Choroba Wilsona - przyczyny, objawy, leczenie

Choroba Wilsona to rzadka choroba uwarunkowana genetycznie, w której dochodzi do nieprawidłowego gromadzenia się miedzi w organizmie. Prowadzi to do postępującego uszkodzenia różnych narządów – wątroby, mózgu i związanych z tym objawów, które są bardzo różnorodne. W leczeniu stosuje się przede wszystkim leki wiążące miedź. Leczenie musi być stosowane przewlekle, nawet u osób bez objawów.

Co to jest choroba Wilsona?

Choroba Wilsona jest rzadką chorobą uwarunkowaną genetycznie. W następstwie mutacji genu ATP7B, włączonego w regulację równowagi metabolizmu miedzi, dochodzi do nadmiernego gromadzenia tego metalu w organizmie.

Defekt genetyczny powoduje, że nadmiar miedzi wchłoniętej z przewodu pokarmowego nie jest wydalany z żółcią przez wątrobę i gromadzi się w jej komórkach, a także mózgu i innych narządach, co skutkuje ich uszkodzeniem.

Choroba Wilsona – dziedziczenie

Choroba Wilsona to choroba autosomalna recesywna, co oznacza, że aby wystąpiła, dziecko musi odziedziczyć wadliwy gen od obojga rodziców. Występowanie tylko 1 kopii zmutowanego genu nie powoduje pojawienia się choroby z powodu dominacji genu prawidłowego – osoba taka jest zwykle bezobjawowym nosicielem. Nie ma związku z płcią.

Mechanizm powstawania objawów w chorobie Wilsona

Miedź nie jest prawidłowo usuwana z organizmu z żółcią i z czasem komórki wątroby tracą zdolność gromadzenia miedzi i następuje jej uwalnianie do krążenia. W tym okresie choroby następuje szkodliwe oddziaływanie miedzi na ośrodkowy układ nerwowy (OUN) (mózg) i nerki, a także stwierdza się odkładanie złogów w rogówce oczu. Zwiększenie ilości miedzi w nerkach wywołuje zwykle nikłe zmiany strukturalne i niewielkie funkcjonalne.

Jednoznacznie toksyczny wpływ miedzi zaznacza się natomiast w obrębie OUN z uszkodzeniem jego struktur, martwicą komórek nerwowych i, wtórnie, powstawaniem jamistości tkanki nerwowej. W okresie uwalniania miedzi do krążenia występujące zaburzenia metaboliczne krwinek mogą prowadzić do przełomów hemolitycznych – nagłego rozpadu dużej liczby erytrocytów. Bardzo rzadko obserwuje się cechy uszkodzenia mięśnia sercowego, gruczołów wewnętrznego wydzielania, zmiany kostne i stan zapalny stawów.

Kiedy pojawiają się pierwsze objawy choroby Wilsona?

Gromadzenie miedzi w chorobie Wilsona rozpoczyna się od momentu urodzenia, jednak manifestacja choroby rzadko występuje przed 6. rokiem życia, najczęściej objawiając się w okresie dojrzewania. W przypadku braku leczenia postępuje u wszystkich pacjentów.

Czy choroba Wilsona jest częsta?

Choroba Wilsona występuje na całym świecie z częstością około 3/100 000 i jest zaliczana do chorób rzadkich. Występuje taką samą częstością u kobiet i mężczyzn. Ujawnia się zwykle w przedziale wiekowym 3–55 lat.

Objawy choroby Wilsona

Objawy choroby Wilsona mogą być różne u różnych osób. Mogą występować objawy ze strony wątroby, postępujące zaburzenia neurologiczne lub zaburzenia psychiczne albo ich kombinacje. Objawy tylko ze strony wątroby stwierdza się zwykle u dzieci i młodych dorosłych. Zaburzenia psychiczne występują u 2/3 chorych w początkowej fazie choroby, a zaburzenia neuropsychologiczne obserwuje się u około 70% chorych.

Choroba Wilsona – zmiany wątrobowe

Do zmian wątrobowych w chorobie Wilsona należą:

• bezobjawowe zwiększenie aktywności aminotransferaz, czyli AlAt i AspAt we krwi
• powiększenie wątroby lub śledziony
• stłuszczenie wątroby
• ostre lub przewlekłe zapalenie wątroby
• marskość wątroby
• ostra niewydolność wątroby.

