Jakie są dostępne testy diagnostyczne w kierunku grypy i kiedy warto je wykonywać?

Grypa co roku dotyka miliony osób na całym świecie, a jej objawy często się myli z innymi infekcjami wirusowymi. Dlatego szybka i trafna diagnoza ma kluczowe znaczenie – zwłaszcza w sezonie zachorowań. Na rynku dostępne są różne rodzaje testów na grypę, które pozwalają potwierdzić zakażenie i przyspieszyć wdrożenie odpowiedniego leczenia, a także ograniczyć rozprzestrzenianie się wirusa

Fot. iStock.com

Diagnostyka grypy – dostępne testy i ich zastosowanie

Diagnostyka grypy opiera się na kilku rodzajach testów. Dostępne są:

1. szybkie testy antygenowe
2. testy oparte na metodach molekularnych - RT-PCR
3. testy serologiczne

Testy różnią się nie tylko pod względem szybkości uzyskiwania wyników, czułości i swoistości (patrz niżej), ale przede wszystkim przydatnością kliniczną, co w praktyce wymaga dostosowania diagnostyki do sytuacji zdrowotnej pacjenta.

Testy na grypę stosowane w diagnostyce pozaszpitalnej

W diagnostyce ambulatoryjnej (pozaszpitalnej) – stosuje się głównie szybkie testy wykrywające antygen grypy, tzw. RIDT (Rapid Influenza Diagnostic Test), które wykrywają obecność antygenów wirusa grypy (typ A i B) w wymazach z nosa lub nosogardła. Wynik odczytuje się z płytki testowej, jest dostępny zwykle do 15 minut. Szybkie testy charakteryzuje umiarkowana czułość 50–70% (ryzyko wyników fałszywie ujemnych, czyli ujemnych wyników testu u osób chorych), oraz duża swoistość >90% (wyniki dodatnie są wiarygodne, czyli osoby z dodatnim wynikiem testu prawie na pewno są chore).

Szybkie testy antygenowe wykrywające grypę mogą występować również jako część tzw. testów wielopanelowych (Combo) pozwalających wykryć jednocześnie kilka patogenów. Testy Combo wykonuje się powszechnie w poradniach podstawowej opieki zdrowotnej – zwykle w formie 3 w 1 (wykrywające zakażenie wirusem grypy, syncytialnym wirusem oddechowym [RSV] oraz SARS-CoV-2 wywołującym COVID-19). Na rynku dostępny jest także test Combo wykrywający 5 patogenów (dodatkowo wykrywający antygeny adenowirusa i Mycoplasma pneumoniae).

Co do zasady najbardziej wiarygodne wyniki szybkich testów uzyskuje się na początku choroby (do 3–4 dni od początku objawów), ponieważ po tym czasie wydalanie wirusa zmniejsza się i szansa na uzyskanie fałszywie ujemnego wyniku testu rośnie.

Testy na grypę stosowane w warunkach szpitalnych

W warunkach szpitalnych często bazuje się na RIDT, ale w niektórych przypadkach stosuje się również bardziej zaawansowane i dokładniejsze testy molekularne oparte na reakcji łańcuchowej polimerazy z odwrotną transkrypcją (RT-PCR). Jest to najczulsza metoda w diagnostyce grypy. Badanie wykrywa materiał genetyczny – RNA wirusa (grypy A, B). Jest to badanie charakteryzujące się bardzo dużą czułością i swoistością (>95%), która jednak może ulec zmniejszeniu w przypadku nieprawidłowego pobrania materiału, transportu i przechowywania próbki. Czas oczekiwania na wynik jest dłuższy – zależnie od laboratorium – wynosi od kilku godzin do 1 dnia, z uwzględnieniem transportu próbki. Badanie RT-PCR jest też istotnie droższe niż szybki test.

Mniej dostępną metodą są szybkie testy molekularne typu point-of-care (POCT). Są to szybkie testy oparte na metodach molekularnych dostępne w niektórych szpitalach i placówkach ambulatoryjnych. Są równie dokładne jak klasyczne RT-PCR wykonywane w laboratoriach, ale wynik uzyskuje się znacznie szybciej. Wymagają jednak specjalnego analizatora w placówce wykonującej badanie.

Istnieją również testy serologiczne (badanie z krwi), które wykrywają przeciwciała (IgM, IgG) przeciwko wirusowi grypy. Są rzadko stosowane w diagnostyce ostrej infekcji, służą głównie do potwierdzenia przebytej infekcji.

Z uwagi na długi, kilkudniowy okres oczekiwania na wynik niestosowaną w diagnostyce ostrej infekcji metodą wykrywania grypy są hodowle komórkowe. Ta metoda służy do monitorowania i analizy krążących w środowisku szczepów wirusa grypy, co umożliwia tworzenie skutecznych szczepionek przeciwko grypie.

Testy stosowane w diagnostyce grypy - podsumowanie

Potwierdzenie diagnozy jest ważne i zasadniczo wpływa na decyzję o leczeniu przeciwwirusowym, konieczności izolacji chorego, a co za tym idzie zapobieganiu transmisji zakażenia (zwłaszcza w szpitalach, domach opieki). Przy rozpoznawaniu grypy, poza wynikiem testu, znaczenie mają także objawy oraz wywiad epidemiologiczny (okres zachorowań na grypę, kontakt chorego z osobami z potwierdzonym zakażeniem). Testowanie ma również duże znaczenie w monitorowaniu epidemii.

Jakie są wskazania do wykonania testu na grypę?

