Suplementy diety to specyficzna kategoria żywności, a ich stosowanie uzasadnione jest w określonych przypadkach. Należy także podkreślić, że suplementem diety nie zastąpi się zdrowego stylu życia, czyli m.in. prawidłowo zbilansowanej diety i aktywności fizycznej.
Czym są suplementy diety i czym jest suplementacja?
Suplementy diety zalicza się do środków spożywczych, których celem jest uzupełnianie normalnej diety. Są one skoncentrowanym źródłem witamin, składników mineralnych lub innych substancji, wykazujących efekt odżywczy lub inny fizjologiczny.
Suplementy są przeznaczone do spożywania w małych, odmierzonych ilościach jednostkowych. Ich forma musi więc umożliwiać dawkowanie. Najczęściej suplementy diety dostępne w sprzedaży mają formę kapsułek, tabletek, drażetek, saszetek z proszkiem, ampułek z płynem lub butelek z kroplomierzem.
Z kolei suplementacją diety nazywa się celowe i regularne przyjmowanie produktów spożywczych (np. tabletek, kapsułek), które zawierają witaminy, składniki mineralne lub inne substancje. Co ważne, celem suplementacji jest uzupełnienie niedoborów w codziennym żywieniu, a nie leczenie chorób. Podkreśla się także, że suplementy diety mogą wspomagać organizm, ale nie zastąpią prawidłowo zbilansowanej diety.
Polecamy:
Zasady zdrowego żywienia
Wymagania prawne dotyczące suplementów diety
Szczegółowe wymagania dotyczące składu i znakowania suplementów diety są regulowane w Polsce ustawą z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (pobierz PDF).
Drugim istotnym dokumentem jest Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 9 października 2007 r. w sprawie składu oraz oznakowania suplementów diety (pobierz PDF), które uwzględnia wymagania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2002/46/EC.
Poza wymienionymi powyżej dokumentami suplementy diety podlegają również innym przepisom, zarówno Unii Europejskiej, jak i krajowym, dotyczącym żywności. Obejmują one wymagania dotyczące m.in. znakowania, oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych, substancji dodatkowych oraz zawartości zanieczyszczeń.
Jakie składniki mogą się znajdować w suplementach diety?
Największą grupę substancji znajdujących się w suplementach diety stanowią witaminy i składniki mineralne. Obok nich w suplementach mogą znajdować się także inne substancje, np. niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), aminokwasy, błonnik pokarmowy, składniki roślinne i inne składniki aktywne.
W przepisach prawnych dotyczących składu oraz znakowania suplementów diety ściśle określono, jakie witaminy i składniki mineralne oraz jakie ich formy chemiczne można stosować.
Uznano, że w procesie produkcji suplementów diety mogą być stosowane witaminy: A, D, E, K, tiamina, ryboflawina, niacyna, kwas pantotenowy, B6, kwas foliowy, B12, biotyna, witamina C. Wśród składników mineralnych wymienia się: wapń, magnez, żelazo, miedź, jod, cynk, mangan, sód, potas, selen, chrom, molibden, fluorki, chlorki, fosfor, bor i krzem.
Suplementy diety – znakowanie
Każdy suplement diety, który wprowadzono do sprzedaży musi zawierać na opakowaniu następujące informacje:
- wyraźne określenie „suplement diety”
- nazwy kategorii składników odżywczych lub substancji charakteryzujących produkt lub wskazanie ich właściwości
- porcję produktu zalecaną do spożycia w ciągu dnia
- ostrzeżenie dotyczące nieprzekraczania zalecanej porcji do spożycia w ciągu dnia
- stwierdzenie, że suplementy diety nie mogą być stosowane jako substytut (zamiennik) zróżnicowanej diety
- stwierdzenie, że suplementy diety powinny być przechowywane w sposób niedostępny dla małych dzieci.
Suplement diety a lek (produkt leczniczy)
Leki i suplementy diety bywają często mylone. Powodem, dla którego tak się dzieje, jest podobna forma (kapsułki, tabletki itp.) oraz miejsce sprzedaży. Zdarza się, że zawierają one te same składniki oraz taką samą ich ilość. Często nazwa oraz wygląd opakowania suplementu i leku są do siebie zbliżone. Nie są to jednak tożsame produkty.