Choroba Wilsona – zmiany neurologiczne

Zmiany neurologiczne w chorobie Wilsona obejmują:

• zaburzenia mowy i połykania
• ruchy mimowolne
• drżenie
• „zamrożenie” ruchowe i sztywność jak w zespole Parkinsona
• drgawki
• zaburzenia chodu
• ataksję, czyli niezborność ruchowa
• dystonię, czyli mimowolne skurcze mięśni prowadzące do przyjmowania wymuszonej pozycji ciała, które mogą obejmować grymasy twarzy, mimowolne uśmiechanie się a także ciężkie uogólnionych ruchy mimowolne
• ślinienie się
• zaburzenia połykania.

Zaburzenia mogą być subtelne i występować tylko okresowo albo mieć duże nasilenie i w krótkim czasie prowadzić do całkowitej niesprawności.

Choroba Wilsona – zmiany psychiczne

Zmiany psychiczne w chorobie Wilsona to:

• depresja
• choroba afektywna dwubiegunowa
• psychoza
• upośledzenie funkcji poznawczych
• zmiany zachowania i osobowości – drażliwość, apatia, odhamowanie, impulsywne zachowania
• kłopoty w szkole, które u dzieci mogą błędnie uznawane za związane z okresem dojrzewania lub ADHD.

Choroba Wilsona inne narządy i układy

Ponadto mogą występować zmiany w innych narządach i układach:

• zmiany oczne – tzw. pierścień Kaysera i Fleischera, czyli złogi miedzi w błonie Descemeta widoczne w badaniu lampą szczelinową jako złotobrązowe zabarwienie rąbka rogówki (zob. ryc. 1.), zaćma
• niedokrwistość hemolityczna z żółtaczką
• zespół Fanconiego
• kardiomiopatia (grupa chorób mięśnia sercowego o zróżnicowanej etiologii, prowadzących do dysfunkcji serca)
• zaburzenia rytmu serca
• chondrokalcynoza (gromadzenie się kryształów pirofosforanu wapnia w chrząstce stawowej)
• choroba zwyrodnieniowa stawów
• zapalenie trzustki
• niepłodność
• poronienia nawykowe
• niedoczynność przytarczyc.

U młodszych osób uszkodzenie wątroby poprzedza o około dziesięć lat rozwój zmian w OUN. Jednak to dopiero zaburzenia neurologiczne lub psychiczne stanowią zwykle pierwsze objawy, na podstawie których rozpoznaje się chorobę Wilsona. W tym okresie stwierdza się już zaawansowane gromadzenie (spichrzanie) miedzi w organizmie manifestujące się, poza uszkodzeniem OUN, odkładaniem złogów w rogówce w postaci pierścieni Kaysera i Fleischera (zob. ryc. 1.) oraz, rzadziej, wystąpieniem tzw. zaćmy słonecznikowej.

Ryc. 1. Pierścień Kaysera i Fleischera. Źródło: Wunsch E., Socha P., Milkiewicz P., Cichoż-Lach H., Raszeja-Wyszomirska J., Litwin T., Członkowska A., Janik M., Kozłowska-Petriczko K., Hartleb M.: Postępowanie w chorobie Wilsona. Stanowisko Sekcji Hepatologicznej Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii 2025. Med. Prakt., 2025; 7-8: 24–41, 61

Nieleczona choroba postępuje, prowadzi do rozwoju marskości wątroby. Może wystąpić ostra niewydolność wątroby, która bez pilnego przeszczepienia wątroby ma dużą śmiertelność. Wczesne rozpoznanie i leczenie łagodzi objawy (np. powoduje cofanie się zmian ocznych) oraz zapobiega powikłaniom.

Kiedy się zgłosić do lekarza?

W razie wystąpienia objawów sugerujących chorobę Wilsona, należy się zgłosić do lekarza rodzinnego. Objawy choroby Wilsona są niecharakterystyczne, dlatego często osoby chore zanim ustali się odpowiednie rozpoznanie, zgłaszają się do różnych specjalistów z powodu swoich objawów (np. neurologa, psychiatry).

Wskazaniem do diagnostyki, poza podejrzeniem choroby, jest także występowanie jej u osób blisko spokrewnionych (dziadkowie, rodzice, rodzeństwo, dzieci).

Rozpoznanie choroby Wilsona

Lekarz zwykle podejrzewa chorobę Wilsona u pacjentów z nieprawidłowymi wynikami badań krwi wskazujących na uszkodzenie wątroby o niejasnej przyczynie, szczególnie jeśli towarzyszą im objawy neurologiczne lub psychiatryczne.

