Amyloidoza (skrobawica) – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Amyloidoza (skrobawica) – objawy, przyczyny i leczenie rzadkiej choroby związanej z odkładaniem amyloidu w narządach. Dowiedz się, jak rozpoznać amyloidozę i jakie badania pomagają w diagnostyce.

Co to jest amyloidoza i jakie są jej przyczyny?

Amyloidoza (skrobawica) to grupa chorób polegających na nieprawidłowym gromadzeniu się w tkankach i narządach nierozpuszczalnych białek określanych jako amyloid. Przyczyna amyloidozy nie jest w pełni poznana. Wyróżnia się amyloidozę uogólnioną i miejscową (np. gromadzenie amyloidu β w przypadku choroby Alzheimera i amyloidowej angiopatii mózgowej). Postacie amyloidozy różnią się budową białek tworzących włókna amyloidowe oraz przebiegiem.

Rodzaje amyloidozy

Amyloidoza AL (pierwotna)

Amyloidoza AL (pierwotna) występuje w przypadku chorób zwanych gammapatiami monoklonalnymi, czyli takich, w przebiegu których organizm produkuje jednorodne, czyli monoklonalne białko (tzw. białko M, paraproteinę). Do chorób takich należy np. szpiczak plazmocytowy.

Amyloidoza AA (wtórna)

Amyloidoza AA (wtórna, reaktywna) jest następstwem przewlekłej choroby zapalnej lub zakażenia. Nazywa się wtórna, ponieważ jest wtórna do tych chorób. W uproszczeniu można powiedzieć, że amyloidoza AA może stanowić wynik każdego przewlekłego (długotrwałego) stanu zapalnego. Do chorób powodujących amyloidozę wtórną należą:

• przewlekłe zakażenia, takie jak gruźlica, trąd, choroba Whipple’a, zapalenie kości i stawów, zakażenia związane ze przyjmowaniem narkotyków dożylnie lub podskórnie (we wstrzyknięciach), przewlekłe owrzodzenia lub odleżyny, rozstrzenie oskrzeli, zakażenia lub ropnie jamy brzusznej, aspergiloza, wirusowe zapalenie wątroby typu B lub C
• choroby usposabiające do zakażeń – mukowiscydoza, porażenie kończyn dolnych
• przewlekłe zapalenia, takie jak:
• choroby reumatyczne – reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), zespół Sjögrena, spondylopatie seronegatywne, młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, dna moczanowa, toczeń rumieniowaty układowy, mieszana choroba tkanki łącznej, polimialgia reumatyczna, olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic, zapalenie tętnic Takayasu, choroba Behçeta, zapalenie skóry i tkanki podskórnej
• pęcherzowe oddzielanie się naskórka, trądzik odwrócony
• choroby przewodu pokarmowego – choroba Leśniowskiego i Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, celiakia
• sarkoidoza, zespoły autozapalne.

Czynniki ryzyka zachorowania na amyloidozę AA (wtórną):

• wiek powyżej 55 lat
• czas trwania choroby podstawowej ponad 8 lat
• długo utrzymująca się kliniczna (objawy) i biochemiczna (nieprawidłowe wyniki badań krwi) aktywność choroby podstawowej, czyli tej, która spowodowała amyloidozę
• współistniejące zakażenia bakteryjne.

Rzadsze postacie amyloidozy

Amyloidoza Aβ2M powstaje w następstwie długotrwałej dializoterapii.

Amyloidoza LECT2 zajmuje głównie nerki i prowadzi do postępującej przewlekłej choroby nerek, a także wątrobę.

Amyloidoza rodzinna jest chorobą uwarunkowaną genetycznie i większość jej postaci dziedziczy się jako cecha autosomalna dominująca. Jej przyczynę stanowią mutacje genów kodujących różne białka, najczęściej transtyretyny – amyloidoza ATTR.

Jak często występuje amyloidoza?

Ponieważ istnieje kilka rodzajów tej choroby, trudno dokładnie określić częstość jej występowania. Najczęstsze są amyloidoza AL (pierwotna) i amyloidoza AA (wtórna). Częstość amyloidozy pierwotnej (AL) wynosi mniej więcej 5 przypadków na 100 000 osób i dotyczy głównie pacjentów po 40. roku życia.

Amyloidoza wtórna (AA) związana z reumatoidalnym zapaleniem stawów rozwija się u około 11–30% pacjentów dotkniętych tą chorobą.

