×
COVID-19: wiarygodne źródło wiedzy

Cukrzyca – typy cukrzycy, badania i sposoby leczenia

lek. Magdalena Wiercińska

Cukrzyca to choroba metaboliczna, która charakteryzuje się zwiększonym stężeniem glukozy we krwi (hiperglikemią). Wynika to z defektu wydzielania lub działania insuliny. Przewlekła hiperglikemia w cukrzycy powoduje uszkodzenie, zaburzenie czynności i niewydolność różnych narządów, szczególnie oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. Cukrzyca może wystąpić w każdym wieku i zawsze wymaga leczenia.

Co to jest cukrzyca?

Cukrzyca to choroba metaboliczna charakteryzująca się zwiększonym stężeniem glukozy we krwi (hiperglikemią) wynikającą z defektu wydzielania lub działania insuliny. Insulina jest hormonem wydzielanym przez komórki β trzustki, który powoduje m.in. zmniejszenie stężenia glukozy we krwi. Przewlekła hiperglikemia w cukrzycy powoduje uszkodzenie, zaburzenie czynności i niewydolność różnych narządów, szczególnie oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. Cukrzyca jest zatem chorobą, która nieleczona może prowadzić do wielu powikłań, dlatego ważne jest jej wczesne wykrycie. Cukrzyca może wystąpić w każdym wieku i zawsze wymaga leczenia.

Główne typy cukrzycy:

  1. Cukrzyca typu 1 (potocznie insulinozależna) jest spowodowana zniszczeniem komórek β trzustki przez proces autoimmunologiczny (w większości przypadków) lub nieustalony, co zwykle prowadzi do bezwzględnego niedoboru insuliny (insulina musi być dostarczana z zewnątrz, dlatego też ten typ cukrzycy potocznie nazywa się cukrzycą insulinozależną), który jest zapoczątkowany działaniem czynników wyzwalających (środowiskowych) u osób z predyspozycją genetyczną. W rozwoju choroby o podłożu autoimmunologicznym uczestniczą tzw. przeciwciała przeciwwyspowe (przeciwko różnym antygenom, czyli fragmentom komórek β trzustki, które produkują insulinę), które mogą się pojawić na wiele miesięcy, a nawet lat przed wystąpieniem objawów cukrzycy. W tym okresie następuje stopniowa utrata możliwości wydzielniczych komórek β prowadząca do jawnej cukrzycy, którą charakteryzuje bezwzględny niedobór insuliny. Ujawnia się u dzieci i młodzieży oraz u osób poniżej 30. roku życia. Po ujawnieniu się choroby proces niszczenia komórek β trwa jeszcze przez pewien czas, aż do ich całkowitego zniszczenia. Czasem cukrzyca o takim podłożu o początku w wieku dorosłym jest określana jako LADA (latent autoimmune diabetes of adults).
  2. Cukrzyca typu 2 to najczęstsza postać (około 80%) cukrzycy i jest spowodowana postępującym upośledzeniem wydzielania insuliny w warunkach insulinooporności, czyli zmniejszenia wrażliwości tkanek na insulinę. Może być uwarukowana genetycznie (najczęściej dziedziczenie wielogenowe), ale decydującą rolę odgrywają czynniki środowiskowe – otyłość (zwłaszcza brzuszna) i mała aktywność fizyczna. Istotny wpływ na powstanie cukrzycy ma nadmiar tzw. tkanki tłuszczowej trzewnej, także u osób bez otyłości definiowanej na podstawie wskaźnika masy ciała. Ten typ cukrzycy nazywa się czasem insulinoniezależną, ponieważ zazwyczaj na początku choroby pacjenci nie muszą przyjmować insuliny, a leczenie polega na modyfikacji stylu życia (zmniejszeniu masy ciała, odpowiedniej aktywności fizycznej) i przyjmowaniu leków doustnych.
  3. Cukrzyca o znanej przyczynie obejmuje defekty genetyczne komórek β trzustki (cukrzyca monogenowa, np. cukrzyca typu dorosłego u ludzi młodych [MODY], utrwalona cukrzyca noworodkowa, cukrzyca mitochondrialna), defekty genetyczne działania insuliny, choroby zewnątrzwydzielniczej części trzustki, zaburzenia układu wewnątrzwydzielniczego (np. zespół Cushinga, akromegalia, guz chromochłonny), cukrzyca wywołana przez leki (np. GKS) lub inne substancje chemiczne, zakażenia (np. różyczka wrodzona), rzadkie postaci wywołane procesem immunologicznym, inne zespoły genetyczne niekiedy związane z cukrzycą (np. zespoły Downa, Klinefeltera, Turnera).
  4. Cukrzyca ciążowa lub cukrzyca w ciąży to hiperglikemia po raz pierwszy stwierdzona podczas ciąży. Występujące w czasie ciąży zwiększenie stężeń hormonów o działaniu przeciwnym w stosunku do insuliny prowadzi do insulinooporności (zmniejszenia wrażliwości tkanek na insulinę), wzrostu zapotrzebowania na insulinę i zwiększenia dostępności glukozy dla rozwijającego się płodu – w efekcie tych zmian adaptacyjnych zwiększa się ryzyko zaburzeń gospodarki węglowodanowej u dotychczas zdrowych kobiet.

