Grzyb z gór Tajwanu – co to za gatunek?

Taiwanofungus camphoratus popularniej Antrodia camphorata to rzadki grzyb nadrzewny rosnący wyłącznie na Tajwanie. Pasożytuje na endemicznym drzewie kamforowym (Cinnamomum kanehirae), które występuje w lasach liściastych na wysokości 200–2000 m n.p.m. Ze względu na ich unikatowość zarówno drzewo, jak i grzyb podlegają ochronie, a lokalnie uważa się go za „prezent z nieba”. Owocniki T. camphoratus są od dawna stosowane w tradycyjnej medycynie Tajwanu w leczeniu uszkodzonych ścięgien i mięśni, stanów lękowych, grypy, przeziębienia, bólu głowy, gorączki i wielu chorób innych chorób. Ponadto uważa się, że regularne spożywanie tego grzyba powoduje zwiększenie witalności i sprzyja długowieczności człowieka.

W 1773 r. tradycyjny chiński lekarz medycyny Wu–Sha odkrył, że Tajwańczycy, często przeżuwali owocniki i(lub) pili wywar z A. camphorata z powodu dyskomfortu spowodowanego nadmiarem alkoholu lub wyczerpaniem związanym ze stylem życia. Następnie dr Wu zbadał zastosowanie owocników A. camphorata na podstawie doświadczeń miejscowych i zaczął go stosować w leczeniu biegunki, bólu brzucha, nadciśnienia tętniczego, swędzenia skóry, infekcji wirusowych, zapalenia żołądka, cukrzycy, zapalenia nerek, białkomoczu, marskości wątroby, grypie oraz chorobie lokomocyjnej.

Po latach stosowania na Tajwanie, obecnie uważa się, że owocniki tego gatunku są potencjalnym środkiem ochronnym w przypadku zespołu metabolicznego. Ostatnio na podstawie licznych badań wykazano, że zastosowania lecznicze tego gatunku wykraczają daleko poza pierwotne zastosowanie. Dlatego popyt na owocniki A. camphorata znacznie przekroczył podaż. Z tego powodu, jako substytut jego otrzymywania opracowano sztuczną uprawę oraz metody biotechnologicznego pozyskiwania grzybni w hodowli wgłębnej. Na Tajwanie preparaty z A.camphorata są dostępne w handlu w postaci sfermentowanej lub czystych suszonych (liofilizowonych) kultur w postaci proszku, tabletek i kapsułek.

Zamieszanie w nazewnictwie

Gatunek przez lata przeklasyfikowano: od Ganoderma camphoratum (lata 90.), przez Antrodia camphorata/cinnamomea aż po obecnie przyjęte Taiwanofungus camphoratus (rząd Polyporales, rodzina Fomitopsidaceae). Jeśli trafi się na różne nazwy w literaturze, to najpewniej chodzi o ten sam organizm opisany w odmiennych okresach.

Tradycja kontra nauka

W medycynie ludowej Tajwanu wywary i susz z owocników stosowano m.in. na dolegliwości po alkoholu, bóle brzucha, nadciśnienie tętnicze czy infekcje. Współcześnie zainteresowanie wzrosło, bo w badaniach przedklinicznych (na komórkach i zwierzętach) obserwuje się potencjał chroniący wątrobę i szereg innych działań. Popyt przewyższył podaż dziko rosnących owocników, dlatego rozwinięto hodowle biotechnologiczne grzybni i kultury płynne. Preparaty są dostępne, jako proszki, kapsułki czy tabletki; grzybnia została oceniona przez EFSA jako bezpieczna w użyciu (w ramach wskazanego zastosowania).

Najważniejsze składniki prozdrowotne

Zidentyfikowano ok. 100 związków biologicznie czynnych. Największą grupę stanowią triterpeny (ok. 63% puli aktywnych składników), którym przypisuje się m.in. działanie przeciwnowotworowe. Występują też polisacharydy (β-glukany), benzenoidy, lignany, benzochinony oraz pochodne kwasu maleinowego i bursztynowego. Co ważne, hodowle biotechnologiczne grzybni wykazują profile związków zbliżone do owocników ze stanu naturalnego.

Wątroba pod ochroną

W modelach zwierzęcych ekstrakty z owocników i grzybni łagodziły uszkodzenia wątroby wywołane alkoholem czy czterochlorkiem węgla. Obserwowano m.in. ograniczenie peroksydacji lipidów, wsparcie układu antyoksydacyjnego (enzymy zależne od glutationu) i zmniejszenie nacieków zapalnych w tkance. Sugeruje się, że część efektu wynika z silnej aktywności przeciwutleniającej, czyli „zmiatania” wolnych rodników.

Podobne wyniki otrzymano w kliku przeprowadzonych niedawno badaniach klinicznych z udziałem ludzi.

Zapobieganie zwłóknieniu wątroby

W doświadczeniach na szczurach karmionych paszą z grzybnią grzyba i narażonych na toksyny zmniejszały się markery włóknienia (kolagen I, TGF-β1, TIMP-1), a wskaźniki stresu oksydacyjnego (np. MDA) wracały ku wartościom prawidłowym. W innych modelach (np. po dimetylonitrozoaminie) grzybnia sprzyjała odwracaniu już powstałego włóknienia.

