Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Przewlekłe zapalenie ucha środkowego

dr n. med. Mariola Zagor, otorynolaryngolog
Klinika Otorynolaryngologii, Wydział Lekarsko-Dentystycznego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
lek. med. Paulina Czarnecka
Kliniczny Oddział Otolaryngologiczny, 4 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką SP ZOZ we Wrocławiu
lek. med. Marlena Janoska-Jaździk
Samodzielny Publiczny Centralny Szpital Kliniczny w Warszawie
Przewlekłe zapalenie ucha środkowego
Fot. iStock

Co to jest przewlekłe zapalenie ucha środkowego i jakie są jego przyczyny?

Przewlekłe zapalenie ucha środkowego może mieć formę aktywną (z wyciekiem z ucha) i nieaktywną (bez wycieku).

Wśród form aktywnych wyróżnia się:

  • przewlekłe proste zapalenie ucha środkowego,
  • przewlekłe ziarninowe zapalenie ucha środkowego,
  • przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego,
  • przewlekłe gruźlicze zapalenie ucha środkowego.

Przewlekłe proste zapalenie ucha środkowego charakteryzuje się ubytkiem błony bębenkowej w jej tzw. części napiętej oraz wyciekiem śluzowo-ropnym. Czynnikami ryzyka są nawracające infekcje górnych dróg oddechowych oraz zapalenia zatok przynosowych. Przebieg procesu zapalnego jest dość łagodny, a ryzyko wystąpienia powikłań wewnątrzskroniowych czy wewnątrzczaszkowych niewielkie. Przewlekłe proste zapalenie ucha środkowego występuje z podobną częstością u dorosłych i u dzieci.

Przewlekłe ziarninowe zapalenie ucha środkowego cechuje wyciek śluzowo-ropny z ucha, ubytek błony bębenkowej oraz destrukcja kostna. Ziarnina jest to krwawiąca, żywoczerwona tkanka, która rozwija się na podłożu zmian zapalnych. Przyczyny powstania tego typu zapalenia nie są do końca jasne, jednak przypuszcza się, że jest ono następstwem ostrych i przewlekłych schorzeń ucha. W celu postawienia rozpoznania przewlekłego ziarninowego zapalenia ucha środkowego konieczne jest wykluczenie obecności perlaka.

Przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego to szczególnie niebezpieczna forma przewlekłego zapalenia ucha, ponieważ powstający perlak powoduje niszczenie kości, co wiąże się z dużym ryzykiem powikłań wewnątrzskroniowych i wewnątrzczaszkowych. Perlak jest to twór podobny do guza o białoszarym połysku. Tworzą go masy złuszczającego się nabłonka wielowarstwowego płaskiego rogowaciejącego, bakterie, zaschnięta wydzielina, kryształy cholesterolu. Nabłonek tworzący perlaka nie występuje w uchu środkowym, może jednak do niego wnikać poprzez ubytek w błonie bębenkowej. Perlaki dzieli się na wrodzone (występujące rzadko) i nabyte. Perlaki nabyte powstają na skutek stanów zapalnych ucha i trąbki słuchowej. Przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego może wystąpić w każdym wieku.

Przewlekłe gruźlicze zapalenie ucha środkowego występuje obecnie rzadko. Diagnozę stawia się na podstawie obecności prątków w wydzielinie z ucha (preparat bezpośredni, posiew) lub na podstawie wyniku badania histopatologicznego.

Formy nieaktywne przewlekłego zapalenia ucha obejmują:

  • perforacje błony bębenkowej,
  • atelektazje,
  • tympanosklerozę,
  • zapalenie zarostowe ucha.
Stanowią one efekty przebytych w przeszłości stanów zapalnych ucha środkowego.

Perforacja błony bębenkowej może powstać w wyniku powtarzających się epizodów ostrego zapalenia ucha. Część ubytków w błonie bębenkowej goi się samoistnie. Niemniej, gdy perforacja utrzymuje się powyżej 6 miesięcy konieczne jest leczenie operacyjne.

Atelektazja charakteryzuje się wciągnięciem błony bębenkowej do jamy bębenkowej, powoduje to jej oklejenie wokół łańcucha kosteczek słuchowych. Jeśli wciągnięciu ulega tylko część błony bębenkowej, mówi się o kieszonce retrakcyjnej.
Kieszonka retrakcyjna jest to całkowita lub częściowa deformacja błony bębenkowej podobna do przepukliny. Powstaje zazwyczaj, jako powikłanie wysiękowego zapalenia ucha środkowego i stanowi etap przejściowy do rozwoju perlaka. Kieszonka retrakcyjna może być tak głęboka, że złogi naskórka nie są z niej usuwane, w ten sposób może dojść do powstania perlaka. Jako przyczynę rozwoju kieszonki retrakcyjnej wymienia się przede wszystkim zaburzenia upowietrznienia ucha środkowego. Spotykana jest głównie u pacjentów z zaburzeniami czynności trąbki słuchowej.

