Czy zaburzenia hormonalne mogą utrudniać zmniejszenie masy ciała?

Materiał jest częścią kampanii Eli Lilly „Zdrowie zaczyna się od zrozumienia. Zrozumieć otyłość"

Tak, szereg zaburzeń hormonalnych utrudnia zmniejszanie masy ciała. Mogą one pierwotnie prowadzić do nadmiernej akumulacji tkanki tłuszczowej, ale też, w wyniku adaptacji metabolicznej (czyli spowolnienia spoczynkowego tempa metabolizmu), hamują proces redukcji masy ciała i są odpowiedzialne za nawroty choroby otyłościowej.

Fot. Andres Ayrton/ pexels.com

Wśród pierwotnych zaburzeń należy wymienić chorobę społeczną, jaką stała się niedoczynność tarczycy. Faktycznie gruczoł tarczowy odpowiada za 2/3 spoczynkowego metabolizmu, a jego niedoczynność prowadzi do wzrostu zawartości tkanki tłuszczowej w ciele. Należy podkreślić, że proces ten może występować już w fazie subklinicznej, ale najczęściej nie prowadzi do rozwoju choroby otyłościowej. Niedoczynność tarczycy u osoby z wyjściowo prawidłową masą ciała zwykle skutkuje nadwagą. W chorobie otyłościowej nieznacznie zwiększone stężenie TSH najczęściej wynika z działania leptyny, hormonu wydzielanego przez tkankę tłuszczową, a relatywnie duże stężenie wolnej trójjodotyroniny, czyli aktywnego tkankowo hormonu tarczycy, jest efektem działania kompensacyjnego w odpowiedzi na dodatni bilans energetyczny. Nieoczywisty jest fakt, że grupą osób zagrożonych rozwojem nadwagi i otyłości są również pacjenci zdrowiejący z nadczynności tarczycy. Tutaj w fazie ekspozycji na nadmiar wolnych hormonów tarczycy dochodzi do katabolizmu – czyli rozkładu – białek mięśniowych. Redukcja zawartości tkanki mięśniowej nie ulega odbudowie po przywróceniu prawidłowych wyników tarczycowych. Leczenie farmakologicznie lekami przeciwtarczycowymi, które jest standardem postępowania, pozwala znormalizować stężenia hormonów tarczycy, ale nie ma wpływu na skład ciała. Tym sposobem pacjenci, mimo prawidłowych wyników badań tarczycowych, mają wolniejsze spoczynkowe tempo metabolizmu w porównaniu z czasem sprzed zachorowania i badania naukowe, w tym naszego zespołu, pokazują, że w przyszłości mają większe ryzyko rozwoju choroby otyłościowej.

Kolejnym hormonem o silnym działaniu, które promuje wzrost masy ciała jest insulina. U osób z insulinoopornością może dochodzić do nadmiernej akumulacji tkanki tłuszczowej po posiłkach z wysokim indeksem glikemicznym, czyli takich, które się wiążą z szybkim wzrostem stężenia glukozy we krwi. W tym zaburzeniu charakterystyczny jest rozwój otyłości brzusznej i wzrost zawartości trzewnej tkanki tłuszczowej. Dlatego w trakcie zdrowienia z choroby otyłościowej tak ważna jest zbilansowana dieta, która uwzględnia również aspekt indeksu glikemicznego potraw.

W regulacji składu i masy ciała istotne znaczenie mają hormony płciowe. U mężczyzn niedobór testosteronu prowadzi do zaburzeń metabolicznych, do stanów przedcukrzycowych. W hipogonadyzmie męskim, czyli przy małym stężeniu testosteronu, testosteronowa terapia zastępcza poprawia skład ciała na korzyść tkanki mięśniowej. Z kolei u kobiet po menopauzie, hormonalna terapia menopauzy ogranicza akumulacją tłuszczu trzewnego. W związku ze składem ciała pozostaje też prolaktyna – zarówno nadmiar, jak i niedobór pogarszają zdrowie metaboliczne.

Korzystne działalnie na tkankę mięśniową ma hormon wzrostu. Jego wydzielanie zwiększa się po wysiłku fizycznym i posiłku bogatobiałkowym.

W kontekście licznych informacji w mediach społecznościowych, najbardziej kontrowersyjnym hormonem w zakresie kontroli masy ciała jest kortyzol. Jest to hormon stresu wydzielany przez nadnercza. Należy podkreślić, że kortyzol to jeden z najsilniejszych hormonów katabolicznych, czyli takich, które promują rozkład białek. Jego wpływ na tkankę tłuszczową wiąże się z jej charakterystycznym rozmieszczeniem – nadmiar kortyzolu powoduje zaokrąglenie twarzy, nagromadzenie tkanki tłuszczowej na karku, w okolicy brzucha, z jednoczesnymi zanikami mięśni kończyn górnych i dolnych. Oczywiście, zależy on od nasilenia choroby, ale podejrzenie hiperkortyzolemii zawsze należy skrupulatnie diagnozować. Warto podkreślić, że jednorazowe oznaczenie kortyzolu w celu diagnostyki nadmiernego wydzielania nie ma żadnego zastosowania, szczególnie, gdy kobieta przyjmuje doustną antykoncepcję. W uzasadnionych przypadkach w celu diagnostyki hiperkortyzolemii należy skonsultować się z endokrynologiem i zaplanować testy hamowania. Liczną grupę stanowią pacjenci leczeni syntetycznymi steroidami, najczęściej w celu supresji układu immunologicznego w przebiegu chorób autoimmunizacyjnych, np. reumatoidalnego zapalenia stawów. Należy mieć świadomość, że odczuwany głód podczas steroidoterapii jest efektem działania leków, a nie fizjologicznym sygnałem.

W wyniku redukcji masy ciała wzrasta synteza greliny, czyli hormonu, który stymuluje głód. Jest to mechanizm homeostatyczny, który ma doprowadzić do powrotu wyjściowej masy ciała. Ponadto podczas redukcji masy ciała najczęściej spowalnia metabolizm spoczynkowy, to zjawisko nazywamy adaptacją metaboliczną. Dlatego proces zdrowienia z choroby otyłościowej jest przewlekłą interwencją, najczęściej do końca życia. Pacjent, który rozpoczyna tę drogę powinien mieć świadomość, że farmakoterapia pozwala na uniknięcie nawrotu choroby oraz, że główny cel interwencji nie stanowi „odchudzanie”, tylko odbudowanie potencjału zdrowotnego. Filarami niezbędnymi są dieta bogatobiałkowa i aktywność fizyczna z elementami treningu oporowego.

***
PP-OB-PL-0178