Po pierwsze suplementy diety to środki spożywcze, których legislacją zajmuje się prawo żywnościowe. Z kolei lekami zajmuje się prawo farmaceutyczne.
Ponadto suplement diety wykazuje efekt odżywczy lub fizjologiczny. Z kolei lek z definicji ma właściwości zapobiegania chorobom lub ich leczenia.
Kolejną różnicą między lekiem a suplementem jest konieczność opisu działania na opakowaniu lub w ulotce. Nie jest ona obowiązkowa w przypadku suplementów diety. Z kolei lek w swojej ulotce musi zawierać informacje na temat m.in. działań niepożądanych i przeciwwskazań.
Wprowadzenie leku i suplementu diety do obrotu – najważniejsze różnice
Znacząca różnica dotyczy także wprowadzenia leku i suplementu na rynek. I tak lek przed wprowadzeniem do sprzedaży oraz w momencie, gdy jest już na rynku poddaje się wielu badaniom, które nie są wymagane w przypadku suplementu diety.
Po pierwsze lek przed wprowadzeniem do sprzedaży musi zostać zatwierdzony przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Preparatów Biobójczych. Na tym etapie należy złożyć dokumentację, która zawiera m.in. opis metod wytwarzania, kontroli podczas wytwarzania, potwierdzenie audytu przestrzegania Dobrej Praktyki Wytwarzania, streszczenie opisu nadzoru nad bezpieczeństwem stosowania itd. Taki dokument obejmuje także badania fizykochemiczne, biologiczne i mikrobiologiczne, badania nieklinicznych (farmakologiczne i toksykologiczne) oraz badania kliniczne.
Konieczne jest także dostarczenie charakterystyki produktu leczniczego i ulotki. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu leku wydaje się na 5 lat, a następnie po złożeniu odpowiednich dokumentów można ten okres przedłużyć. Ponadto leki, które wprowadzono do obrotu w Polsce znajdują się w Urzędowym Wykazie Produktów Leczniczych.
Z kolei wprowadzanie do obrotu suplementu diety wymaga jedynie powiadomienia Głównego Inspektora Sanitarnego (GIS), co nazywane jest notyfikacją (nie jest wymagana rejestracja suplementu, tak jak w przypadku leku). Po notyfikacji suplement może być wprowadzony do obrotu na odpowiedzialność podmiotu, który ten suplement wprowadza.
W formularzu notyfikacji znajdują się informacje dotyczące:
- nazwy produktu i jego producenta oraz
- postaci w jakiej suplement jest wprowadzany do obrotu
- składu jakościowego i ilościowego
- projektu etykiety oraz
- podmiotu notyfikującego o pierwsze wprowadzeniu do obrotu.
Jeśli GIS będzie miała jakiekolwiek wątpliwości dotyczące wyżej wymienionych kwestii, konieczne będzie postępowanie wyjaśniające. Suplement diety wprowadza się do obrotu na czas nieokreślony.
W jaki sposób najprościej odróżnić suplement diety od leku?
Suplement najłatwiej rozpoznać po wyraźnej adnotacji „suplement diety”, która znajduje się blisko nazwy handlowej suplementu.
Lek z kolei najłatwiej rozpoznać po numerze pozwolenia na wprowadzenie do obrotu albo po nazwie produkt leczniczy lub lek OTC (jeśli jest on sprzedawany bez recepty).
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego a suplement diety
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego to preparaty dla osób, które nie są w stanie w sposób tradycyjny pokryć swojego zapotrzebowania energetycznego oraz pod kątem składników odżywczych. Przeznaczone są dla osób z chorobami przewlekłymi (np. chorobą nowotworową lub chorobą neurologiczną) oraz jako wsparcie żywieniowe przed planowanymi operacjami oraz podczas rekonwalescencji. Zwykle mają płynną lub półpłynną formę oraz ściśle określony skład ilościowy i jakościowy. Preparaty te mogą częściowo lub nawet całkowicie zastępować tradycyjne posiłki, a ich korzystne działanie musi być potwierdzone badaniami naukowymi. Ponadto preparaty z kategorii żywności specjalnego przeznaczenia medycznego należy stosować pod nadzorem lekarza.
