Uczulenie na jad os

Uczulenie na jad osy to nadwrażliwość na białka znajdujące się w jadzie osy, co powoduje po użądleniu objawy większe niż zwyczajna reakcja miejscowa. Objawy alergii mogą być różne, od łagodnych po bardzo poważne, zagrażające życiu (anafilaksję). Osoby, które przebyły reakcję anafilaktyczną po użądleniu przez osę powinny nosić przy sobie autowstrzykiwacz z adrenaliną i zostać przeszkolone w zakresie użycia go. Leczeniem przyczynowym uczulenia na jad os jest swoista immunoterapia alergenowa.

Jeśli szukasz informacji, co zrobić bezpośrednio po użądleniu osy, przeczytaj: Użądlenie osy – co robić, jak wygląda i kiedy do lekarza?

Jad os

Jad osy zawiera wiele białek i enzymów, ale tylko część z nich jest alergenami, czyli substancjami zdolnymi do wywołania reakcji alergicznej. Obecnie poznano kilkanaście alergenów jadu osy, z których najważniejsze zostały oznaczone symbolem Ves v (od łacińskiej nazwy osy pospolitej Vespula vulgaris).

Największe znaczenie mają:

• Ves v 5 (antygen 5)
• Ves v 1 (fosfolipaza A1)

Ile jadu dostaje się do organizmu podczas użądlenia?

Obliczono ilość białka dostającego się do skóry w czasie użądlenia przez kilka gatunków owadów: jad pszczół zawiera średnio 59 µg w jednym użądleniu, a jad poszczególnych gatunków os – mniejszą ilość (Vespula maculiformis – 1,7 µg, Vespula squamosa – 1,1 µg). Natomiast objętość jadu wstrzykiwana człowiekowi w czasie jednego użądlenia wynosi 0,5–2,3 µl i nie zależy od wielkości owada. Dlatego nie można mówić o „przeciętnym” użądleniu.

Co to jest uczulenie na jad os?

Uczulenie na jad osy jest to nadwrażliwość na jad osy, która wywołuje objawy większe niż zwyczajna reakcja miejscowa.

Zobacz również: Użądlenie osy – co robić, jak wygląda i kiedy do lekarza?

U większości osób użądlonych przez osę dochodzi do miejscowej krótkotrwałej odpowiedzi zapalnej, a u części, nawet do 40% populacji, rozwija się uczulenie, czyli pojawiają się tzw. swoiste przeciwciała IgE dla poszczególnych składników jadu.

Tylko u części uczulonych osób rozwijają się objawy alergiczne – miejscowe lub uogólnione. Reakcja uogólniona, w tym anafilaksja, występuje rzadko.

Czy użądlenie przez osę może stanowić zagrożenie życia?

Tak, użądlenie przez osę może spowodować anafilaksję i wstrząs anafilaktyczny. Wstrząs anafilaktyczny zakończony zgonem po użądleniu przez owady błonkoskrzydłe stanowi około 20% zgonów w przebiegu wstrząsu anafilaktycznego z jakiejkolwiek przyczyny. Około 40% zgonów w następstwie anafilaksji po użądleniu dotyczy osób z pierwszym epizodem anafilaksji na jad.

W Polsce z powodu użądlenia przez owada umiera rocznie do kilkunastu osób.

Jakie są reakcje alergiczne po użądleniu przez osę?

Do reakcji alergicznych po użądleniu przez osę należą:

• duża miejscowa alergiczna, czyli obrzęk o średnicy ponad 10 cm utrzymujący się 24–48 h w miejscu użądlenia, któremu mogą towarzyszyć: uczucie rozbicia, dreszcze, gorączka lub ból głowy, odczyn zapalny wzdłuż przebiegu naczyń chłonnych – (czerwona smuga od miejsca użądlenia do najbliższych węzłów chłonnych). Duża reakcja miejscowa nie zwiększa istotnie ryzyka wystąpienia reakcji uogólnionej w razie kolejnego użądlenia
• uogólniona alergiczna, czyli reakcja która może dotyczyć różnych narządów i układów. Wyróżnia się kilka stopni uogólnionej reakcji alergicznej wg Mullera:
• stopień I – uogólniona pokrzywka, świąd, poczucie choroby, niepokój
• stopień II – objawy jak w stopniu I oraz co najmniej dwa z następujących objawów: obrzęk naczynioruchowy, ucisk w klatce piersiowej, zawroty głowy, nudności, wymioty, kurczowy ból brzucha, biegunka
• stopień III – objawy jak w stopniu II oraz co najmniej dwa z następujących objawów: duszność z „graniem w piersiach”, wydłużony wydech, stridor (obrzęk krtani), problemy z połykaniem (dysfagia), problemy z mówieniem (dysartria), chrypka, osłabienie, zamroczenie, lęk przed śmiercią
• stopień IV – objawy jak w stopniu II oraz co najmniej dwa z następujących objawów: spadek ciśnienia tętniczego (ciśnienie skurczowe poniżej 90 mm Hg lub o 30% względem ciśnienia wyjściowego), sinica, utrata świadomości, nietrzymanie moczu i stolca.

Im wcześniej po użądleniu występują objawy, tym mają zwykle cięższy przebieg.

Uogólniona reakcja alergiczna po użądleniu osy?

Uogólniona reakcja alergiczna może dotyczyć jednego narządu, np. skóry i obejmować pokrzywkę uogólnioną (na całym ciele). Jeśli objawy są poważne i zagrażają życiu, wówczas mówimy o anafilaksji. Jeśli rozwija się reakcja anafilaktyczna, to objawy pojawiają się najczęściej w ciągu od kilku do kilkunastu minut (rzadko kilku godzin) po użądleniu. Mogą wystąpić jednocześnie albo sekwencyjnie, ale w krótkim czasie, zwykle w ciągu 1 godziny od wystąpienia pierwszego objawu. Im szybciej się rozwijają, tym większe jest ryzyko anafilaksji ciężkiej i zagrażającej życiu, a objawy wyjściowo łagodne (np. ograniczone do skóry i tkanki podskórnej) mogą się szybko rozwinąć w zagrażające życiu, jeśli niezwłocznie nie zastosuje się właściwego leczenia (zob. Postępowanie po ciężkiej reakcji alergicznej (obrzęk twarzy, języka) na użądlenie osy?).

W przebiegu anafilaksji mogą wystąpić także inne objawy, takie jak zaburzenia rytmu serca i ostry zespół wieńcowy, tzw. alergiczny zawał serca, spowodowany zwężeniem tętnic wieńcowych. U ciężarnych może dojść do poronienia. Pierwsze objawy reakcji anafilaktycznej pojawiają się najczęściej już w ciągu paru minut po użądleniu i ustępują całkowicie w ciągu następnych kilku godzin. Użądlenie w okolicę głowy i szyi nie wiąże się z ryzykiem cięższych objawów. Rzadko występuje dwufazowy przebieg reakcji alergicznej, z ponownym wystąpieniem objawów po wolnym od objawów okresie trwającym od kilku do kilkunastu godzin. Przeczytaj więcej: Wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja) - objawy, przyczyny i leczenie

Użądlenie przez osę osoby uczulonej na jad osy – pierwsza pomoc

Jeśli pojawiają się objawy uogólnionej reakcji alergicznej, to należy natychmiast wezwać pomoc medyczną – zadzwonić pod 112 lub 999. Osoba, która przebyła reakcję anafilaktyczną po użądleniu przez owada, powinna mieć stale przy sobie zestaw leków do samodzielnego zastosowania w razie ponownego użądlenia.

Powinien zawierać:

• autowstrzykiwacz z adrenaliną do samodzielnego wstrzyknięcia domięśniowo w przednio-boczną powierzchnię uda
• lek przeciwhistaminowy (np. rupatadyna, cetyryzyna lub lewocetyryzyna)
• glikokortykosteroid doustny.