Ponadto wyróżnia się tzw. hybrydowe postaci cukrzycy, czyli wolno rozwijającą się cukrzycę autoimmunologiczną u dorosłych (zamiast LADA) oraz cukrzycę typu 2 z tendencją do występowania ketozy. Jeśli rozpoznanie cukrzycy jest niejednoznaczne, mówimy o cukrzycy niesklasyfikowanej.

Cukrzyca – objawy

Objawy cukrzycy zależą od jej typu oraz stopnia zaawansowania. Cukrzyca może nie dawać żadnych objawów i być przypadkowo wykrywana w badaniach przesiewowych (stężenie glukozy we krwi, doustny test tolerancji glukozy). Typowe objawy cukrzycy pojawiają się częściej w cukrzycy typu 1 niż 2. Do objawów cukrzycy należą: oddawanie dużych ilości moczu, wzmożone pragnienie, osłabienie i senność, a rzadziej chudnięcie. Więcej: Objawy cukrzycy

Rozpoznanie cukrzycy – badania

Podstawowym badaniem przesiewowym, które jest stosowane w diagnostyce cukrzycy, jest badanie stężenia glukozy we krwi (glikemii). Prawidłowe stężenie glukozy we krwi na czczo wynosi <5,6 mmol/l (100 mg/dl). Jeśli wynik mieści się w granicach 5,7–6,9 (100–125 mg/dl), lekarz skieruje pacjenta na doustny test tolerancji glukozy (OGTT). Jeśli glikemia na czczo wynosi 7,0 mmol/l (126 mg/dl) lub więcej, wtedy lekarz ustali rozpoznanie cukrzycy.

Doustny test tolerancji glukozy (oral glucose tolerance test – OGTT, potocznie zwany krzywą cukrową) służy do rozpoznania cukrzycy lub nieprawidłowej tolerancji glukozy i polega na pobraniu krwi na czczo, a następnie kolejnym badaniu krwi po wypiciu 75 g glukozy rozpuszczonej w 300 ml wody i upływie 120 minut. W pobranych próbkach krwi oznacza się stężenie glukozy. Dwugodzinny okres pomiędzy wypiciem roztworu a drugim pobraniem krwi osoba badana powinna spędzić w spoczynku w miejscu wykonania testu. Test wykonuje się 8–14 godzin po ostatnim posiłku, u pacjenta wypoczętego i po przespanej nocy, po 3 dniach spożywania przeciętnej diety o normalnej zawartości węglowodanów.

Wiele przypadków cukrzycy przebiega bezobjawowo, dlatego zaleca się wykonywanie badań przesiewowych (glikemii na czczo lub OGTT) co rok w grupach zwiększonego ryzyka wystąpienia cukrzycy typu 2:

  • nadwaga (BMI 25–29,9 kg/m2) lub otyłość (BMI ≥30 kg/m2) lub obwód w talii >80 cm u kobiet i >94 cm u mężczyzn,
  • cukrzyca występująca u rodziców lub rodzeństwa,
  • mała aktywność fizyczna,
  • uprzednio stwierdzone zaburzenia gospodarki węglowodanowej – nieprawidłowa tolerancja glukozy lub nieprawidłowa glikemia na czczo,
  • przebyta cukrzyca ciążowa,
  • urodzenie dziecka o masie ciała >4 kg,
  • nadciśnienie tętnicze (≥140/90 mm Hg),
  • nieprawidłowe wskaźniki gospodarki lipidowej: cholesterol HDL <1,0 mmol/l (40 mg/dl) lub stężenie triglicerydów >1,7 mmol/l (150 mg/dl),
  • zespół policystycznych jajników,
  • miażdżycowa choroba układu krążenia,
  • mukowiscydoza,
a także co 3 lata u wszystkich osób w wieku od 45 lat.