Postać rodzinna choroby występuje rzadko.

Amyloidoza – objawy

Objawy amyloidozy zależą od jej typu.

Początek amyloidozy jest zazwyczaj bezobjawowy i trudny do uchwycenia.

Objawy amyloidozy AL (pierwotnej)

Objawy amyloidozy AL (pierwotnej) zależą od tego, których narządów dotyczy i jak duża jest ilość złogów. Amyloidoza AL może zajmować m.in. nerki, układ nerwowy i serce.

Objawy amyloidozy AA (wtórnej)

Amyloidoza AA (wtórna) objawia się:

• zespołem nerczycowym i postępującą niewydolnością nerek, świadczącą o znacznym uszkodzeniu nerek, co może powodować białkomocz, krwiomocz, wysokie ciśnienie tętnicze i obrzęki
• biegunką i zespołem upośledzonego wchłaniania, co jest następstwem zmian w przewodzie pokarmowym
• kardiomiopatią, czyli uszkodzeniem mięśnia sercowego.

Objawy pojawiają się zwykle w późnym okresie choroby i wiążą się ze złym rokowaniem. Należy także wziąć pod uwagę, że ponieważ amyloidoza AA jest wtórna do różnych chorób, to na jej objawy nakładają się objawy powstające w przebiegu choroby podstawowej. Ponadto, u różnych osób choroby te mogą mieć różne nasilenie i przebieg (dotyczy to np. chorób reumatycznych).

Amyloidoza Aβ2M – objawy

Pierwszym objawem amyloidozy Aβ2M jest zwykle zespół cieśni nadgarstka. Następnie pojawia się ból i obrzęk stawów, zwłaszcza dużych (np. kolanowych, biodrowych) i tzw. patologiczne złamania kości, czyli złamania w wyniku niewielkiego urazu lub bez urazu, w sytuacjach, które u osób zdrowych nie spowodowałyby złamania.

Amyloidoza LECT2 - objawy

Amyloidoza LECT2 zajmuje głównie nerki i prowadzi do postępującej przewlekłej choroby nerek oraz wątrobę, dlatego jej objawami bywają białkomocz, krwiomocz, czasem obrzęki i wysokie ciśnienie tętnicze, a także powiększenie wątroby, żółtaczka, nadciśnienie wrotne.

Zobacz również: Amyloidoza nerek (skrobiawica nerek) – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Amyloidoza rodzinna ATTR – objawy

Amyloidoza rodzinna ATTR zwykle rozpoczyna się w podobnym wieku w każdej rodzinie. Do objawów należą neuropatia czuciowa i ruchowa, czyli uszkodzenie nerwów, zwykle najpierw w kończynach dolnych, które powodują zaburzenia czucia bólu, temperatury i innych bodźców, a także osłabienie mięśni. Ponadto mogą się pojawić objawy tzw. kardiomiopatii restrykcyjnej, czyli zajęcia serca wywołującego uszkodzenie mięśnia sercowego, powodujące nadmierną jego sztywność, co prowadzi do nieprawidłowej czynności rozkurczowej jednej lub obu komór. Jedynym objawem zajęcia serca mogą być zaburzenia rytmu serca. Ponadto może występować tzw. neuropatia autonomiczna, która objawia się zwykle biegunką i hipotensją ortostatyczną, czyli nagłym obniżeniem ciśnienia tętniczego podczas przyjęcia pozycji stojącej z siedzącej lub leżącej. Powoduje to objawy, takie jak np. zawroty głowy, zaburzenia widzenia (np. mroczki przed oczami), ból głowy lub w klatce piersiowej, a nawet omdlenie.

Co robić w przypadku wystąpienia objawów amyloidozy?

Osoby z przewlekłymi chorobami zapalnymi, które mogą sprzyjać rozwojowi amyloidozy, powinny zgłaszać pojawienie się niepokojących objawów lekarzowi prowadzącemu. Natomiast osoby dotychczas zdrowe, które zaobserwowały u siebie niepokojące objawy powinny się zwrócić do lekarza rodzinnego. Amyloidoza jest chorobą przewlekłą o zwykle powolnym przebiegu.

Rozpoznanie amyloidozy – jak lekarz stawia diagnozę?