Należy ułożyć osobę poszkodowaną na plecach z uniesionymi nogami. Osoby z zaburzeniami oddychania należy ułożyć w pozycji półsiedzącej z uniesionymi nogami, kobiety w ciąży – w pozycji leżącej na lewym boku, natomiast jeśli poszkodowany wymiotuje, należy ułożyć go w pozycji bocznej ustalonej. Osoby z anafilaksją nie powinny nagle siadać ani wstawać. Przeczytaj więcej: Użądlenie osy – co robić, jak wygląda i kiedy do lekarza?

Uczulenie na jad os – diagnostyka

Diagnostyką uczulenia na jad os zajmuje się alergolog. Każda osoba, która przebyła reakcję anafilaktyczną po użądleniu przez osę, powinna zostać skierowana do poradni alergologicznej.

Alergolog najpierw zbierze dokładny wywiad dotyczący użądlenia, okoliczności, objawów oraz tego, kiedy się pojawiły oraz zastosowanego leczenia. Osoby hospitalizowane po użądleniu powinny wziąć na wizytę kartę wypisową ze szpitala (zobacz też odpowiedź na pytanie pacjenta: Diagnostyka alergii na owady błonkoskrzydłe).

Następnie lekarz zleci badania dodatkowe:

• oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi przeciwko jadowi osy, pszczoły, czasem też innych owadów błonkoskrzydłych (zob. Diagnostyka alergii na owady błonkoskrzydłe)
• testy punktowe, a jeśli są ujemne i nadal istnieje podejrzenie alergii – testy śródskórne z bardzo małymi stężeniami jadu. Badania wykonuje się wyłącznie w poradni alergologicznej, ponieważ istnieje niewielkie ryzyko wywołania reakcji alergicznej (zob. Testy skórne).

Optymalnie badania te należy wykonać w okresie 3–6 tyg. po przebytej reakcji alergicznej, aby wyniki były wiarygodne. Zwykle na tej podstawie udaje się ustalić rozpoznanie.

Jeżeli jednak wyniki są niejednoznaczne, można wykonać dodatkowe badania.

Należą do nich:

• oznaczenie przeciwciał IgE przeciwko konkretnym białkom jadu, jest to tzw. diagnostyka oparta na komponentach alergenowych. Dla jadu osy jest to fosfolipaza A1 (Ves v 1) i antygen 5 (Ves v 5). Jeśli wyniki dla obu komponentów są ujemne, prawdopodobieństwo uczulenia na jad osy jest małe.
• zlecić test aktywacji bazofilów. Jest to badanie laboratoryjne, w którym ocenia się, czy bazofile (rodzaj białych krwinek uczestniczących w reakcjach alergicznych) reagują na konkretny alergen, np. jad osy. Badanie nie wymaga kontaktu pacjenta z alergenem – reakcja zachodzi wyłącznie w próbce krwi.

U wszystkich osób, u których w przeszłości wystąpiła reakcja anafilaktyczna po użądleniu wykraczająca poza objawy skórne, dodatkowo oznacza się w surowicy podstawowe stężenie α-tryptazy.

Nie stosuje się wykonywania w celach diagnostycznych prób prowokacyjnych z żywym owadem.

Uczulenie na jad os – leczenie

Każda osoba, która przebyła reakcję anafilaktyczną po użądleniu przez osę powinna otrzymać pisemną informację o sposobie postępowania w razie użądlenia, zwłaszcza o technice podania adrenaliny z autowstrzykiwacza, oraz uzyskać praktyczne przeszkolenie w tym zakresie. Jest to jednak postępowanie doraźne. Leczeniem przyczynowym jest swoista immunoterapia alergenowa. Zapobiega ona wystąpieniu reakcji uogólnionej w razie kolejnych użądleń i poprawia jakość życia osób uczulonych na jad os.

