Szczelina odbytu to linijne pęknięcie, czyli rana błony śluzowej kanału odbytu. Objaw szczeliny odbytu to przede wszystkim silny piekący ból odbytu, nasilający się podczas oddawania stolca. Leczenie jest przede wszystkim zachowawcze – obejmuje działania przeciwdziałające zaparciom oraz rozluźniające zwieracz odbytu. W przypadku nieskuteczności takiego leczenia stosuje się leczenie inwazyjne.
Czym jest szczelina odbytu i jak powstaje?
Szczelina odbytu to bolesna rana błony śluzowej kanału odbytu w postaci linijnego pęknięcia, najczęściej na tzw. tylnym spoidle (od strony kości ogonowej). Mechanizm powstawania szczelin odbytu jest nadal nie do końca poznany. Niezaprzeczalny udział w mechanizmie powstawania szczeliny odbytu ma wzmożenie napięcia zwieracza wewnętrznego o niewyjaśnionej przyczynie. Dolegliwości bólowe nasilają skurcz zwieraczy, co pogarsza gojenie szczeliny i wzmaga dolegliwości, zamykając błędne koło.
Fot. Szczeliny odbytu. Źródło: Wikimedia Commons. Lic. CC BY 3.0
Podejrzewa się, że przyczyną powstania pierwotnej szczeliny odbytu może być:
- uraz mechaniczny podczas wydalania twardego stolca, wywołujący odruchowy skurcz mięśnia zwieracza wewnętrznego
- zaburzenie odruchu Gowersa (odbytniczo-odbytowy odruch hamowania) – nawykowe wstrzymywanie gazów i stolca z przyczyn kulturowych może prowadzić do paradoksalnie wzmożonego napięcia zwieraczy uspasabiającego do urazu
- zaburzenia ukrwienia w okolicy zwieraczy odbytu i wzmożone napięcie zwieraczy odbytu.
Szczelina może wystąpić w przebiegu innych chorób (tzw. szczelina wtórna):
- nieswoistych chorób zapalnych jelit, np. wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, choroby Leśniowskiego i Crohna
- gruźlicy pozapłucnej
- sarkoidozy
- kiły
- zakażenia HIV
- chlamydiozy
- białaczki
- raka odbytu.
Kogo najczęściej dotyczy szczelina odbytu?
Szczelina odbytu to jedna z najczęstszych łagodnych chorób odbytu. Szacuje się, że zapadalność roczna wynosi 1,1/1000. Występuje w każdym wieku, ale najczęściej u dzieci i dorosłych w wieku średnim.
Czynniki ryzyka stanowią:
Szczelina odbytu – objawy
Szczelina ostra, która trwa do 8 tyg., objawia się silnym bólem odbytu, nasilającym się podczas defekacji (oddawania stolca). Ból może być bardzo silny, piekący, palący.
Szczelina przewlekła trwająca ponad 8 tyg. powoduje mniejsze dolegliwości bólowe, dominuje świąd i pieczenie odbytu.
Możliwe jest niewielkie krwawienie, np. ślad krwi na papierze toaletowym.
Fot. Przewlekła tylna szczelina odbytu. Źródło: Wikimedia Commons. Domena publiczna
Kiedy należy się zgłosić do lekarza?
Zwykle ból towarzyszący szczelinie odbytu jest tak silny i uporczywy, że pacjent niezwłocznie zgłasza się do lekarza. Szczelina odbytu jest określana jako choroba łagodna, czyli niezagrażająca życiu, ale jej ból może być bardzo dotkliwy i utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Objawy bólu w odbycie i krwawienia ze stolcem zawsze wymagają konsultacji i badania lekarskiego. Wiele chorób, w tym nowotworowych, może się objawiać w sposób podobny jak szczelina odbytu. Podobne objawy mogą powodować przede wszystkim ropień odbytu, rak odbytu, przetoka odbytu.
Rozpoznanie i diagnostyka szczeliny odbytu
Rozpoznanie szczeliny odbytu lekarz może ustalić na podstawie wywiadu i badania. Zwykle lekarz może rozpoznać szczelinę na podstawie samego oglądania odbytu, bez użycia anoskopu.
Badania dodatkowe w diagnostyce szczeliny odbytu
W niektórych przypadkach konieczna może być dodatkowa diagnostyka (rektoskopia, biopsja odbytu) w celu wykluczenia innych chorób i nowotworów.
Leczenie szczeliny odbytu
Leczenie zachowawcze obejmuje:
- postępowanie przeciwzaparciowe, czyli odpowiednią dietę i leki przeczyszczające osmotyczne lub zmiękczające masy kałowe. W diecie zaleca się zwiększenie ilości błonnika pokarmowego do 20–30 g/dobę (podzielonej na kilka porcji). Ilość taka jest zawarta w ponad 0,5 kg owoców i warzyw. Korzystne jest także zwiększenie ilości wypijanych płynów do ponad 3 l/dobę (zob. Dieta w zaparciach). Do leków stosowanych w leczeniu zaparć należą m.in. nasiona babki płesznik, makrogole, laktuloza, bisakodyl, antranoidy, parafina płynna. O tym, jaki lek będzie najlepszy dla konkretnego pacjenta, należy porozmawiać z lekarzem,
- ciepłe nasiadówki, które powodują relaksację mięśnia zwieracza wewnętrznego
- leki przeciwbólowe miejscowo, np. 2% roztwór lidokainy w żelu
- czopki przeciwzapalne (z glikokortykosteroidem)
- miejscowo tzw. bloker kanału wapniowego (diltiazem maść 2%)
- miejscowo lek poprawiający ukrwienie kanału odbytu (nitrogliceryna maść 0,2%)
- trening defekacji (oddawania stolca) z wykorzystaniem biologicznego sprzężenia zwrotnego.