Ustalenie rozpoznania amyloidozy opiera się na przeanalizowaniu dolegliwości zgłaszanych przez pacjenta, badaniu przedmiotowym oraz badaniach dodatkowych. Ponieważ amyloidoza to choroba niezbyt częsta i powodująca niecharakterystyczne objawy, jej zdiagnozowanie nie jest łatwe.

Amyloidoza często się wiąże z chorobami przewlekłymi, zwłaszcza o charakterze zapalnym, dlatego szczególnie jest ważne, aby pacjent poinformował lekarza, jeżeli takie choroby występują u niego aktualnie lub występowały w przeszłości. Także występowanie amyloidozy u członków rodziny stanowi ważną wskazówkę dla lekarza.

Objawy amyloidozy widoczne podczas badania lekarskiego

Lekarz, badając pacjenta, zwróci uwagę na ewentualne powiększenie wątroby lub śledziony, języka, zmiany skórne (wokół oczu), obrzęki, zmiany na paznokciach, zaburzenia czucia, zaburzenia rytmu serca.

Badania laboratoryjne i obrazowe

Lekarz zleci też szereg badań laboratoryjnych, w tym badanie moczu, w którym zazwyczaj pojawia się białko, czyli białkomocz (u osób zdrowych nie wykrywa się białka w moczu), stężenie kreatyniny i aktywność tak zwanych enzymów cholestatycznych (GGTP, fosfatazy alkalicznej) w surowicy krwi, a także badania skierowane na wykrycie białek monoklonalnych i łańcuchów lekkich we krwi i w moczu, które występują w amyloidozie pierwotnej. W przypadku zajęcia serca, czyli kardiomiopatii występuje we krwi zwiększone stężenie markerów sercowych (troponiny, NT-proBNP). Ponadto we krwi może wystąpić zwiększone stężenie markerów stanu zapalnego – przyspieszony OB, zwiększone stężenie CRP (w amyloidozie wtórnej).

Biopsja w diagnostyce amyloidozy

Aby potwierdzić rozpoznanie, wykonuje się biopsję tkanki tłuszczowej podskórnej brzucha, którą bada się pod mikroskopem. Amyloidozę można także rozpoznać na podstawie biopsji gruczołów ślinowych wargi dolnej lub gruczołów błony śluzowej przewodu pokarmowego (np. odbytnicy lub dwunastnicy), a część przypadków amyloidozy AL (pierwotnej) – na podstawie biopsji szpiku. W rzadkich niepewnych przypadkach wykonuje się biopsję nerki lub wątroby, a nawet serca.

Dodatkowe badania diagnostyczne amyloidozy

Czasem konieczne jest także wykonanie innych badań w celu określenia typu amyloidozy (rodzaju białka), takie jak badanie immunohistochemiczne (amyloidoza AA i ATTR) i spektroskopia mas (amyloidoza AL). W przypadku zajęcia serca konieczne może być wykonanie badania metodą rezonansu magnetycznego serca (MR).

Amyloidoza – leczenie

W leczeniu amyloidozy AL stosuje się chemioterapię i przeszczepienie autologicznych komórek krwiotwórczych, czyli przeszczep szpiku.

Leczenie amyloidozy wtórnej polega na leczeniu choroby podstawowej (czyli np. choroby reumatycznej) i leczeniu swoistym. Leczenie swoiste obejmuje leczenie przeciwzapalne i immunosupresyjne, a także leki hamujące gromadzenie się amyloidu – kolchicynę samą lub z cyklofosfamidem. Jeśli amyloidoza AA (wtórna) występuje w przebiegu chorób reumatycznych, stosuje się leki zmniejszające aktywność układu odpornościowego, skierowane przeciwko konkretnym substancjom – anty-IL-6 i anty-TNF.

W przypadku amyloidozy rodzinnej ATTR wykonuje się przeszczepienie wątroby.

Ponadto prowadzi się leczenie zmian narządowych w zależności od lokalizacji i objawów.

Czy jest możliwe całkowite wyleczenie amyloidozy?

Amyloidoza (skrobawica) jest chorobą przewlekłą, a jej całkowite wyleczenie nie jest możliwe. Terapia ma za zadanie opanowanie objawów oraz spowolnienie przebiegu choroby.

Amyloidoza – rokowanie

Średni czas przeżycia chorych z amyloidozą AA szacuje się na około 10 lat. Najczęstszą przyczyną zgonu jest niewydolność nerek. Nieleczeni chorzy na amyloidozę AL przeżywają do roku od rozpoznania. Rokowanie pogarsza zajęcie serca.