Podejrzenie choroby Wilsona wymaga wykonania badań laboratoryjnych oceniających metabolizm miedzi. Wskazaniem do testów jest także występowanie choroby Wilsona wśród członków najbliższej rodziny. Badania obejmują określenie stężenia ceruloplazminy we krwi, stężenia miedzi w surowicy i miąższu wątroby, dobowego wydalania miedzi z moczem.

Ważnym badaniem jest ocena złogów miedzi w rogówce oka w postaci pierścienia Kaysera i Fleischera. Badanie powinien wykonywać doświadczony okulista, z użyciem tzw. lampy szczelinowej. Należy jednak pamiętać, że niewystępowanie pierścienia nie wyklucza choroby.

Potwierdzeniem rozpoznania jest wynik badania genetycznego, czyli tzw. sekwencjonowania nowej generacji, najlepiej całego genu ATP7B. Badanie to wykonuje się rutynowo lub w celu potwierdzenia rozpoznania, jeśli wyniki badań biochemicznych nie są jednoznaczne. Konieczne jest wykonanie badania u krewnych 1. stopnia chorego na chorobę Wilsona oraz u każdego krewnego (niezależnie od stopnia pokrewieństwa), u którego występują objawy nasuwające jej podejrzenie.

Leczenie choroby Wilsona

Leczenie choroby Wilsona polega na usuwaniu nadmiaru miedzi z organizmu. Dostępne metody terapii to zahamowanie wchłaniania, eliminacja miedzi z istniejących zasobów oraz, w niektórych okolicznościach, przeszczepienie wątroby.

Postępowanie ogólne

Należy zachowywać abstynencję alkoholową oraz unikać pokarmów o dużej zawartości miedzi, takich jak orzechy, czekolada, soja, grzyby, wątroba, małże. Należy zwrócić uwagę na zawartość miedzi w wodzie pitnej (mineralnej, z kranu) oraz filtrowanie wody z kranu, ponieważ filtry węglowe zmniejszają zawartość miedzi w wodzie. Nie należy gotować potraw w miedzianych naczyniach (niepowlekanych), gdyż szczególnie w kontakcie z kwaśną zawartością uwalniają miedź do gotowanej potrawy.

Leczenie farmakologiczne

Leczenie farmakologiczne jest konieczne u wszystkich osób chorych bezterminowo. Dotyczy to także okresu ciąży i osób chorych bezobjawowych.

Lecenie dzieli się na 2 etapy. Pierwszy polega na zmniejszeniu stężenia miedzi w tkankach poniżej poziomu toksycznego, drugi – na utrzymywaniu jej małego stężenia przez terapię podtrzymującą. Leczenie powinno być wprowadzone bezpośrednio po ustaleniu rozpoznania, bez względu na występowanie lub brak objawów chorobowych.

W leczeniu początkowym u chorych z objawami stosuje się środek chelatujący miedź – penicylaminę lub trientynę w dawkach zaleconych przez lekarza.

U osób bez objawów, a także w leczeniu podtrzymującym albo uzupełniająco w skojarzeniu z penicylaminą, a także u osób, które z różnych przyczyn nie mogą przyjmować penicylaminy, stosuje się cynk.

Leczenie musi trwać nieprzerwanie przez całe życie, ponieważ choroba Wilsona jest chorobą uwarunkowaną genetycznie, przewlekłą. Tylko stałe leczenie zapewnia możliwość życia bez objawów oraz zapobiega uszkodzeniu narządów przez gromadzącą się w organizmie miedź.

U niektórych osób, u których doszło do ostrej niewydolności wątroby i w niewyrównanej marskości wątroby konieczne może być przeszczepienie wątroby. Po przeszczepieniu wątroby pacjenci nie wymagają dalszego leczenia choroby Wilsona.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie choroby Wilsona?

Nieleczona choroba postępuje, rozwija się marskość wątroby, nasilają zaburzenia neurologiczne lub psychiczne. Wczesne rozpoznanie pozwala na rozpoczęcie leczenia, łagodzące objawy oraz zapobiegające powikłaniom i śmierci. Leczenie musi trwać nieprzerwanie przez całe życie chorego, chyba że przebyły przeszczepienie wątroby.

Choroby Wilsona a przeszczepienie wątroby

Leczenie choroby Wilsona trwa całe życie, z wyjątkiem osób, które przebyły przeszczepienie wątroby. Po przeszczepieniu należy stosować się do zaleceń lekarzy chirurgów transplantologów, szczególnie odnośnie do przyjmowania leków zapobiegających odrzuceniu przeszczepu.

Czy można zapobiec chorobie Wilsona?

Nie można zapobiec wystąpieniu choroby Wilsona.