Z kolei suplement stanowi jedynie uzupełnienie diety o brakujący składnik i nigdy nie może zastępować odpowiedniej i zbilansowanej diety.
Suplementy diety – kiedy warto stosować?
Podkreśla się, że najwłaściwszym sposobem dostarczenia organizmowi odpowiednich ilości witamin i składników mineralnych jest zbilansowana dieta zawierająca niezbędne składniki odżywcze w odpowiednich proporcjach. Dieta taka powinna zawierać różnorodne produkty, a przede wszystkim warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe oraz produkty będące źródłem białka: chude mięso, ryby, jaja, produkty mleczne oraz nasiona roślin strączkowych.
U osób zdrowych stosujących zbilansowaną i urozmaiconą dietę nie ma wskazań do powszechnego stosowania suplementów diety. Wyjątek stanowi witamina D (zgodnie z aktualnymi rekomendacjami - zob. Witamina D – jaka dawka jest bezpieczna?) i witamina B12 (w przypadku diet wykluczających produkty pochodzenia zwierzęcego).
Polecamy:
Suplementacja w dietach wegetariańskich i wegańskich - praktyczne wskazówki
Przyjmowanie suplementów diety można rozważyć jednak w przypadku:
- dorosłych osób stosujących diety ubogoenergetyczne
- osób po operacjach bariatrycznych
- osób w starszym wieku
- osób eliminujących niektóre składniki pokarmowe z diety
- kobiet po menopauzie (przy niedoborze wapnia i witaminy D) - zob. Dieta w okresie menopauzy
- kobiet w ciąży (zgodnie z rekomendacjami) - więcej w dalszej części artykułu.
Natomiast przed wprowadzeniem suplementacji powinno się:
- ocenić sposób żywienia
- stan zdrowia
- wykonać badania biochemiczne
- uwzględnić przyjmowane leki, styl życia lub ewentualne używki.
Suplementy diety – nadmiar i skutki uboczne przyjmowania
Suplementy diety mogą wprawdzie stanowić uzupełnienie składników pokarmowych w diecie, jednak ich nieuzasadnione stosowanie może się wiązać z pewnymi zagrożeniami.
Po pierwsze należy pamiętać:
- producent nie zawsze umieszcza informacje dotyczące przeciwwskazań do stosowania danego suplementu
- suplementy diety mogą wchodzić w interakcje z innymi składnikami żywności lub z przyjmowanymi lekami
- niektóre suplementy mogą zmniejszać wchłanianie antybiotyków i leków kardiologicznych.
Niekorzystne dla zdrowia jest także przyjmowanie kilku suplementów diety jednocześnie. Może to prowadzić do przekroczenia górnych tolerowanych poziomów spożycia. Wartość tę można również przekroczyć, przyjmując równocześnie dany składnik z diety i suplementu.
Trzeba podkreślić, że przyjmowanie nadmiernych ilości niektórych witamin, przekraczające górne tolerowane poziomy spożycia, nie tylko nie przynosi korzyści, ale może być wręcz szkodliwe dla zdrowia. Wśród składników, w przypadku których istnieje ryzyko nadmiernego spożycia, wymienia się m.in. witaminę A, β-karoten, fluor, jod, żelazo, mangan i cynk.
Ryzyko suplementacji zależne od dawki i stanu zdrowia
Ryzyko związane z przyjmowaniem suplementów może zależeć od wielu czynników. W badaniach zaobserwowano np. że u osób palących papierosy suplementacja β-karotenem w dawkach od 20 do 50 mg dziennie zwiększała ryzyko wystąpienia raka płuc.
Z kolei selen przyjmowany przez osoby, u których stwierdzono niedobory w organizmie może zmniejszać ryzyko nowotworów płuc, natomiast u osób z dużym stężeniem obserwuje się zwiększone ryzyko zachorowania na ten nowotwór.
