Paracetamol jest powszechnie stosowanym lekiem przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. Przedawkowanie paracetamolu zagraża uszkodzeniem wątroby, jej piorunującą niewydolnością i śmiercią. Dawka terapeutyczna paracetamolu dla dorosłych, u których nie ma przeciwwskazań, wynosi 500–1000 mg jednorazowo, maksymalnie 4 g na dobę. Odtrutką na zatrucie paracetamolem jest N-acetylocysteina.
Mechanizm i skutki zatrucia paracetamolem
Do zatruć paracetamolem dochodzi najczęściej w wyniku świadomego przedawkowania preparatów doustnych w celach samobójczych. Głównym narządem, który zostaje uszkodzony w ostrym zatruciu paracetamolem jest wątroba, w której dochodzi do uszkodzenia i martwicy hepatocytów, czyli komórek wątroby. Ponadto zatrucie paracetamolem powoduje uszkodzenie nerek. Zatrucie paracetamolem może się zakończyć śmiercią.
Szczytowe stężenie paracetamolu we krwi po przyjęciu doustnym w formie tabletek lub kapsułek pojawia się po 2–4 h.
Do zatrucia paracetamolem może dojść:
- po jednorazowym przyjęciu dużej dawki (ostre zatrucie)
- po wielokrotnym przekraczaniu dawki dobowej (zatrucie przewlekłe).
Największe ryzyko przedawkowania występuje u ludzi głodujących i nadużywających alkoholu.
Bezpieczne dawki paracetamolu
Dawka terapeutyczna paracetamolu dla dorosłych, u których nie ma przeciwwskazań, wynosi 500–1000 mg jednorazowo, maksymalnie 4 g na dobę. Jeśli paracetamol jest stosowany przez kilka dni, nie należy przekraczać dawki 2,5 g na dobę. Już dwukrotne przekroczenie maksymalnej zalecanej dawki dobowej może spowodować objawy uszkodzenia wątroby.
Szczegółowe informacje na temat dawkowania paracetamolu u dorosłych i dzieci znajdziesz w opisie tej substancji w naszej bazie leków: Paracetamol
Jakie leki zawierają paracetamol?
Paracetamol to lek dostępny bez recepty, który działa przeciwbólowo i przeciwgorączkowo. Jest szeroko dostępny, można go kupić na stacjach benzynowych i w sklepach spożywczych. Znajduje się w wielu popularnych preparatach, takich jak m. in: Apap, Panadol, Efferalgan.
Należy wziąć tez pod uwagę, że paracetamol często jest składnikiem preparatów złożonych „na przeziębienie” i występuje wówczas z innymi substancjami, np. kofeiną, pseudoefedryną czy kodeiną.
Listę preparatów dostępnych na rynku polskim zawierające paracetamol znajdziesz w opisie substancji w naszej bazie leków: Paracetamol
Dawka toksyczna paracetamolu – jak ją obliczyć?
Jednorazowa dawka toksyczna dla dorosłych wynosi >150 mg/kg.
Dawkę toksyczną oblicza się dla aktualnej masy ciała pacjenta. W przypadku masy ciała >110 kg przyjmuje się obliczenia dla 110 kg. U kobiet ciężarnych dawkę toksyczną oblicza się dla masy ciała sprzed ciąży.
Zatrucie paracetamolem – objawy
Zatrucie paracetamolem przebiega fazowo.
Faza 1 trwa pierwsze 24 h i u większości pacjentów przebiega bezobjawowo. Mogą wystąpić nudności i wymioty, rzadziej ból brzucha, wzmożona potliwość, bladość i osłabienie. Bardzo rzadko zdarza się, by już w 1. dobie zatrucia wystąpiły ciężkie objawy np. śpiączka. Może się tak zdarzyć w przypadku masywnego przedawkowania leku (75–100 g).
Faza 2 zaczyna się po 24 h i trwa do 72 h. Jej objawami są ból i tkliwość (czyli ból podczas dotykania) brzucha po prawej stronie w górnej części brzucha, żółtaczka. Objawom towarzyszy wzrost aktywności we krwi aminotransferaz (ALT, AST), INR, stężenia bilirubiny oraz hipoglikemia, czyli zmniejszenie stężenia glukozy we krwi i kwasica metaboliczna.
Faza 3 zaczyna się po 72 i trwa do 96 h. Jej objawami jest piorunująca niewydolność wątroby z encefalopatią wątrobową, czyli uszkodzeniem mózgu z powodu niewydolności wątroby i skaza krwotoczna.
Faza 4 to faza, w której następuje zgon albo regeneracja narządów. Do zgonu w wyniku piorunującej niewydolności wątroby dochodzi na ogół między 3. a 5. dobą zatrucia. U pozostałych osób w ciągu 7–14 dni dochodzi do normalizacji parametrów laboratoryjnych i regeneracji narządów, czyli wyzdrowienia.
Zatrucie paracetamolem – diagnostyka
Zwykle wiadomo, co zażył pacjent. Ważna dla lekarza jest informacja, ile paracetamolu i kiedy pacjent przyjął. W celu monitorowania stanu pacjenta lekarz zleca badanie stężenia paracetamolu w surowicy, zwykle w ciągu 4–8 h od jego przyjęcia. Inne badania dodatkowe, które może zalecić lekarz, służą ocenie stanu pacjenta i monitorowaniu uszkodzenia narządów. Należą do nich badania krwi:
- aktywność aminotransferaz
- INR
- gazometria krwi tętniczej
- stężenie mocznika
- stężenie kreatyniny
- stężenie bilirubiny
- stężenie kwasu mlekowego
- stężenie fosforanów.
Zatrucie paracetamolem – leczenie
Leczenie zależy od wielkości przyjętej dawki. Na początku stosuje się tzw. dekontaminację, czyli płukanie żołądka w czasie 1 h od zatrucia, a następnie podaje węgiel aktywowany doustnie w ciągu 1–2 h od zatrucia. Dlatego też ważne jest, aby natychmiast po przedawkowaniu paracetamolu zgłosić się po pomoc.
Następnie podaje się odtrutkę, czyli N-acetylocysteinę dożylnie. N-acetylocysteina jest odtrutką na zatrucie paracetamolem, ale nie podaje się jej wszystkim osobom, ponieważ istnieje ryzyko wystąpienia reakcji anafilaktycznej niealergicznej po jej podaniu. Dlatego lekarz w ciągu pierwszych 24 h od zatrucia podejmuje decyzję o tym, czy ją podać, na podstawie interpretacji stężenia paracetamolu za pomocą tzw. nomogramu. U pacjentów przyjętych do szpitala po 24 h od zatrucia lub w niemożliwym do ustalenia czasie od przyjęcia dawki toksycznej natychmiast rozpoczyna się podawanie N-acetylocysteiny.
Po masywnym przedawkowaniu paracetamolu stosuję się hemodializę, czyli zabieg leczniczy, w trakcie którego z krwi usuwa się nagromadzone w niej zbędne substancje, w tym przypadku paracetamol.
W skrajnych przypadkach leczenie polega na przeszczepieniu wątroby.