Wskazania do swoistej immunoterapii alergenowej

Wskazania do takiego leczenia obejmują:

• przebycie uogólnionej reakcji po użądleniu o większym nasileniu niż uogólniona reakcja skórna (np. z obrzękiem krtani i gardła, skurczem oskrzeli, spadkiem ciśnienia tętniczego, gwałtownymi wielokrotnymi wymiotami, utratą przytomności)
• przebycie uogólnionej reakcji skórnej obniżającej jakość życia chorego (np. w sytuacji narażenia na częste użądlenia)
• u chorych na mastocytozę – przebycie jakiejkolwiek uogólnionej reakcji alergicznej po użądleniu.

Kto nie może zostać odczulony?

Przeciwwskazania względne do swoistej immunoterapii alergenowej na jady owadów:

• astma częściowo kontrolowana
• choroby autoimmunizacyjne w okresie remisji, zwłaszcza te ograniczone do jednego narządu (cukrzyca typu 1, choroba Hashimoto) oraz nieswoiste zapalenia jelit i młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów
• nowotwory złośliwe
• stosowanie leków – inhibitorów konwertazy angiotensyny (ACEI)
• wiek 2–5 lat
• zakażenie HIV
• zaburzenia psychiczne
• przewlekłe zakażenia
• niedobory odporności
• stosowanie leków immunosupresyjnych.

Przeciwwskazania bezwzględne do swoistej immunoterapii alergenowej na jady owadów:

• astma niekontrolowana
• choroby autoimmunologiczne w okresie aktywnym
• ciąża
• wiek poniżej 2 lat
• AIDS.

Jak przebiega odczulanie na jad osy?

Swoista immunoterapia alergenowa polega na tym, że pacjent otrzymuje bardzo małe dawki oczyszczonego jadu osy, które są stopniowo zwiększane. Jad podaje się w postaci zastrzyków podskórnych, najczęściej w ramię. Istnieje kilka schematów, w których jad jest podawany co kilka tygodni lub dni, tak aby osiągnąć dawkę docelową. Rzadziej jad można podawać co kilka godzin. Po osiągnięciu dawki docelowej wdraża się leczenie podtrzymujące, czyli podawanie jadu co kilka tygodni, w zależności od preparatu i schematu leczenia (zwykle co od 4 do 8 tygodni). Zwykle takie leczenie trwa 3–5 lat, choć u niektórych osób konieczne jest dłuższe leczenie.

Podczas swoistej immunoterapii alergenowej pacjent powinien unikać wykonywania czynności zwiększających ryzyko użądlenia zanim osiągnie się dawkę podtrzymującą szczepionki alergenowej.

Jak skuteczne jest odczulanie na jad osy?

Swoista immunoterapia alergenowa jest bardzo skuteczna. Zmniejsza ryzyko reakcji uogólnionych i dużych reakcji miejscowych oraz poprawia jakość życia. U 75–95% osób odczulanych uzyskuje się dobrą tolerancję użądleń zaraz po osiągnięciu dawki podtrzymującej. Szacuje się, że skuteczność odczulania na jad osy wynosi ponad 90%.

Jak zmniejszyć ryzyko użądlenia przez osę?

Osoby, które wiedzą, że są uczulone na jad osy, powinny także unikać potencjalnych użądleń poprzez:

• usunięcie gniazd os ze strychów przez specjalnie przeszkolone osoby
• nieprzebywanie w okolicy gniazd os
• niespożywanie posiłków i słodkich napojów (zwłaszcza z niezabezpieczonych naczyń) na wolnym powietrzu
• zachowanie szczególnej ostrożności w okolicy miejsc, które przyciągają osy (sady, miejsca spożywania posiłków na wolnym powietrzu, śmietniki)
• niedrażnienie owadów, które na ogół atakują tylko w obronie własnej lub gniazda
• umieszczenie siatek ochronnych w oknach
• niechodzenie boso po trawie.

Środki odstraszające owady (repelenty) są nieskuteczne w przypadku os.