Śledziona jest największym narządem układu limfatycznego znajdującym się w jamie brzusznej, po lewej stronie w górnej części. Odgrywa rolę w procesach odporności, przechowuje krew, a także usuwa z organizmu stare, niepotrzebne krwinki czerwone. Śledziona jest wrażliwym narządem i podczas urazów może ulec uszkodzeniu, co może powodować groźny dla życia krwotok. Bez śledziony można żyć, a jej usunięcie (splenektomia) może być konieczne podczas leczenia różnych chorób.
Co to jest śledziona i gdzie się znajduje?
Śledziona to narząd znajdujący się w jamie brzusznej, w nadbrzuszu lewym, czyli w lewej górnej części jamy brzusznej. Śledziona sąsiaduje z żołądkiem, lewą nerką i przeponą. Kształt śledziony przypomina ziarno fasoli, a jej długość wynosi około 12–14 cm. Śledziona jest największym narządem limfatycznym magazynującym około 25% puli limfocytów oraz największym rezerwuarem monocytów i limfocytów B produkujących swoiste przeciwciała po kontakcie z antygenem. Pełni ważną funkcję w odpowiedzi odpornościowej i filtracji krwi z krążących drobnoustrojów i ich toksyn, a także z tzw. kompleksów immunologicznych, czyli połączeń antygen–przeciwciało.
Ryc. Lokalizacja śledziny. Źródło: Medycyna Praktyczna
Śledziona nie jest niezbędna do przeżycia. Pełni jednak ważne funkcje jako część układu odpornościowego i krążenia.
Śledziona – funkcje
Śledziona pełni określone funkcje, do których należą:
- Magazynowanie krwi, czyli przechowywanie rezerwy krwi, która może być potrzebna w nagłych sytuacjach, np. po urazach i krwotokach. Uważa się, że w śledzionie może być przechowywane około 100–200 ml krwi.
- Usuwanie niepotrzebnych komórek krwi, głównie krwinek czerwonych (erytrocytów). To właśnie w śledzionie erytrocyty, po osiągnięciu określonego wieku (średnio 120 dni) ulegają rozpadowi. Specjalne komórki – makrofagi obecne w śledzionie rozkładają te erytrocyty i obecną w nich hemoglobinę, a w tym procesie hem jest rozkładany do bilirubiny.
- Branie udziału w kształtowaniu odpowiedzi układu odpornościowego. Śledziona jest ważnym elementem układu odpornościowego, bierze udział zarówno w tzw. odpowiedzi swoistej, jak i nieswoistej. Oznacza to, że bierze udział zarówno w produkcji przeciwciał skierowanych przeciwko konkretnym antygenom, jak i substancji i komórek, które unieszkodliwiają różne patogeny dostające się do organizmu, a także biorą udział w rozwijaniu się reakcji zapalnej (np. cytokiny).
Śledziona – choroby
Powiększenie śledziony – splenomegalia
Powiększenie śledziony, czyli splenomegalia to stan, w którym rozmiar śledziony jest zbyt duży. Splenomegalia jest raczej objawem różnych chorób i stanów niż chorobą samą w sobie. Powiększona śledziona może być rozpoznana podczas badania brzucha dotykaniem przez lekarza (u zdrowych dorosłych nie powinna być wyczuwalna) albo uwidoczniona w badaniu obrazowym, takim jak np. badanie USG brzucha, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny.
