×
COVID-19: wiarygodne źródło wiedzy

Sterole i stanole roślinne

dr n. med. Dominika Wnęk, dietetyk

Sterole i stanole roślinne to związki, które naturalnie występują w produktach roślinnych, a przede wszystkim oleju rzepakowym, sojowym i oliwie z oliwek. Związki te mają zdolność zmniejszania stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL. Żywność wzbogacaną w sterole i stanole roślinne zaleca się w określonych sytuacjach klinicznych.

Sterole roślinne i stanole roślinne (fitosterole)

Sterole i stanole roślinne, nazywane ogólnie fitosterolami, to związki, które zaliczane są do tej samej grupy związków chemicznych co cholesterol. Mogą one występować zarówno w postaci wolnej, jak i zestryfikowanej (np. jako estry kwasów tłuszczowych).

Do fitosteroli zaliczmy sterole (związki nienasycone) i stanole (związki nasycone). Te drugie występują w produktach spożywczych, ale w mniejszych ilościach niż w przypadku steroli.

Fitosterole roślinne obniżają stężenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL

W ostatnim czasie popularne stały się produkty zawierające w swoim składzie sterole lub stanole roślinne. Jak już wspomniano wcześniej, te roślinne fitozwiązki mają zdolność zmniejszania stężenia cholesterolu całkowitego w surowicy krwi, a zwłaszcza jego miażdżycorodnej frakcji LDL.

Mechanizm obniżania stężenia cholesterolu polega na częściowym hamowaniu absorpcji jelitowej cholesterolu. Spożywanie 2 g fitosteroli dziennie może zmniejszać stężenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL o 7–10%. Obserwuje się jednak pewną zmienność osobniczą. Z kolei fitosterole roślinne nie wpływają na frakcję HDL i stężenie triglicerydów bądź wpływają tylko w nieznacznym stopniu.

Zwiększanie spożycia tych substancji powyżej 3 g nie przynosi już dalej idących, korzystnych efektów terapeutycznych. Należy podkreślić, że spożycie około 2 g fitosteroli dziennie jest możliwe tylko i wyłącznie z uwzględnieniem produktów wzbogaconych w te związki.

Sterole - w jakich produktach występują naturalnie

Zawartość tych związków jest charakterystyczna dla roślin oleistych oraz niektórych nasion i orzechów. Szczególnie duże ilości steroli roślinnych występują w olejach roślinnych.

Poniżej przedstawiono zawartość fitosteroli w wybranych produktach roślinnych

Tabela. Zawartość fitosteroli ogółem (mg/100 g) w produktach roślinnych
olej słonecznikowy 240–725
olej rzepakowy 480–1130
olej sojowy 221–457
oliwa z oliwek 98–189
olej sezamowy 360–473
nasiona sezamowe 231–1900
orzechy włoskie 121
orzechy ziemne 153
Źródło: Nowak A. Fitosterole w codziennej diecie. Postępy Fitoterapii 1/2011

Podkreśla się, że spożywanie wyłącznie olejów roślinnych bogatych w sterole roślinne nie pozwala na osiągnięcie efektu terapeutycznego (czyli skutecznego obniżenia stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL), które obserwuje się przy spożyciu około 2 g/dziennie. Szacuje się, że spożycie steroli roślinnych w pożywieniu waha się średnio od 250 mg/dzień w Europie Północnej do około 500 mg/dzień w krajach śródziemnomorskich. Stąd dużą popularnością cieszą się produkty wzbogacane w te związki.

Produkty wzbogacone sterolami

Obecnie w sprzedaży można znaleźć wiele produktów wzbogaconych sterolami i stanolami roślinnymi. Najbardziej popularne to margaryny, napoje jogurtowe i serki twarogowe wzbogacone o te związki.

Uważa się przykładowo, że spożywając około 25 g ogólnie dostępnych margaryn dziennie, zapewniamy sobie obniżenie stężenia cholesterolu frakcji LDL o około 10%.

Pamiętać należy, że spożyciu steroli lub stanoli roślinnych powinno towarzyszyć także małe spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych, przy jednoczesnym dużym poborze jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych.

Kto może spożywać sterole i stanole roślinne

Zgodnie z wytycznymi ESC/EAS dotyczącymi postępowania w dyslipidemiach z 2019 roku stosowanie żywności wzbogaconej sterolami i stanolami roślinymi (≥2 g/dzień z głównym posiłkiem) można rozważyć:

  • u osób ze zwiększonym stężeniem cholesterolu i umiarkowanym lub małym całkowitym ryzykiem sercowo-naczyniowym, które się nie kwalifikują do leczenia farmakologicznego
  • jako uzupełnienie farmakoterapii u pacjentów z grupy dużego lub bardzo dużego ryzyka sercowo-naczyniowego, którzy nie osiągają docelowego stężenia cholesterolu frakcji LDL podczas leczenia statyną lub nie tolerują leków z tej grupy
  • u dorosłych i dzieci (w wieku >6 lat) z hipercholesterolemią rodzinną, zgodnie z aktualnymi zaleceniami.