Wirus HBV – potencjał

Rzadko spotykany w świecie grzybów wątek: polisacharydy z A. camphorata wykazywały hamowanie replikacji wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV) in vitro i in vivo w badaniach przedklinicznych, bez wykazanej cytotoksyczności. To ciekawy kierunek, ale wymagający badań klinicznych u ludzi.

Przeciwutleniacze: tarcza dla komórek

Wodne ekstrakty silnie hamowały peroksydację lipidów indukowaną żelazem w tkankach (np. w homogenatach mózgu szczura). W porównaniach różnych frakcji, ekstrakty z grzybni z hodowli wgłębnych często wypadały najkorzystniej jako „zmiatacze” wolnych rodników.

Onkologia – dużo sygnałów, mało dowodów klinicznych

W komórkach nowotworowych i modelach zwierzęcych ekstrakty z owocników (np. chloroformowo-metanolowe czy octanowe) hamowały proliferację i indukowały apoptozę m.in. w liniach raka wątroby. Mechanizmy obejmują szlaki mitochondrialne, regulację białek rodziny Bcl-2, a także wpływ na sygnalizację przeżycia i inwazyjność. To jednak badania przedkliniczne – potrzebne są kontrolowane próby kliniczne, by mówić o skuteczności terapeutycznej u pacjentów.

Układ odpornościowy i stan zapalny

Ekstrakty z grzybni hamowały wytwarzanie reaktywnych form tlenu w neutrofilach oraz – zależnie od dawki – produkcję NO, TNF-α, IL-1β i PGE₂ w makrofagach poprzez szlak NF-?B (spadek ekspresji iNOS i COX-2). Podobne efekty obserwowano dla ekstraktów z agarowych kultur grzybni i z owocników. To tłumaczy część tradycyjnych zastosowań w dolegliwościach zapalnych.

Neuroprotekcja, ciśnienie krwi i kości

W kulturach neuronów ekstrakty z grzybni hamowały apoptozę, sugerując możliwe działanie neuroprotekcyjne. U szczurów z nadciśnieniem tętniczym obserwowano spadek ciśnienia skurczowego i rozkurczowego (prawdopodobnie m.in. przez hamowanie konwertazy angiotensyny – ACE). Pojawiają się także dane o wspieraniu mineralizacji kości, podobnie jak w przypadku Cordyceps militaris, co czyni z grzyba potencjalny surowiec „przeciw osteoporozie”. Wszystkie te kierunki wymagają dalszego potwierdzenia klinicznego.

Synergia składników działa lepiej

Ciekawa obserwacja: pojedyncze, wyizolowane związki z A. camphorata często wykazują słabszą aktywność niż pełny ekstrakt lub sproszkowane surowce (owocnik/grzybnia). Wskazuje to na synergię między składnikami – typową dla wielu produktów naturalnych – i podpowiada, że „całość” może działać skuteczniej niż „części”.

Bezpieczeństwo i rozsądek stosowania

Grzybnia uznana jest przez EFSA za bezpieczną w określonych zastosowaniach, ale większość danych to badania laboratoryjne i na zwierzętach. Jeśli ktoś rozważa suplementację (np. proszek, kapsułki), rozsądnie jest skonsultować się z lekarzem – zwłaszcza przy chorobach wątroby, nadciśnieniu tętniczym, terapii onkologicznej czy ciąży – ze względu na możliwe interakcje i brak standaryzowanych dawek klinicznych.

Podsumowanie

Wykazano, że ekstrakty z owocników, grzybni i pożywki hodowlanej A. camphorata wykazały liczne działania zapobiegające nowotworom i działanie przeciwzapalne. Ze względu na to, że działanie przeciwutleniające jest również sposobem na obniżenie przewlekłego działania przeciwzapalnego. A. camphorata ma potencjał, jako żywność funkcjonalna, którego celem jest normalizacja zespołu metabolicznego.

Stwierdzono, że aktywność biologiczna wyizolowanych związków podawanych lub spożywanych oddzielnie jest mniejsza niż ta uzyskana z oryginalnej mieszaniny składników aktywnych występujących w preparatach zawierających sproszkowane owocniki lub mycelia T. camphoratus lub też ekstrakty z tego materiału. Zatem należy docenić łączny, synergistyczny wpływ mieszaniny składników aktywnych znajdujących się w A. camphorata na aktywność biologiczną i ich skuteczność w profilaktyce chorób metabolicznych człowieka, a przede wszystkim działanie hepatoochronne.

*

Bożena Muszyńska
Profesor nauk medycznych i zdrowia, kierownik Katedry Biotechnologii Roślin i Grzybów Leczniczych Uniwersytetu Jagiellońskiego. 36 lat doświadczenia w badaniach nad terapeutycznymi właściwościami grzybów jadalnych. Farmaceuta kliniczny, mykolog i botanik.