Innym ważnym badaniem jest wartość hemoglobiny glikowanej (HbA1c). Jest to wskaźnik glikemii służący do oceny leczenia cukrzycy u osób z już rozpoznaną cukrzycą albo do jej rozpoznania. Wartość ta odzwierciedla stężenie glukozy we krwi, które utrzymywało się w ciągu 3 miesięcy przed badaniem.

Ponadto lekarz może zlecić inne badania, takie jak:

  • stężenie fruktozaminy,
  • glukoza w moczu – u osób zdrowych glukoza w moczu nie występuje,
  • przeciwciała przeciwwyspowe, których oznaczenie służy do potwierdzenia autoimmunologicznej etiologii cukrzycy,
  • stężenie peptydu C w surowicy,
  • ciała ketonowe w moczu lub we krwi,
  • stężenie kwasu mlekowego w surowicy,
  • test z glukagonem,
  • ocena wrażliwości na insulinę metodą HOMA.

Cukrzycę rozpoznaje się w następujących sytuacjach

  1. występowanie typowych objawów hiperglikemii (wzmożone pragnienie, oddawanie większej ilości moczu, osłabienie) i przygodna glikemia, czyli stężenie glukozy pobrane niezależnie od posiłku ≥11,1 mmol/l (200 mg/dl),
  2. glikemia na czczo ≥7,0 mmol/l (126 mg/dl) oznaczona 2-krotnie (w innych dniach)
  3. glikemia w 120. min testu tolerancji glukozy (OGTT) ≥11,1 mmol/l (200 mg/dl),
  4. HbA1c (hemoglobina glikowana) ≥6,5% (48 mmol/mol).

Ponadto występują dwa stany przedcukrzycowe, czyli stany zwiększonego ryzyka zachorowania na cukrzycę – nieprawidłowa glikemia na czczo oraz nieprawidłowa tolerancja glukozy.

Stan przedcukrzycowy lub stan zwiększonego ryzyka cukrzycy rozpoznaje się w 2 sytuacjach:

  1. nieprawidłowa glikemia na czczo – stężenie glukozy na czczo w przedziale 5,6–6,9 mmol/l (100–125 mg/dl); w takiej sytuacji zazwyczaj lekarz skieruje pacjenta na wykonanie testu tolerancji glukozy,
  2. nieprawidłowa tolerancja glukozy – glikemia w 120. min podczas testu tolerancji glukozy (OGTT) w przedziale 7,8–11,0 mmol/l (140–199 mg/dl).

Należy pamiętać, że cukrzyca typu 2 jest związana ze stylem życia (m.in. zwiększoną masą ciała i niedostateczną aktywnością fizyczną), dlatego wystąpienie stanu przedcukrzycowego jest niepokojącym sygnałem i należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarza, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia cukrzycy.

Leczenie i leki na cukrzycę

Leczenie cukrzycy jest kompleksowe i wymaga zazwyczaj zastosowania kilku metod jednocześnie. Należą do nich:

  1. edukację pacjentów, która jest niezbędna dla powodzenia leczenia, dlatego lekarz tłumaczy choremu postępowanie, zarówno niefarmakologiczne, jak i farmakologiczne (nie należy tego bagatelizować, ponieważ tryb życia – dieta i aktywność fizyczna mają bardzo duże znaczenie dla skuteczności leczenia cukrzycy),
  2. leczenie niefarmakologiczne – prozdrowotny (tzw. terapeutyczny) styl życia, obejmujący urozmaiconą dietę, regularnie podejmowaną aktywność fizyczną, w przypadku nadwagi lub otyłości dążenie do trwałej redukcji masy ciała, unikanie picia alkoholu, niepalenie papierosów, a także dbanie o optymalny czas snu i unikanie przewlekłego stresu,
  3. leczenie farmakologiczne: lekami niensulinowymi i insuliną,
  4. zwalczanie czynników ryzyka choroby sercowo-naczyniowej, zwłaszcza leczenie nadciśnienia tętniczego i zaburzeń gospodarki lipidowej,
  5. leczenie powikłań cukrzycy.

W cukrzycy typu 1 niezbędne jest stosowanie insuliny.