Tympanoskleroza – w przebiegu tej choroby w uchu powstają złogi o strukturze kolagenowo-wapniowej. Często dochodzi do zmniejszenia ruchomości błony bębenkowej i do unieruchomienia kosteczek słuchowych.

Zapalenie zarostowe ucha zwane jest inaczej zapaleniem włóknisto-zarostowym. Powstaje, jako końcowy etap różnego typu zapaleń m.in. ostrego i wysiękowego. Ciągłość błony bębenkowej jest zachowana, ale jest ona pogrubiała i wciągnięta. Za błoną bębenkową powstają zrosty powodujące unieruchomienie łańcucha kosteczek słuchowych.

Jak się objawia przewlekłe zapalenie ucha środkowego?

Głównymi objawami przewlekłego zapalenia ucha środkowego są niedosłuch, wyciek z ucha oraz zawroty głowy po dostaniu się wody do ucha (w przypadku ubytku w błonie bębenkowej).

Przewlekłe proste zapalenie ucha środkowego charakteryzuje się niecuchnącym, śluzowo-ropnym wyciekiem z ucha oraz niedosłuchem.

Przewlekłe ziarninowe zapalenie ucha środkowego objawia się obfitym śluzowo-ropnym wyciekiem z ucha, niedosłuchem, nawracającymi polipami usznymi, brakiem możliwości wysuszenia ucha, mimo prawidłowego leczenia zachowawczego. W zaawansowanym stadium choroby dochodzi do destrukcji kostnej.

U osób z przewlekłym perlakowym zapaleniem ucha środkowego występuje: cuchnący wyciek z ucha stały bądź okresowy, upośledzenie słuchu o typie przewodzeniowym lub mieszanym. Często objawy nie mają dużego nasilenia, co powoduje, że chorzy zgłaszają się do lekarza dopiero, gdy wystąpią powikłania. W przypadku perlaka nabytego pierwotnego wyciek z ucha o nieprzyjemnym zapachu jest skąpy, niedosłuch niewielki, często natomiast dochodzi do upośledzenia drożności trąbki słuchowej. Perlak nabyty wtórny charakteryzuje się obfitym, często stałym, cuchnącym wyciekiem oraz szybko powstającym upośledzeniem słuchu. Różnice w objawach w poszczególnych typach perlaków wynikają z różnych kierunków wzrostu guza.

Przewlekłe gruźlicze zapalenie ucha środkowego cechuje się okresowym wyciekiem śluzowo-ropnym o niewielkim natężeniu, uszkodzeniem ucha wewnętrznego, częstym występowaniem porażenia nerwu twarzowego.

Główne dolegliwości w tympanosklerozie to niedosłuch, często obustronny i szumy uszne.

W zapaleniu zarostowym ucha występuje przede wszystkim niedosłuch przewodzeniowy lub mieszany.

Co robić w razie wystąpienia objawów przewlekłego zapalenia ucha środkowego?

W razie występowania objawów przewlekłego zapalenia ucha środkowego należy zgłosić się do lekarza POZ, który skieruje pacjenta do otolaryngologa.

Jak lekarz stawia diagnozę przewlekłego zapalenia ucha środkowego?

Diagnozę przewlekłego zapalenia ucha środkowego można postawić na podstawie wywiadu oraz badania otoskopowego. Często jednak ostatecznego rozpoznania dokonuje się podczas leczenia zabiegowego. Przydatne bywają badania obrazowe (zwłaszcza tomografia komputerowa). Na ich podstawie można określić zakres zniszczenia otaczających kości, np. w zapaleniu perlakowym.

Jakie są sposoby leczenia przewlekłego zapalenia ucha środkowego?

Leczenie przewlekłego prostego zapalenia ucha środkowego jest zachowawcze. Podstawowym celem jest doprowadzenie do ustąpienia wycieków tzw. wysuszenie ucha. Można to osiągnąć poprzez wyleczenie ognisk zakażenia, ochronę ucha przed wodą, udrożnienie nosa. Antybiotyki w przewlekłym zapaleniu ucha środkowego podaje się miejscowo. Przed ich zastosowaniem konieczny jest posiew wydzieliny z ucha i antybiogram. Leki podawane miejscowo można stosować po dokładnym oczyszczeniu ucha z wydzieliny. Po ustąpieniu procesu zapalnego można wykonać operacje mającą na celu poprawę słuchu poprzez zamknięcie ubytku w błonie bębenkowej oraz rekonstrukcję łańcucha kosteczek słuchowych.