Suplementy diety – choroby sercowo-naczyniowe
Badania naukowe dotyczące przyjmowania suplementów diety w kontekście profilaktyki i leczenia chorób sercowo-naczyniowych wskazują, że większość popularnych suplementów (multiwitaminy, witaminy antyoksydacyjne, ekstrakty ziołowe np. głóg) nie przynoszą korzyści. Podstawę profilaktyki i leczenia chorób sercowo-naczyniowych stanowi odpowiedni styl życia w tym prawidłowo zbilansowana dieta (np. dieta śródziemnomorska) oraz umiarkowana aktywność fizyczna.
Suplementy diety – kobiety w ciąży
Ciąża to czas, w którym dochodzi do zwiększonego zapotrzebowania na składniki odżywcze, jednak rutynowe stosowanie licznych suplementów nie znajduje uzasadnienia naukowego. Dotyczy to zwłaszcza preparatów multiwitaminowych, których suplementacja w okresie ciąży nie jest zalecana. Podstawowym źródłem witamin i składników mineralnych w diecie ciężarnych powinna być prawidłowo zbilansowana dieta.
Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników rekomenduje suplementację jedynie 5 składnikami: kwasem foliowym (aktywny folian 5-MTHF lub syntetyczny kwas foliowy), witaminą D, jodem, kwasem dokozaheksaenowym (DHA) i żelazem (jeśli obserwuje się niedokrwistość z niedoboru żelaza).
W sytuacji, gdy ciężarna stosuje dietę roślinną (wegetariańską lub wegańską) należy poinformować o tym lekarza prowadzącego, gdyż może być konieczne przyjmowanie jeszcze innych składników (np. witaminy B12).
Może Cię zainteresować:
- Suplementacja witamin i mikroelementów w ciąży
- Wegetarianizm a ciąża i karmienie piersią
- Jak powinna się odżywiać kobieta w ciąży?
Suplementy diety – dzieci
W przypadku dzieci prawidłowo odżywiających się, bez specjalnych ograniczeń w przyjmowanych produktach żywnościowych nie ma wskazań do podawania preparatów multiwitaminowych ani z szerokim składem składników mineralnych.
W przypadku dzieci na dietach roślinnych, z alergiami pokarmowymi oraz tych, które wymagają restrykcyjnych diet konieczne może być przyjmowanie suplementów, ale decyzję o suplementacji podejmuje w takiej sytuacji lekarz.
Jedynym składnikiem pokarmowym, który należy uzupełniać w diecie dzieci jest witamina D, w dawkach rekomendowanych (zależnych m.in. od wieku dziecka).
Może Cię zainteresować:
Suplementy diety – osoby w wieku starszym
Podstawą zdrowej diety u osób w starszym wieku powinny być różnorodne produkty żywnościowe, a nie suplementy diety. W związku z tym nie istnieją rekomendacje dotyczące rutynowej suplementacji w tej grupie wiekowej. Jedyny wyjątek stanowi witamina D, którą powinno się przyjmować zgodnie z aktualnymi rekomendacjami.
U niektórych osób w starszym wieku może dochodzić do pewnych niedoborów pokarmowych, które wynikają z:
- zmniejszonego apetytu na skutek zmian w odczuwaniu smaku i zapachu
- problemów z gryzieniem i połykaniem (braki w uzębieniu, zmniejszona produkcja śliny, osłabienie mięśni przełyku)
- występowania chorób przewodu pokarmowego, które utrudniają trawienie i wchłanianie składników pokarmowych lub innych chorób które wymagają pewnych restrykcji żywieniowych.
Osoby starsze często przyjmują także leki, które mogą zmniejszać wchłanianie lub zwiększać wydalanie niektórych witamin i składników mineralnych.
Nawet w takiej sytuacji decyzję o suplementacji należy podjąć po wstępnej analizie nawyków żywieniowych, przeciwwskazań zdrowotnych, występujących chorób oraz włączonych na stałe leków.
