Otrzewna to błona surowicza, która wyściela od środka jamę brzuszną i jamę miednicy. Między jej dwiema częściami – otrzewną trzewną a otrzewną ścienną znajduje się mała ilość płynu, która umożliwia poślizg i co za tym idzie, poruszanie się narządów wewnętrznych względem siebie i ścian brzucha. Najczęstszymi chorobami otrzewnej są: zapalenie otrzewnej, zrosty, nowotwory przerzutowe do otrzewnej.
Co to jest otrzewna?
Otrzewna jest błoną surowiczą wyściełającą jamę brzuszną. Jest zbudowana w tkanki łącznej włóknistej. Jej powierzchnia wynosi ok. 1,5–2 metrów kwadratowych. Otrzewna stanowi wór, którego część, czyli otrzewna ścienna wyściela od środka jamę brzuszną i jamę miednicy, a druga część – otrzewna trzewna, pokrywa narządy znajdujące się w jamie brzusznej i jamie miednicy. Między tymi dwiema częściami otrzewnej znajduje się przestrzeń zwana jamą otrzewnej. Jest to tzw. przestrzeń potencjalna, ponieważ w jamie brzusznej nie ma „wolnych przestrzeni” i narządy przylegają do siebie. W jamie otrzewnej znajduje się niewielka ilość płynu, która zmniejsza tarcie i umożliwia ślizganie względem siebie narządów. Ilość płynu w różnych chorobach może się zwiększać (tzw. wodobrzusze, puchlina brzuszna).
Przejście otrzewnej ściennej w trzewną to krezka. W uproszczeniu można powiedzieć, że to niejako korzeń, na którym trzymają się za pośrednictwem otrzewnej różne narządy.
Różnice w budowie otrzewnej u kobiet i mężczyzn
U mężczyzn otrzewna stanowi zamknięty hermetycznie worek, natomiast u kobiet jama otrzewnej łączy się ze środowiskiem zewnętrznym za pośrednictwem jajowodów, macicy i pochwy. Jednak połączenie to jest dobrze zabezpieczone, żeby drobnoustroje ze środowiska zewnętrznego nie dostawały się do jamy otrzewnej.
Otrzewna – funkcje
Zadaniem otrzewnej są funkcje ochronne i ułatwianie przesuwania się narządów względem siebie i ścian jamy brzusznej. Dzięki temu, że powierzchnia otrzewnej jest gładka i wilgotna, jest to możliwe bez silnego tarcia, co powoduje, że ruchy te nie są odczuwalne i nie powodują dolegliwości bólowych.
Choroby otrzewnej
Do chorób otrzewnej należą:
- Zrosty otrzewnej, czyli stan, w którym dochodzi do wytworzenia patologicznych połączeń między fragmentami otrzewnej, które uniemożliwiają prawidłowe ślizganie się narządów względem siebie i ścian jamy brzusznej. Zrosty mogą być spowodowane np. stanami zapalnymi (np. po zapaleniu wyrostka robaczkowego), urazami, a także stanowić powikłanie po operacji. Mogą powodować silne bóle, trudności z zajściem w ciążę u kobiet, a także upośledzać funkcjonowanie narządów wewnętrznych, np. wywoływać niedrożność jelit.
- Zapalenie otrzewnej, czyli poważna choroba, jest stanem zagrożenia życia i wymaga natychmiastowego leczenia. Do zapalenia otrzewnej dochodzi wówczas, kiedy do jamy otrzewnej dostaną się drobnoustroje (np. bakterie).
- Nowotwory otrzewnej. Nowotwory pierwotne, czyli takie, które zaczynają się w otrzewnej są rzadkie. Należą do nich m.in.: międzybłoniak otrzewnej, pierwotny rak otrzewnej, torbiele mezotelialne (rzadki rodzaj torbieli), torbielowaty naczyniak chłonny (łagodny guz wywodzący się z tkanki limfatycznej). Zob. Nowotwory otrzewnej – pierwotne i wtórne (przerzuty do otrzewnej)
- Przerzuty do otrzewnej, czyli nowotwory wtórne otrzewnej. Nowotwory wtórne powstają, kiedy komórki nowotworowe z pierwotnego guza nowotworowego znajdującego się jakimś narządzie przenoszą się i osadzają na powierzchni otrzewnej. Przerzuty, czyli nowotwory wtórne są częstsze niż nowotwory pierwotne. Przerzuty do otrzewnej mogą występować w przypadku różnych rodzajów nowotworów, a ich obecność wiąże się z zaawansowanym stadium choroby nowotworowej. Najczęściej przerzuty do otrzewnej powodują nowotwory jelita grubego, jajnika, żołądka, jelita cienkiego, śluzak rzekomy otrzewnej (nowotwór śluzowy wyrostka robaczkowego, który rozprzestrzenia się do otrzewnej)).
Objawy chorób otrzewnej
Do objawów chorób otrzewnej należą:
- Ból brzucha, który może mieć różne cechy, a w zapaleniu otrzewnej być bardzo silny, uniemożliwiać poruszanie się i powodować, że brzuch staje się twardy, deskowaty.
- Tkliwość, czyli ból przy dotykaniu brzucha. Typowym objawem w zapaleniu otrzewnej jest tzw. objaw Blumberga. Polega on na tym, że podczas badania brzucha, kiedy lekarz uciska brzuch, to pacjent nie odczuwa dolegliwości bólowych lub są one mało nasilone, a kiedy gwałtownie zwalnia uścisk (cofa rękę), to wyzwala to ostry, silny ból.
- Wodobrzusze, czyli gromadzenie się płynu w jamie otrzewnej. Jest to widoczne jako powiększenie się obwodu brzucha z dyskomfortem w jego obrębie, czasem może powodować też nudności. Wodobrzusze najczęściej jest objawem marskości wątroby.
- Widoczny lub dający się wyczuć dotykaniem guz w przypadku chorób nowotworowych (rzadko).
- W zapaleniu otrzewnej: nudności, wymioty, zatrzymanie gazów i stolca.
Diagnostyka chorób otrzewnej
W diagnostyce chorób otrzewnej oprócz standardowego postępowania, czyli wywiadu i badania przedmiotowego, lekarz może zlecić badania dodatkowe, takie jak:
- badania obrazowe – USG, rezonans magnetyczny, tomografię komputerową
- nakłucie jamy otrzewnej (paracentezę), czyli badanie polegające na nakłuciu brzucha igłą ze strzykawką i wprowadzenie jej do jamy otrzewnej, aby pobrać do strzykawki płyn do badania. Badanie to wykonuje się w znieczuleniu miejscowym u pacjentów z wodobrzuszem.
Drenaż jamy otrzewnej
Drenaż jamy otrzewnej to pozostawienie w jamie otrzewnej cienkiej rurki (drenu), którą może wyciekać płyn z jamy otrzewnej. Drenaż taki czasem stosuje się po operacjach różnych narządów jamy brzusznej.