Kto nie powinien spożywać steroli i stanoli roślinnych?

Istnieją trzy grupy osób, które nie powinny spożywać produktów wzbogaconych sterolami i stanolami roślinymie. Są to:

  • kobiety w ciąży i karmiące piersią
  • dzieci w wieku <6 lat, bez rodzinnej hipercholestrolemii
  • osoby z prawidłowym stężeniem cholesterolu całkowitego i frakcji LDL

Natomiast osoby, które z powodu zwiększonego stężenia cholesterolu przyjmują już leki zmniejszające stężenie tego związku, przed zastosowaniem produktów wzbogaconych w sterole/stanole roślinne, powinny skonsultować się z lekarzem.

Skutki uboczne spożywania steroli i stanoli roślinnych

Spożywanie steroli lub stanoli roślinnych przez dłuższy okres może przyczyniać się do obniżenia osoczowego stężenia karotenoidów. Ten niekorzystny efekt można jednak zniwelować, spożywając owoce obfitujące w β-karoten – owoce cytrusowe, morele i brzoskwinie oraz żółte (dynia, marchewki) i ciemnozielone warzywa liściaste.

Piśmiennictwo

  1. Musa-Veloso K., Poon TH., Elliot JA. I wsp.: A comparison of the LDL-cholesterol lowering efficacy of plant stanols and plant sterols over a continuous dose range: results of a meta-analysis of randomized, placebo-controlled trials. Prostaglandins Leukot. Essent. Fatty. Acids. 2011; 85: 9–28.
  2. Gylling H., Plat J., Turley S., i wsp.: European Atherosclerosis Society Consensus Panel on Phytosterols. Plant sterols and plant stanols in the management of dyslipidaemia and prevention of cardiovascular disease. Atherosclerosis. 2014; 232: 346–360
  3. Wytyczne ESC/EAS dotyczące postępowania w dyslipidemiach: jak dzięki leczeniu zaburzeń lipidowych obniżyć ryzyko sercowo-naczyniowe (2019). Grupa Robocza do spraw leczenia dyslipidemii Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) oraz Europejskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą (EAS). Zeszyty edukacyjne. Kardiologia Polska 3/2020.
  4. https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/sterole-roslinne-dobre-ale-nie-dla-wszystkich/

dr n. med. Dominika Wnęk
Dietetyk, wieloletni pracownik Zakładu Biochemii Klinicznej UJ CM oraz aktywny uczestnik trzech ramowych programów Unii Europejskiej: Lipgene, NuGO oraz Bioclaims. Wielokrotny wykładowca w ramach kursów doskonalących dla dietetyków realizowanych przez Polskie Towarzystwo Dietetyki.
Zainteresowania badawcze skupiają się głównie na zagadnieniach dotyczących otyłości i wpływu składników diety na ekspresję genów i procesy komórkowe (nutrigenomika). Swoje doświadczenie w leczeniu otyłości zdobywała, pracując w Poradni Leczenia Zaburzeń Lipidowych i Otyłości, działającej przy Zakładzie Biochemii Klinicznej UJ CM oraz jako uczestniczka licznych kursów i konferencji organizowanych w kraju i za granicą.
Obecnie związana jest z wydawnictwem Medycyna Praktyczna, gdzie pełni funkcję redaktora w serwisie „Dieta i ruch”.

13.02.2023
Wybrane treści dla Ciebie
  • Monakolina i czerwony sfermentowany ryż – czy są skuteczne w zmniejszaniu stężenia cholesterolu?
  • Miażdżyca
  • Jakie mogą być konsekwencje niskiego cholesterolu?
  • Kępki żółte (żółtaki) - rodzaje, przyczyny i usuwanie
  • Jak oszacować u siebie poziom ryzyka sercowo-naczyniowego?
  • Jajko – wartości odżywcze, czy jajko podwyższa cholesterol?
  • Hipercholesterolemia – leczenie: leki na hipercholesterolemię
  • Cholesterol HDL – normy
  • Ciężka hipertriglicerydemia
  • Cholesterol - funkcje, źródła, frakcje, stężenie
Doradca Medyczny
  • Czy mój problem wymaga pilnej interwencji lekarskiej?
  • Czy i kiedy powinienem zgłosić się do lekarza?
  • Dokąd mam się udać?
+48

w dni powszednie od 8.00 do 18.00
Cena konsultacji 29 zł

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.
Poradnik świadomego pacjenta