Przede wszystkim testowaniu w kierunku grypy należy poddać pacjentów hospitalizowanych z objawami grypy – gorączką, kaszlem, dusznością, bólem mięśni, podejrzeniem zapalenia płuc lub innych powikłań. Celem jest ustalenie przyczyny objawów oraz szybkie wdrożenie leczenia i izolacji od innych chorych.

Dodatkowo należy testować:

• osoby z objawami infekcji, które należą do grup ryzyka powikłań grypy:
• osoby ≥65. rż.
• kobiety w ciąży
• małe dzieci (<5. rż.),
• osoby z chorobami przewlekłymi (np. astma, POChP, cukrzyca, choroby serca, nerek, wątroby)
• osoby z obniżoną odpornością (np. chorzy onkologicznie, po przeszczepieniach narządów, zakażeni HIV, przyjmujący leki immunosupresyjne)
• pacjenci z ciężkimi, szybko narastającymi objawami. Celem jest różnicowanie z innymi infekcjami (COVID-19, RSV, bakteryjne zapalenie płuc)
• osoby z objawami grypopodobnymi przebywające w zamkniętych zbiorowiskach, np. domy opieki, internaty, koszary – umożliwia to szybkie wykrycie ognisk zakażenia i ograniczenie transmisji.

Od wykonania testu można odstąpić w przypadku pacjentów bez obciążeń, z łagodnymi objawami grypopodobnymi w szczycie sezonu grypy, jednoznacznym wywiadem epidemiologicznym (kontakt z chorym z rozpoznaną grypą). Wówczas diagnozę można postawić na podstawie objawów widocznych, bez konieczności potwierdzenia wynikiem testu. Dotyczy to także sytuacji, gdy nie planuje się wdrożenia leczenia przeciwwirusowego oraz przy bardzo późnym zgłoszeniu się do lekarza (>5–7 dni od początku objawów), gdy wynik testu nie wpłynie na zastosowane leczenie.

Gdzie można wykonać test na grypę?

Test na grypę można wykonać w przychodni POZ (w ramach NFZ badanie jest bezpłatne), w szpitalach, izbach przyjęć i SOR, ponadto odpłatnie w punktach diagnostycznych, aptekach, prywatnych przychodniach i centrach medycznych, a także samodzielnie w domu.

Apteki oferują szybkie testy antygenowe, które można zrobić na miejscu lub samodzielnie w domu. Nie są one refundowane przez NFZ, więc płacimy pełną cenę testu, plus ewentualną opłatę za wykonanie przez farmaceutę lub laboranta.

Jak się wykonuje test na grypę? Jak długo się czeka na wynik?

Dokładna procedura zależy od rodzaju testu. W przypadku szybkich testów dostępnych w sprzedaży do samodzielnego użycia przez pacjenta, do zestawu dołączona jest szczegółowa instrukcja opisująca sposób wykonania badania. Zarówno w przypadku szybkich testów, jak i testów molekularnych materiałem do badania jest zazwyczaj wymaz z nosa, nosogardła lub gardła. Wynik szybkiego testu można zwykle odczytać w ciągu około 15 minut. Dokładny czas oczekiwania na wynik oraz sposób interpretacji znajduje się w instrukcji dołączonej do testu i powinien być ściśle przestrzegany.

Testy serologiczne wykonuje się przez pobranie krwi i oznaczenie poziomu przeciwciał w klasie IgM i IgG. Stosowane są w określonych sytuacjach klinicznych najczęściej w diagnostyce szpitalnej późnych powikłań grypy. Nie są przydatne w diagnostyce ostrej infekcji.

Co oznacza dodatni lub ujemny wynik szybkiego testu na grypę? Jaka jest czułość i swoistość testów aptecznych lub wykonywanych w POZ?

Dodatni wynik oznacza, że w próbce wykryto antygen wirusa grypy A lub B. Jeżeli wykonujemy test u pacjenta z objawami grypy, jest to wiarygodne potwierdzenie grypy. Na podstawie dodatniego wyniku można rozpocząć leczenie przeciwwirusowe (w praktyce stosowanie oseltamiwiru), stosowanie izolacji, zwłaszcza w grupach ryzyka.

Z kolei ujemny test nie wyklucza zakażenia wirusem grypy. Szczególnie jeśli test wykonano zbyt wcześnie lub zbyt późno od pojawienia się objawów, materiał pobrano nieprawidłowo lub pacjent ma małą ilość wirusa w drogach oddechowych. Więcej wyników fałszywie ujemnych obserwuje się także w szczycie sezonu epidemicznego grypy, kiedy notuje się bardzo dużo zakażeń.

Badania (np. Seattle Flu Study) pokazują, że szybkie testy domowe osiągają podobną czułość (∼60%) i swoistość jak te przeprowadzone ambulatoryjnie (w przychodni).

W razie typowych objawów grypopodobnych nawet w razie ujemnego testu, szczególnie przy dodatnim wywiadzie epidemiologicznym lekarz może rozpoznać grypę na podstawie objawów i zastosować leczenie.

Testowanie w kierunku grypy ma znaczenie zarówno w podejmowaniu decyzji odnośnie do leczenia przeciwwirusowego, jak i ograniczania rozprzestrzeniania się zakażenia na otoczenie oraz dla celów epidemiologicznych (monitorowanie ilości zakażeń). Jest to ważne, szczególnie jeśli osoba chora znajduje się w grupie ryzyka ciężkiego przebiegu grypy. Powszechna dostępność szybkich testów w aptekach i placówkach medycznych oraz możliwość nieodpłatnego testowania w ramach NFZ znacznie ułatwia diagnostykę grypy.