Choroba Fabry’ego (inaczej choroba Andersona i Fabry’ego) to wrodzone zaburzenie genetyczne spowodowane niedoborem enzymu – alfa-galaktozydazy A. Powoduje to gromadzenie się w komórkach glikosfingolipidów, które uszkadzają naczynia krwionośne i różne narządy, zwłaszcza mózg, nerki i serce. Na chorobę Fabry’ego chorują głównie mężczyźni. Leczenie polega na stosowaniu brakującego enzymu lub leku, który zwiększa aktywność własnego enzymu.
Co to jest choroba Fabry’ego i jakie są jej przyczyny?
Choroba Fabry’ego (nazywana także chorobą Andersona i Fabry’ego) to wrodzona choroba genetyczna, którą powoduje niedobór enzymu o nazwie alfa-galaktozydaza A. Brak tego enzymu powoduje gromadzenie się w komórkach, głównie naczyń krwionośnych, dużych ilości substancji nazywanych glikosfingolipidami, co prowadzi do uszkodzenia naczyń krwionośnych i zaburzeń dotyczących wielu narządów, zwłaszcza mózgu, nerek i serca.
Wadliwy gen znajduje się na chromosomie X, dlatego chorują głównie mężczyźni. Mają oni tylko jeden chromosom X, więc jeśli zawiera on wadę genetyczną, to mężczyzna jest chory. Kobiety mają dwa chromosomy X i z tego powodu nasilenie objawów u kobiet zależy od tzw. wzoru inaktywacji chromosomu X i może obejmować przypadki bezobjawowe do równie zaawansowanych jak u mężczyzn. Kobiety, które są nosicielkami (mają uszkodzony gen, ale są bezobjawowe) choroby mogą przekazać chorobę potomstwu. Ryzyko, że choroba wystąpi u syna takiej kobiety wynosi 50%.
U chorych z całkowitym brakiem alfa-galaktozydazy A w tkankach i we krwi choroba przebiega ciężko i występują poważne powikłania ze strony mózgu, nerek i serca. Jeżeli niedobór enzymu nie jest całkowity (we krwi stwierdza się jego obecność), przebieg choroby jest łagodniejszy, a powikłania występują w późniejszym wieku i nie są tak ciężkie.
Jak często występuje choroba Fabry’ego?
Choroba Fabry’ego jest jedną z częstszych metabolicznych chorób wrodzonych, występuje z częstością około 1 na 40 tysięcy żywych urodzeń. Łagodne postaci mogą być częstsze, ale nie są rozpoznawane.
Jak się objawia choroba Fabry’ego?
U chłopców pierwsze objawy choroby występują już w dzieciństwie. W najcięższych postaciach dziecko może mieć grube rysy twarzy. Z czasem pojawiają się bóle rąk i nóg oraz nadmierna wrażliwość na ból, a także ból brzucha. Bóle są ostre, zwykle piekące lub „parzące” i pojawiają się pod wpływem zmiany temperatury otoczenia, wysiłku fizycznego, ekspozycji na światło słoneczne oraz w innych okolicznościach.
Na pełny obraz choroby składa się wiele objawów i nieprawidłowości różnych narządów:
- na skórze występują liczne grudki różnej wielkości, koloru od ciemnoczerwonego do brunatnoczarnego, określane mianem angiokeratoma. Mogą być obecne w każdym regionie ciała, ale zwykle najliczniejsze są na pośladkach, udach, pachwinach oraz podbrzuszu. Są to zmiany głównie kosmetyczne, niesprawiające dolegliwości i niegrożące powikłaniami. Innym objawem ze strony skóry jest zmniejszone pocenie się.
- choroba nerek, która objawia się początkowo białkomoczem i z czasem prowadzi do niewydolności nerek i konieczności leczenia nerkozastępczego. Objawy choroby nerek zwykle się pojawiają w drugiej i trzeciej dekadzie życia.