W przypadku szczeliny wtórnej (czyli będącej konsekwencją innej choroby), konieczne jest leczenie choroby podstawowej.
Leczenie inwazyjne obejmuje:
- podawanie zastrzyków botuliny w okolice szczeliny odbytu
- rozszerzenie pneumatyczne balonem, czyli zabieg, podczas którego niewielki balon wprowadza się do odbytu na 6 min (w znieczuleniu)
- operację, gdy leczenie zachowawcze jest nieskuteczne lub obraz szczeliny budzi podejrzenie choroby nowotworowej lub zapalnej.
Rekonwalescencja po operacji szczeliny odbytu
Pacjenci ze szczeliną odbytu zwykle nie wymagają specjalnego postępowania po operacji. Przebieg pooperacyjny, jeśli nie jest powikłany, jest zwykle niebolesny. Przez kilka tygodni z odbytu może wyciekać surowiczo-krwisty płyn. W celu szybszego gojenia lekarz może zalecić podawane do kanału odbytu preparaty z kwasem hialuronowym. Po każdej operacji proktologicznej, także szczeliny odbytu, zaleca się dietę lekkostrawną, z dużą ilością wody, unikanie alkoholu i pikantnych potraw. U niektórych pacjentów konieczne mogą być ćwiczenia mięśni zwieraczy odbytu.
Skuteczność leczenia szczeliny odbytu
Znaczącą większość ostrych szczelin odbytu udaje się wyleczyć zachowawczo – dietą, nasiadówkami i preparatami stosowanymi miejscowo. Szczeliny przewlekłe są trudniejsze w leczeniu i mogą wymagać leczenia chirurgicznego.
Powikłania leczenia szczeliny odbytu
Do powikłań leczenia inwazyjnego należy czasowe upośledzenie trzymania gazów i stolca po zastosowaniu toksyny botulinowej (dotyczy ok. 7% chorych leczonych tą metodą) lub po operacji (u ok. 4%).
Profilaktyka nawrotów szczeliny odbytu
Po wyleczeniu szczeliny odbytu należy dbać o higienę okolicy odbytu, regularne wypróżnienia i unikać zaparć. Postępując według zaleceń lekarza, w większości przypadków udaje się uniknąć nawrotów choroby.
Aby uniknąć nadmiernego rozciągania i potencjalnego uszkodzenia błony śluzowej, należy dbać o regularne wypróżnienia z unikaniem nadmiernego parcia.
Szczelina odbytu – pytania pacjentów
Czy szczelina odbytu może się sama zagoić?
Tak.
Czy szczelina odbytu jest groźna i jakie mogą być powikłania?
Szczelina odbytu sama w sobie nie jest groźna, ale może powodować silne dolegliwości bólowe.
Do jakiego lekarza należy się zgłosić z podejrzeniem szczeliny odbytu?
Z podejrzeniem szczeliny odbytu należy się zgłosić do proktologa.
Czy nasiadówki z kory dębu pomagają na szczelinę odbytu?
Tak, ciepłe nasiadówki są korzystne w leczeniu zachowawczym szczeliny odbytu, ponieważ powodują relaksację zwieracza odbytu.
Co zrobić w przypadku nawracającej szczeliny odbytu?
W przypadku nawracającej szczeliny odbytu należy zgłosić się do proktologa.
Czy guzek wartowniczy przy szczelinie odbytu może zniknąć samoistnie?
Guzek wartowniczy to brzeżny fałd skóry rozwijający się wokół przewlekłej szczeliny odbytu. Przy skutecznym leczeniu szczeliny odbytu może się zmniejszyć, ale rzadko znika całkowicie samoistnie, zwłaszcza jeśli szczelina ma charakter przewlekły.
Jak wygląda operacja szczeliny odbytu?
Istnieją różne techniki operacyjne (różne rodzaje znieczulenia), dlatego należy omówić z lekarzem, jakie postępowanie operacyjne będzie zastosowane.
Ile trwa rekonwalescencja po operacji szczeliny odbytu?
To kwestia indywidualna. Zwykle po operacji szczeliny odbytu, jeśli nie ma powikłań, można wrócić do pracy po około 2 tygodniach. Jednak zależy to od tego, jak goi się szczelina, dlatego zawsze należy omówić to z lekarzem.
Czy operacja szczeliny odbytu może się nie udać?
Tak, rzadko po operacji może dojść do nawrotu szczeliny.