Istnieje bardzo wiele przyczyn powiększenia śledziony. Należą do nich między innymi:
- zakażenia – bakteryjne (gruźlica, dur brzuszny i dury rzekome, bruceloza, podostre infekcyjne zapalenie wsierdzia), wirusowe (mononukleoza zakaźna, cytomegalia, wirusowe zapalenia wątroby), pierwotniakowe (malaria, toksoplazmoza, schistosomoza, leiszmanioza), torbiel bąblowca, ropień
- nowotwory mieloproliferacyjne, czyli szpiku kostnego, np. pierwotne włóknienie szpiku, przewlekła białaczka szpikowa
- nowotwory układu chłonnego, m.in. białaczka włochatokomórkowa, śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej, przewlekła białaczka limfocytowa, inne chłoniaki i białaczki z limfocytów
- choroby autoimmunologiczne i układowe – reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), zespół Felty’ego, toczeń rumieniowaty układowy (SLE), choroba Stilla, sarkoidoza
- nadciśnienie wrotne, czyli w układzie wrotnym – marskość wątroby, zespół Budda i Chiariego, niedrożność żyły wrotnej, niedrożność żyły śledzionowej
- niedokrwistości hemolityczne
- ostre białaczki
- choroby spichrzeniowe – choroba Gauchera, choroba Niemanna i Picka mukopolisacharydozy, amyloidoza
- inne, które występują rzadko – torbiele, przerzuty nowotworowe, łagodne i złośliwe nowotwory śledziony, limfohistiocytoza hemofagocytowa, stosowanie czynnika wzrostu kolonii granulocytów.
Objawem powiększonej śledziony może być uczucie pełności i dyskomfort w jamie brzusznej, czasem ból.
Przeczytaj więcej: Powiększenie śledziony (splenomegalia): przyczyny, objawy i leczenie
Uszkodzenie i pęknięcie śledziony
Śledziona jest dość wrażliwym narządem i podczas różnych urazów (np. w wyniku wypadku komunikacyjnego albo podczas upadku z wysokości) może do dojść do jej mechanicznego uszkodzenia, a nawet pęknięcia. Osoby, które mają powiększoną śledzionę, są obarczone większym ryzykiem pęknięcia śledziony.
Objawy pęknięcia śledziony to:
- ból w górnej części jamy brzusznej, za żebrami po lewej stronie
- zawroty głowy
- szybkie bicie serca (tachykardia)
- ból w okolicy lewego ramienia (zwłaszcza w pozycji leżącej), co jest spowodowane drażnieniem lewej kopuły przepony przez krew wylewającą się ze śledziony
- nudności
- bladość
- pobudzenie
- utrata przytomności.
Pęknięcie śledziony jest stanem zagrożenia życia i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.
W zależności od stopnia uszkodzenia śledziony, leczenie może być zachowawcze w przypadkach łagodnych lub chirurgiczne i polegać na usunięciu śledziony, czyli splenektomii.
Brak śledziony – asplenia i hiposplenizm
Asplenia to brak śledziony, najczęściej po chirurgicznym usunięciu, czyli splenektomii. Po splenektomii, czyli usunięciu śledziony, dochodzi do wielu zaburzeń funkcjonowania układu odpornościowego, a jednym z najistotniejszych jest brak możliwości usuwania z krwi obwodowej tzw. bakterii otoczkowych (zwłaszcza Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae typu b oraz Neisseria meningitidis).
Hiposplenizm to znaczne upośledzenie funkcjonowania śledziony, czyli asplenia czynnościowa, która może być spowodowana przez wiele chorób przebiegających z jej zajęciem, np. wrzodziejące zapalenie jelita grubego, chorobę Leśniowskiego i Crohna, celiakię, amyloidozę, sarkoidozę, zakażenia – HIV, malarię.
Objawem asplenii może być zagrażające życiu zakażenie, ponieważ asplenia powoduje zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego. Zakażenie takie rozwija się zwykle w szybkim tempie i może obejmować m.in. sepsę, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenie płuc. Konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna, ponieważ zakażenia takie u osób z asplenią mogą zakończyć się zgonem.
Nowotwory złośliwe a śledziona
Śledziona może być zajęta podczas chorób nowotworowych, zwłaszcza układu krwiotwórczego. Do nowotworów powodujących powiększenie śledziony należą m.in. ostre białaczki i nowotwory układu chłonnego, m.in. białaczka włochatokomórkowa, śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej, przewlekła białaczka limfocytowa, a także inne chłoniaki i białaczki z limfocytów.