- objawy ze strony mózgu o różnym charakterze. Najbardziej typowe i niebezpieczne są udary mózgu, które występują zwykle w czwartej dekadzie życia, jednak mogą występować wcześniej. Inne zaburzenia neurologiczne to napadowe bóle kończyn (opisane wyżej) oraz zaburzenia psychiczne lub zaburzenia osobowości.
- objawy choroby serca, które zwykle pojawiają się w czwartej dekadzie życia. Może to być choroba niedokrwienna serca, przerost serca, zaburzenia rytmu serca lub niewydolność serca.
- objawy ze strony oczu. Zwykle są to zmętnienia soczewki, a nawet wczesna zaćma.
- objawy choroby przewodu pokarmowego, oprócz bólu brzucha zwykle biegunki, ale mogą występować nudności i wymioty.
Jeżeli choroba wystąpi u kobiety, to objawy zwykle się rozwijają w późniejszym okresie życia i są łagodniejsze, choć nie zawsze.
Zdarzają się również przypadki choroby z objawami uszkodzenia jednego tylko narządu, np. nerki albo serca.
Co robić w przypadku wystąpienia objawów choroby Fabry’ego?
Pierwsze objawy choroby Fabry’ego, takie jak napadowe bóle, bywają na tyle alarmujące, że rodzice zawsze szukają pomocy lekarskiej.
Często pacjenci z chorobą Fabry’ego zgłaszają się po pomoc do lekarzy różnych specjalności z różnymi objawami i dolegliwościami. Często te objawy są niecharakterystyczne i ostateczne rozpoznanie bywa ustalane późno.
Jeżeli choroba Fabry’ego występuje w rodzinie, to w razie wszelkich nowych objawów chorobowych należy się zgłosić do lekarza i poinformować go o występowaniu tej choroby u członka rodziny.
W jaki sposób lekarz ustala rozpoznanie choroby Fabry’ego?
Choroba ma wiele różnych objawów i lekarze różnych specjalności mogą podejrzewać jej występowanie. Często rozpoznawana jest przez neurologa po wystąpieniu udaru mózgu u młodej osoby, przez nefrologa po wystąpieniu choroby nerek lub przez dermatologa na podstawie charakterystycznych zmian na skórze.
Gdy wiadomo, że choroba występuje w rodzinie, można ją wcześnie rozpoznać u innych członków rodziny, zwłaszcza mężczyzn, gdy tylko wystąpią pierwsze jej objawy.
Chorobę Fabry’ego można stwierdzić już u płodu, wykonując badania prenatalne.
Zwykle u pacjenta wykonuje się szereg badań, aby ocenić ewentualne uszkodzenie różnych narządów. W przypadku udaru mózgu wykonuje się badania obrazowe, takie jak TK czy rezonans magnetyczny. W przypadku choroby serca wykonuje się EKG, echokardiografię, a niekiedy także koronarografię. Choroba nerek objawia się początkowo białkomoczem, krwinkomoczem, a później zwiększonym stężeniem kreatyniny we krwi. Charakterystyczna dla choroby Fabry’ego jest obecność w moczu tzw. krzyży maltańskich, które są złogami sfingolipidów. Okulista może stwierdzić zmętnienia soczewki lub zaćmę.
Obecność opisanych wyżej objawów z różnych narządów, zwłaszcza jeżeli są typowe, pozwala z dużą pewnością rozpoznać chorobę. Rozpoznanie potwierdzają badania genetyczne, czyli wykazanie mutacji genu dla α-galaktozydazy A, a u mężczyzn również wykazanie niedoboru enzymu alfa-galaktozydazy A we krwi lub leukocytach.
Jakie są metody leczenia choroby Fabry’ego?
