Żeń-szeń – działanie, właściwości, przeciwwskazania

Żeń-szeń – roślina powszechnie wykorzystywana w medycynie Dalekiego Wschodu. Zawiera ona liczne substancje biologicznie czynne, w tym glikozytdy triterpenowe, zwane ginsenozydami.

Żeń-szeń - pochodzenie

Panax ginseng zwany powszechnie jako żeń-szeń właściwy (lub żeń-szeń koreański) to roślina która w medycynie Dalekiego Wschodu jest stosowana od ponad 4000 lat.

Występuje ona dziko w górskich lasach Półwyspu Koreańskiego, w północno-wschodnich Chinach, na Wyspach Japońskich oraz w północno-wschodniej Syberii. Żeń-szeń zalicza się do roślin długowiecznych (znane są rośliny mające nawet 200 lat).

Do Europy, a dokładnie do Francji, korzeń żeń-szenia został przywieziony przez pracowników ambasady francuskiej z Syjamu (dawna nazwa Tajlandii), na dwór króla Ludwika XIV. Z kolei do rozpowszechnienia tej rośliny w innych krajach europejskich doszło około 1610 roku za sprawą kupców holenderskich.

Ryc. Korzeń żeń-szenia Źródło: istockphoto.com

Na co pomaga żeń-szeń i jak działa?

Korzeń żeń-szenia zawiera liczne substancje biologicznie czynne. Najważniejsze z nich to saponiny (glikozydy) triterpenowe zwane ginsenozydami.

Żeń-szeń zawiera także polisacharydy, związki flawonoidowe, fenolokwasy, peptydoglikany (panaxan B) i związki acetylenowe (panaksynol, panaksydol).

Wśród wielu właściwości zdrowotnych przypisywanych tylko kilka potwierdzono w badaniach klinicznych. Wymienia się tu przede wszystkim jego działanie wzmacniające w okresie długotrwałych i nadmiernych wysiłków fizycznych i psychicznych.

Inne badania kliniczne dotyczyły wpływu preparatów z żeń-szenia na funkcje poznawcze, czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych (przede wszystkim metabolizm lipidów i węglowodanów), zaburzenia erekcji, łagodzenie objawów menopauzy u kobiet, zmniejszenie zmęczenia (także w przebiegu leczenia choroby nowotworowej) oraz poprawę funkcjonowania układu odpornościowego.

Niektóre z powyższych badań wskazują na korzystne działanie, ale niestety trudno wyciągnąć z nich jednoznaczne wnioski. Decyduje o tym ich duża heterogeniczność, w tym zakres stosowanych dawek (od 200 mg dziennie w przypadku ekstraktu do 6 g dziennie dla sproszkowanego korzenia żeń- szenia), mała liczebność grup oraz znaczące błędy metodologiczne (np. brak grupy kontrolnej).

Żeń-szeń przeciwwskazania

Przyjmowanie żeń-szenia nie jest wskazane u osób z nadciśnieniem tętniczym, osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe oraz leki oddziałujące na ośrodkowy układ nerwowy.

Z uwagi na swoje właściwości pobudzające, może być także nie wskazany u osób chorujących na bezsenność.

Z uwagi na brak badań dotyczących bezpieczeństwa stosowania, żeń-szeń nie powinno się stosować u dzieci poniżej 18. roku życia, u kobiet w ciąży oraz karmiących piersią.

Żeń-szeń – rodzaje

Najlepiej przebadanym gatunkiem żeń-szenia jest żeń-szeń właściwy (Panax ginseng), znany również jako żeń-szeń koreański. Do rodziny Panax zalicza się także żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius) zwany inaczej żeń-szeniem pięciolistnym.

Powszechnie nazwę żeń-szeń wykorzystuje się także w przypadku nazewnictwa innych roślin, nie należących do rodziny Panax. Są to:

• eleuterokok kolczasty zwany powszechnie jako żeń-szeń syberyjski
• witania ospała znana jako ashwagandha lub żeń-szeń indyjski
• Eurycoma longifolia tzw. Tongat Ali, znana jako żeń-szeń malezyjski oraz
• pieprzyca peruwiańska tzw. maca, zwana też żeń-szeniem peruwiańskim.

Rośliny niespokrewnione z rodzajem Panax nazywa się „żeń-szeniami” z uwagi na podobne właściwości wzmacniające w okresie wzmożonego wysiłku fizycznego i psychicznego.

Nazwa ma bardziej charakter marketingowy i nie jest podyktowana kryteriami botanicznymi.

Jak rozpoznać wartościowy preparat z żeń-szeniem?

W zakupie preparatu z żeń-szeniem właściwym najlepiej kierować się składem. Bardzo ważne jest, aby produkt zawierał informację dotyczącą standaryzacji wyciągu na konkretny procent ginsenozydów (najczęściej standaryzowane wyciągi charakteryzują się ich zawartością 5–8 %).

W sprzedaży dostępne są tabletki, kapsułki, a także preparaty sproszkowane, które nie zawierają tej standaryzacji, a co za tym idzie oszacowanie pobrania konkretnej dawki jest niemożliwe.

Należy także unikać suplementów z długą listą różnego rodzaju substancji dodatkowych (m.in. wypełniaczy, barwników i substancji konserwujących).

Żeń-szeń a potencja i libido – co mówią badania?

Potencjalnie działanie ekstraktów z żeń-szenia polega na zwiększeniu syntezy tlenku azotu, który jest niezbędny w procesie erekcji. Wspomaga on rozkurcz naczyń krwionośnych w ciałach jamistych prącia, powodując zwiększony napływ krwi do penisa.

Natomiast w badaniach oceniających tę kwestię wykazano, że stosowanie żeń-szenia może mieć niewielki wpływ na funkcję erekcji, co oceniono za pomocą dwóch specjalnie opracowanych w tym celu kwestionariuszy.

Natomiast nadal podkreśla się, że w tym kontekście żaden suplement nie zastąpi prawidłowego żywienia, aktywności fizycznej, snu i redukcji stresu. Są to nadal najskuteczniejsze, naturalne metody poprawiające potencję (zob. Zaburzenia erekcji).

Żeń-szeń dla kobiet

W piśmiennictwie można znaleźć także prace oceniające wpływ żen-szenia na łagodzenie objawów menopauzy. Część badań wskazuje na redukcje objawów depresji i przewlekłego zmęczenia oraz redukcję częstotliwości i nasilenia uderzeń gorąca u kobiet przyjmujących żeń-szeń w porównaniu z placebo. Inne badania nie wykazują w tym aspekcie istotnych różnic w porównaniu z placebo. W związku z tym kwestia ta wymaga dalszych dobrze zaplanowanych badań z randomizacją.

Formy stosowania suplementów z żeń-szeniem

Żeń-szeń jest dostępny w sprzedaży w kilku formach. Są to kapsułki i tabletki, które uważa się za najwygodniejszą formę przyjmowania tej rośliny. Warto zwrócić uwagę na standaryzację na zawartość ginsenozydów.

W sprzedaży dostępny jest także sproszkowany korzeń, który można dodawać do soków, smoothie i owsianek oraz suszone fragmenty korzenia, z których można przygotować napar.

Ostatnio w sprzedaży pojawiły się także ekstrakty płynne (w kroplach) i ampułki. Można je przyjmować bezpośrednio lub po rozcieńczeniu w wodą.