Rożne inne nowotwory mogą też powodować przerzuty do śledziony.
Dodatkowa śledziona
Śledziona dodatkowa to jedna z częstszych anomalii anatomicznych, które nie pociągają za sobą żadnych konsekwencji. U około 20% ludzi występują dodatkowe, mniejsze śledziony znajdujące się w nietypowych miejscach w pobliżu śledziony głównej.
Choroby śledziony – diagnostyka
W diagnostyce chorób śledziony po przeprowadzeniu wywiadu i badania przedmiotowego (podczas którego badając brzuch, może wyczuć powiększoną śledzionę) lekarz może zlecić:
- badania laboratoryjne, takie jak morfologia krwi z rozmazem, próby wątrobowe
- badania obrazowe, takie jak USG brzucha, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny
- bardzo rzadko, biopsję śledziony.
Leczenie chorób śledziony
Leczenie chorób śledziony zależy od tego, jaka to choroba i jaka jest jej przyczyna. Niektóre choroby zajmują więcej narządów, nie tylko śledzionę i wymagają szeroko zakrojonego leczenia. Może ono obejmować m.in. antybiotykoterapię, leczenie przeciwnowotworowe, leczenie immunosupresyjne.
Leczenie chirurgiczne polega na splenektomii, czyli usunięciu śledziony.
Wykonanie splenektomii może być konieczne:
- jeśli doszło do uszkodzenia śledziony, które może spowodować poważne krwawienie wewnętrzne. Po poważnym urazie śledziony (np. w wyniku wypadku samochodowego) jedyną możliwością leczenia może być spelenktomia
- w przypadku chorób układu krwiotwórczego, takich jak np. małopłytkowość immunologiczna, niedokrwistość hemolityczna autoimmunologiczna, talasemia.
Jak wspomniano, po splenektomii, czyli usunięciu śledziony, dochodzi do wielu zaburzeń funkcjonowania układu odpornościowego, a jednym z najistotniejszych jest brak możliwości usuwania z krwi obwodowej tzw. bakterii otoczkowych (zwłaszcza Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae typu b oraz Neisseria meningitidis), co skutkuje ryzykiem szybko rozwijających się i zagrażających życiu zakażeń.
Czy można żyć bez śledziony?
Tak. Po usunięciu śledziony (splenektomii) jej funkcje przejmują inne narządy, głównie wątroba.
U osób, które nie mają śledziony, istnieje także nieznacznie zwiększone ryzyko poważnych zakażeń. Ryzyko to jest większe u małych dzieci niż dorosłych, ale wciąż niewielkie. Ryzyko to jest również zwiększone przy współistnieniu chorób, takich jak niedokrwistość sierpowata lub celiakia albo chorób upośledzających działanie układu odpornościowego, takich jak np. HIV.
Życie bez śledziony – porady dla pacjentów
Osoby, które nie mają śledziony powinny zadbać o:
- szczepienia, takie jak m.in. przeciwko pneumokokom, grypie (coroczne szczepienie), meningokokom
- przyjmowanie w razie potrzeby antybiotyków – u niektórych osób konieczne może być przyjmowanie antybiotyków w niewielkich dawkach przez dłuższy czas
- uważność na pojawianie się objawów zakażenia, takich jak np. gorączka, ból gardła, kaszel, silny ból głowy, brzucha, wysypka, osłabienie – należy wówczas jak najszybciej skontaktować się z lekarzem rodzinnym
- unikanie ugryzień zwierząt (np. psów) i ukłuć kleszczy, a w przypadku ich wystąpienia, należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza
- informowanie pracowników medycznych o braku śledziony (także dentystę)
- konsultację z lekarzem przed podróżą i ewentualne przyjęcie szczepień ochronnych lub leków, a także unikanie podróży do krajów, w których występuje malaria, ponieważ brak śledziony jest czynnikiem ryzyka ciężkiego przebiegu malarii.