Obecnie możliwe jest leczenie choroby Fabry’ego polegające na regularnym podawaniu enzymu, którego brak jest przyczyną choroby. Dostępne są dwie substancje lecznicze, agalzydaza alfa (nazwa handlowa Replagal) oraz agalzydaza beta (nazwa handlowa Fabrazyme). Są to białka identyczne z ludzkim enzymem alfa-galaktozydozą produkowane metodami inżynierii genetycznej w hodowlach komórek. Obydwa leki podaje się dożylnie co 2 tygodnie. Systematyczne podawanie enzymu powoduje, że choroba postępuje wolniej, a niekiedy nawet dochodzi do poprawy, zwłaszcza w zakresie uszkodzenia nerek i serca, poprawy krążenia mózgowego oraz zmniejszenia bólów. Gdy choroba jest bardzo zaawansowana, efekty leczenia mogą być niewielkie. W czasie podawania powyższych leków mogą występować działania niepożądane, takie jak dreszcze, gorączka, uczucie zimna, nudności, wymioty, ból głowy.
Nowym lekiem jest migalastat (nazwa handlowa Galafold), który przyjmuje się doustnie co drugi dzień. Jego działanie polega na zwiększaniu aktywności własnej α-galaktozydazy A.
W leczeniu napadowych bólów spowodowanych chorobą Fabry’ego lekarz może zalecić leki działające na układ nerwowy, takie jak trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, duloksetynę, leki przeciwpadaczkowe (gabapentynę, pregabalinę lub karbamazepinę), systemy transdermalne, czyli przezskórne uwalniające lidokainę lub kapsaicynę, a w ciężkich przypadkach tramadol lub silniejsze opiody. Nie należy stosować niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ, które są dostępne bez recepty), które zazwyczaj są nieskuteczne, a mogą niekorzystnie wpływać na czynność nerek. Pacjenci powinni unikać znanych czynników wyzwalających ból, takich jak nadmierny wysiłek fizyczny, skrajne temperatury otoczenia lub stres emocjonalny.
Leczenie niewydolności nerek, zaburzeń czynności układu sercowo-naczyniowego i udaru mózgu odbywa się zazwyczaj zgodnie z ogólnie przyjętymi standardami postępowania w tych chorobach.
Należy monitorować ciśnienia tętnicze oraz masę ciała. Profilaktyka niedokrwienia mięśnia sercowego i mózgu może wymagać stosowania leków zmniejszających ciśnienie (hipotensyjnych), zmniejszających stężenie cholesterolu (hipolipemicznych), a także kwasu acetylosalicylowego albo innego leku przeciwpłytkowego.
Z powodu uszkodzenia serca konieczne może być leczenie niewydolności serca i zaburzeń rytmu. W ciężkich uszkodzeniach serca konieczna może być operacja kardiochirurgiczna (np. wymiana zastawki serca) lub wszczepienie rozrusznika serca.
Postępująca choroba nerek prowadzi do ciężkiej niewydolności nerek i konieczności leczenia dializami lub przeszczepienia nerki. Przeszczepienie nerki jest najlepszą metodą leczenia, jednak z czasem nowa nerka również ulega uszkodzeniu przez chorobę Fabry’ego.
Guzki skórne można usuwać (np. laserowo), jeżeli sprawiają dolegliwości lub ze względów kosmetycznych.
W przypadku zaćmy wykonuje się operację wymiany soczewki oka na sztuczną.
Ze względu na rozwój choroby serca oraz ryzyko udarów mózgu w młodym wieku szczególnie ważny jest zdrowy styl życia, czyli zaprzestanie palenia tytoniu, nadużywania alkoholu, unikanie słonej żywności, utrzymywanie prawidłowej masy ciała oraz regularny ruch. Pacjenci mający zaburzenia pocenia się powinni zadbać o odpowiednie nawodnienie, nosić przewiewne ubrania i unikać przebywania w wysokiej temperaturze.
Czy możliwe jest całkowite wyleczenie choroby Fabry’ego?
Wyleczenie choroby Fabry’ego jest niemożliwe, gdyż jest spowodowana wadą genetyczną. Regularne podawanie enzymu spowalnia postęp choroby, a w części przypadków prowadzi do ustępowania niektórych objawów.
Co trzeba robić po zakończeniu leczenia choroby Fabry’ego?
Leczenie trwa do końca życia.
Co robić, aby uniknąć zachorowania na chorobę Fabry’ego?
Choroba Fabry’ego ma charakter wrodzony i nie ma metod zapobiegania jej rozwojowi.
