O tym, dlaczego stan odżywienia pacjenta wpływa na skuteczność operacji, radioterapii i immunoterapii, jakie są największe luki systemowe w Polsce oraz dlaczego pacjenci po wypisie ze szpitala często zostają bez realnego wsparcia – mówi prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakubowicz z Kliniki Ginekologii Onkologicznej Narodowego Instytutu Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy Oddział w Krakowie, prezes Krakowskiego Komitetu Zwalczania Raka.
Prof. Jerzy Jakubowicz. Fot. Wojciech Latawiec / MP.PL
- Leczenie żywieniowe powinno rozpoczynać się już na etapie diagnozy nowotworu
- Niedożywienie często ogranicza możliwości terapii bardziej niż sama choroba
- Stan odżywienia wpływa na skuteczność chirurgii, radioterapii, chemioterapii i immunoterapii
- Największe problemy dotyczą mniejszych ośrodków oraz opieki po wypisie ze szpitala
- Rola dietetyków w systemie ochrony zdrowia nadal wymaga doprecyzowania
- Krajowa Sieć Onkologiczna ma szanse ujednolicić standardy opieki żywieniowej
Katarzyna Pelc: Czy leczenie żywieniowe powinno być integralną częścią ścieżki onkologicznej?
Prof. dr hab. Jerzy Jakubowicz: Niewątpliwie tak. Leczenie żywieniowe to obowiązkowy element terapii onkologicznej. W praktyce oznacza to, że już od momentu rozpoznania nowotworu pacjent powinien przejść ocenę stanu ogólnego oraz stanu odżywienia. Na tej podstawie ustala się postępowanie żywieniowe. Do dyspozycji mamy różne metody leczenia żywieniowego: żywienie doustne, dojelitowe oraz pozajelitowe.
Pacjenci trafiają do nas w bardzo różnym stanie – od prawidłowego odżywienia po ciężkie niedożywienie – dlatego konieczne jest indywidualne dobranie odpowiedniej formy wsparcia. To niezwykle istotny element terapii, ponieważ stan odżywienia w dużej mierze wpływa na skuteczność leczenia onkologicznego. Zdarza się, że niedożywienie i ogólne osłabienie organizmu bardziej ograniczają możliwości terapii niż sama choroba nowotworowa.
Jakie są dziś największe luki systemowe w opiece żywieniowej w Polsce?
Największe problemy wynikają z różnic pomiędzy ośrodkami onkologicznymi oraz ich możliwościami organizacyjnymi i kadrowymi. Obecnie funkcjonuje Krajowa Sieć Onkologiczna z trzema stopniami referencyjności. Ośrodki najwyższego stopnia traktują leczenie żywieniowe priorytetowo – tak, aby każdy pacjent przechodził ocenę stanu odżywienia już na początku terapii. Wyzwaniem pozostają jednak mniejsze placówki, które często mają ograniczone zasoby finansowe i kadrowe. Problemem bywa również dostęp do wykwalifikowanego personelu. Rozwijająca się Krajowa Sieć Onkologiczna porządkuje ten system, aby zapewnić każdemu pacjentowi właściwą opiekę żywieniową od początku leczenia.
Jak wygląda opieka żywieniowa w Instytucie Onkologii w Krakowie?
W naszym Instytucie ten system jest dobrze zorganizowany. Pacjent już na etapie rozpoznania choroby i pierwszej wizyty trafia pod opiekę poradni żywieniowej. Zajmuje się nim wykwalifikowany personel, który ocenia stan odżywienia i planuje dalsze postępowanie. Jeszcze przed zabiegiem operacyjnym czy rozpoczęciem innych form terapii ustalana jest indywidualna ścieżka leczenia żywieniowego. Dzięki temu wsparcie żywieniowe staje się integralną częścią całego procesu leczenia.
Jak często niedożywienie prowadzi do modyfikacji schematu leczenia?
Bardzo często. Niedożywienie bezpośrednio wpływa na wyniki badań, kondycję fizyczną i ogólny stan pacjenta. Trzeba pamiętać, że leczenie onkologiczne – niezależnie od tego, czy mówimy o chirurgii, radioterapii czy leczeniu systemowym – jest dużym obciążeniem dla organizmu. Dotyczy to również immunoterapii, która coraz częściej postrzegana jest jako terapia przyszłości. Aby mogła być prowadzona regularnie i zgodnie z planem, pacjent musi być w dobrym stanie ogólnym. Dlatego stan odżywienia jest jednym z kluczowych czynników wpływających na skuteczność terapii i możliwość jej kontynuowania.
Czy można określić, jak wcześnie należy rozpocząć leczenie żywieniowe?
Tak. Wykorzystujemy specjalne ankiety i szczegółowy wywiad z pacjentem. Dzięki temu już na początku leczenia możemy wychwycić sygnały ryzyka niedożywienia – nawet wtedy, gdy pacjent pozornie funkcjonuje prawidłowo. Bardzo ważna jest również edukacja pacjentów i zachęcanie ich do zgłaszania niepokojących objawów, takich jak utrata apetytu, spadek masy ciała czy trudności z jedzeniem. Im wcześniej podejmiemy działania, tym większa szansa na skuteczne leczenie.
Dużo mówi się o problemach po wypisie pacjenta ze szpitala. Jak wygląda sytuacja wtedy?
Pacjent po wypisie również powinien mieć zapewnioną odpowiednią opiekę żywieniową, nie zawsze to się dzieje. Otrzymuje zalecenia dietetyczne, ale same wskazówki często nie wystarczają. W wielu przypadkach konieczne jest stosowanie specjalistycznych preparatów żywieniowych, także w domu. Dlatego ważne jest sprawdzenie, czy w karcie wypisu są konkretne zalecenia żywieniowe, czy jest skierowanie do poradni żywieniowej lub dietetyka.
Problemem pozostaje jednak brak refundacji niektórych ważnych preparatów.
Narodowy Fundusz Zdrowia finansuje żywienie mające wskazania medyczne, a więc musi istnieć wskazanie medyczne i kwalifikacja do programu żywieniowego. Zwykle jest to żywienie przez sondę, pozajelitowe. Problemem są pacjenci z niedożywieniem, ale tacy, którzy „jeszcze mogą jeść”. NFZ nie finansuje diet zdrowotnych, doustnych preparatów odżywczych, suplementów, tzw. nutridrinków. Te preparaty pacjent kupuje z własnych pieniędzy.
Kolejnym problemem wydaje się wciąż nie do końca uregulowana pozycja dietetyków w systemie ochrony zdrowia.
To prawda. Dietetycy posiadają wiedzę i kompetencje niezwykle potrzebne w opiece nad pacjentem onkologicznym. Kluczowa jest jednak ścisła współpraca dietetyków z onkologami oraz całym zespołem terapeutycznym. Zmiany zachodzące dziś w onkologii powinny stopniowo uporządkować również tę kwestię. Krajowa Sieć Onkologiczna i ujednolicanie postępowania sprawią, że rola dietetyków zostanie wyraźniej określona i lepiej zintegrowana z procesem leczenia. Główny kierunek działania to zwiększenie dostępności poradni żywieniowych i dietetyków w szpitalach wojewódzkich i powiatowych oraz w opiece domowej.
Rozmawiała Katarzyna Pelc