Przewlekłe ziarninowe zapalenie ucha środkowego wymaga leczenia operacyjnego, ponieważ niemożliwe jest wysuszenie ucha metodami zachowawczymi. Podczas zabiegu pobierany jest materiał do badań histopatologicznych.

Przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego wymaga leczenia zabiegowego, którego głównym celem jest usunięcie perlaka oraz zmienionych zapalnie tkanek. Jeśli możliwa jest rekonstrukcja błony bębenkowej i łańcucha kosteczek słuchowych wykonuje się operacje tympanoplastyczne.

Przewlekłe gruźlicze zapalenie ucha środkowego leczy się lekami przeciwprątkowymi. U chorych, u których doszło do niedowładu lub porażenia nerwu twarzowego wykonuje się leczenie operacyjne, mające na celu oczyszczenie nerwu twarzowego z ziarniny i jego odbarczenie.

Perforacja błony bębenkowej, która nie goi się samoistnie, wymaga leczenia zabiegowego.

Leczenie kieszonek retrakcyjnych zależy od ich stopnia zaawansowania. W terapii należy uwzględnić usuwanie złogów naskórkowych z kieszonek, leczenie współistniejących stanów zapalnych w obrębie nosa, gardła czy zatok. Wskazaniem do leczenia operacyjnego jest współistnienie niedosłuchu. Często wykonuje się wczesne leczenie zabiegowe w celu prewencji rozwoju perlaka.

Leczenie w tympanosklerozie oraz w zapaleniu zarostowym ucha jest operacyjne. Rokowanie co do zachowania funkcji ucha jest jednak w tych schorzeniach niekorzystne.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie przewlekłego zapalenia ucha środkowego?

Rokowanie w przewlekłym zapaleniu ucha środkowego jest różne w zależności od typu zapalenia.

W zapaleniu prostym rokowanie jest dobre, a ryzyko wystąpienia powikłań niewielkie.

Niebezpieczne jest przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego, ponieważ perlak może powodować destrukcję kości i doprowadzać do licznych powikłań. Nawet po skutecznym leczeniu operacyjnym chorych z perlakiem, ryzyko nawrotu wynosi 20–30%.

U pacjentów z kieszonką retrakcyjną może dojść do jej samoistnego ustąpienia, może pozostawać bez zmian przez dłuższy czas, lub w jej wnętrzu może rozwinąć się perlak. Na niekorzystne rokowanie ma wpływ współistnienie wysiękowego zapalenia ucha.

W przypadku tympanosklerozy z rozległymi zmianami szansa na zadowalającą poprawę i odzyskanie słuchu po leczeniu jest niewielka. Wiąże się to, z koniecznością doboru aparatu słuchowego dla chorego.

Co trzeba robić po zakończeniu leczenia przewlekłego zapalenia ucha środkowego?

Szczegółowy przebieg rekonwalescencji zależy od typu przewlekłego zapalenia i od leczenia, które zostało włączone. Przykładowo u pacjenta z kieszonką retrakcyjną konieczne są regularne kontrole laryngologiczne ze względu na ryzyko przejścia w perlaka i wystąpienia trwałych powikłań. Chorzy po leczeniu zabiegowym z powodu perlaka również powinni pozostawać pod opieką otolaryngologa przez około 5 lat. Ten okres może być jednak różny u poszczególnych pacjentów.

Co robić, aby uniknąć zachorowania na przewlekłe zapalenia ucha środkowego?

Przewlekłe choroby zapalne ucha środkowego powstają zazwyczaj jako wynik występujących w przeszłości ostrych stanów zapalnych. W ich profilaktyce najważniejsza jest więc odpowiednia diagnostyka i leczenie ostrych chorób zapalnych ucha.

13.12.2017
Zobacz także

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Na co choruje system ochrony zdrowia

  • Pięć minut dla pacjenta
    Lekarze rodzinni mają na zbadanie jednego pacjenta średnio po kilka minut. Taka sytuacja rodzi frustracje po obu stronach – wśród chorych, bo chcieliby więcej uwagi, oraz wśród lekarzy, bo nie mogą jej pacjentom poświęcić.
  • Dlaczego pacjenci muszą czekać w kolejkach?
    Narodowy Fundusz Zdrowia wydaje rocznie na leczenie pacjentów ponad 60 mld zł. Ale ani te pieniądze, ani rozwiązania wprowadzane przez Ministerstwo Zdrowia – tzw. pakiet onkologiczny i pakiet kolejkowy – nie zmienią sytuacji. Dlaczego?