Cukrzyca typu 2 jest chorobą postępującą, dlatego z upływem czasu trzeba modyfikować leczenie: początkowo stosuje się metforminę (leczenie doustne), a następnie, gdy leczenie przestaje być skuteczne, dołącza się kolejne, indywidualnie dobrane leki, jeśli są nieskuteczne, to w miarę postępu choroby lekarz zaleci insulinoterapię. Wszystkie decyzje terapeutyczne dotyczące leczenia cukrzycy, niezależnie od jej typu, lekarz podejmuje w porozumieniu z pacjentem.

  • Cukrzyca typu 1

    Cukrzyca typu 1

    Cukrzyca typu 1 stanowi ok. 10% wszystkich typów cukrzycy. Początek zachorowania zwykle przypada między 10., a 14. rokiem życia. Dotyczy głównie dzieci i osób młodych.

  • Cukrzyca typu 2

    Cukrzyca typu 2

    Cukrzyca typu 2 to najczęściej występujący na świecie typ cukrzycy. Wyróżnia się dwie przyczyny cukrzycy typu 2: jedna to upośledzenie wydzielania insuliny, na które wpływ mają różne czynniki genetyczne, druga to oporność na działanie insuliny (insulinooporność), której przyczyną mogą być zarówno czynniki genetyczne, jak i otyłość.

  • Cukrzyca ciążowa

    Cukrzyca ciążowa

    Typowa cukrzyca ciążowa, która mija wraz z porodem, jest zwykle rozpoznawana między 24. a 28. tygodniem ciąży.

  • Utrwalona cukrzyca noworodkowa

    Utrwalona cukrzyca noworodkowa

    Utrwalona cukrzyca noworodkowa (permanent neonatal diabetes mellitus – PNDM) to typ cukrzycy, który ujawnia się zwykle w pierwszych miesiącach życia i trwa przez całe życie.

  • Cukrzyca typu 1 – LADA

    Cukrzyca typu 1 – LADA

    Skrót LADA, od pełnej nazwy angielskiej latent autoimmune diabetes in adults, oznacza późno ujawniającą się cukrzycę typu 1 u dorosłych.

  • Cukrzyca typu&nbsp;2: Do doktora czas...

    Cukrzyca typu 2: Do doktora czas...

    Są rzeczy, które trzeba wiedzieć o swojej cukrzycy. To znacznie ułatwi komunikację z lekarzem.

  • Cukrzyce wtórne

    Cukrzyce wtórne

    Zalicza się do nich zaburzenia gospodarki węglowodanowej związane z chorobami trzustki, zaburzeniami endokrynologicznymi lub stosowaniem niektórych leków.

  • Cukrzyca MODY

    Cukrzyca MODY

    Cukrzyca MODY to rzadko występująca postać cukrzycy (ok. 2% wszystkich przypadków). Jest to tzw. graniczna postać cukrzycy, która występuje w młodym wieku (typowym dla cukrzycy typu 1), ale charakteryzuje się przebiegiem klinicznym podobnym do cukrzycy typu 2.

07.04.2022
Wybrane treści dla Ciebie:
Zbiórka dla szpitali w Ukrainie!
Doradca Medyczny
  • Czy mój problem wymaga pilnej interwencji lekarskiej?
  • Czy i kiedy powinienem zgłosić się do lekarza?
  • Dokąd mam się udać?
+48

w dni powszednie od 8.00 do 18.00
Cena konsultacji 12 zł

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.
Poradnik świadomego pacjenta
  • Wyjątkowe sytuacje. Towarzyszenie osobie chorej na COVID-19
    Czy szpital może odmówić zgody na towarzyszenie hospitalizowanemu dziecku? Jak uzyskać zgodę na towarzyszenie osobie, która umiera w szpitalu z powodu COVID-19?
    Na pytania dotyczące pobytu w szpitalu podczas pandemii koronawirusa odpowiada Rzecznik Praw Pacjenta, Bartłomiej Łukasz Chmielowiec.
  • Wyjątkowe sytuacje. Kiedy chorujesz na COVID-19
    Czy chory na COVID-19 może wyjść ze szpitala na własne żądanie? Jak zapewnić sobie prawo do niezastosowania intubacji. Na pytania dotyczące pobytu w szpitalu podczas pandemii koronawirusa odpowiada Rzecznik Praw Pacjenta, Bartłomiej Łukasz Chmielowiec.