Nefropatia zaporowa to zaburzenia dotyczące czynności i budowy nerek spowodowane niedrożnością dróg moczowych – częściową lub całkowitą. Może dotyczyć jednej lub obu nerek. Najczęściej przyczyną jest łagodny rozrost gruczołu krokowego. Leczenie polega na jak najszybszym usunięciu przeszkody (zabiegowo), ponieważ im dłużej dochodzi do zastoju moczu, tym większe ryzyko ich trwałego uszkodzenia.
Czym jest nefropatia zaporowa?
Nefropatia zaporowa to nieprawidłowości w budowie oraz czynności nerek, których przyczyną jest utrudnienie odpływu moczu wskutek częściowej lub całkowitej niedrożności dróg moczowych – najczęściej moczowodów lub cewki moczowej. W uproszczeniu: zalegający w nerkach mocz, który nie może swobodnie odpłynąć, powoduje ich uszkodzenie i zaburzenia funkcjonowania.
Polecamy: Nerki – budowa, funkcja, objawy chorób nerek
Nefropatia zaporowa – przyczyny
Przyczyny nefropatii zaporowej dzieli się na wrodzone i nabyte oraz na mechaniczne i czynnościowe. Najczęstszą przycyzną nefropatii zaporowej jest łagodny rozrost gruczołu krokowego.
Przyczyny mechaniczne:
- zewnętrzne, czyli znajdujące się poza światłem dróg moczowych
- łagodny rozrost gruczołu krokowego (jak wspomniano – najczęściej)
- zwężenie szyi pęcherza
- gruźlica (powoduje marskość pęcherza moczowego i niedrożność moczowodów)
- nowotwory – macicy, jajnika, gruczołu krokowego, okrężnicy, guzy pozaotrzewnowe
- wypadanie macicy
- ciąża
- choroba Leśniowskiego i Crohna
- zapalenie wyrostka robaczkowego
- zwłóknienie zaotrzewnowe (w tym tzw. idiopatyczne włóknienie zaotrzewnowe – choroba Ormonda)
- krwiaki – zaotrzewnowe, dna miednicy, zewnętrznych narządów płciowych
- powiększone węzły chłonne
- tętniaki aorty i tętnic biodrowych
- marskość pęcherza moczowego
- wewnętrzne (w świetle dróg moczowych)
- kamica moczowa
- martwica brodawek nerkowych
- skrzepy krwi wskutek krwawienia do dróg moczowych
- zwężenie ujścia miedniczkowo-moczowodowego
- zwężenie ujścia moczowodowo-pęcherzowego
- zastawka cewki tylnej
- torbiel ujścia moczowodowo-pęcherzowego
- nowotwory dróg moczowych
- grzybica układu moczowego.
Przyczyny czynnościowe (neurologiczne):
- urazy rdzenia kręgowego
- zaburzenia rozwojowe rdzenia kręgowego
- pęcherz neurogenny
- obrzęk mózgu
- neuropatia wegetatywna (np. w cukrzycy)
- stwardnienie rozsiane
- choroba Parkinsona
- neuropatia polekowa.
Nefropatia odpływowa jako postać nefropatii zaporowej
Odmianą nefropatii zaporowej jest nefropatia odpływowa spowodowana długotrwałym odpływem wstecznym (refluksem) moczu z pęcherza do moczowodu i nerki (zobacz: Wady wrodzone układu moczowego).
Częstość występowania nefropatii zaporowej u dorosłych i dzieci
Częstość występowania nefropatii zaporowej zależy od wieku i płci. Do 15. rż. wynosi około 2%, z czego aż 80% przypada na 1. rż. W wieku 20–60 lat występuje częściej u kobiet, co się wiąże z ciążą i nowotworami dróg rodnych, natomiast po 60. rż. częściej u mężczyzn, u których przyczyną jest zwykle łagodny rozrost gruczołu krokowego.
Objawy i następstwa utrudnionego odpływu moczu
Przeszkoda w odpływie moczu z nerki prowadzi do rozwoju tzw. wodonercza, czyli poszerzenia miedniczki i kielichów nerkowych. Jeżeli dojdzie do nagłego, prawie całkowitego zamknięcia odpływu moczu z nerki, pojawia się kolka nerkowa (zobacz także: Kamica nerkowa - przyczyny, objawy, leczenie i zapobieganie).
Wodonercze jako skutek przeszkody w odpływie moczu
Gdy wodonercze rozwija się powoli, może nie dawać żadnych objawów, jeśli natomiast osiągnie duże rozmiary, to objawia się jak guz w brzuchu – duża nerka może być wyczuwalna przy badaniu dotykiem lub uciskać na inne narządy w jamie brzusznej. Czasami niedrożność dróg moczowych jest częściowa lub zmienia się w czasie i wtedy może występować na przemian wydalanie dużych (wielomocz) i małych (skąpomocz) objętości moczu.
Okolica wodonercza bywa wrażliwa na wstrząsanie, czyli pacjent może odczuwać ból podczas klepania w plecy w okolicy nerki. W przypadku rozdęcia pęcherza moczowego (jeśli przeszkoda uniemożliwające odpływ moczu znajduje się pod pęcherzem) może być wyczuwalny guz w okolicy nadłonowej, czyli w dole brzucha, nad spojeniem łonowym. Wodonerczu niekiedy towarzyszy nadciśnienie tętnicze.
Zakażenie układu moczowego i krwiomocz jako objawy przeszkody w odpływie moczu
Objawem przeszkody w odpływie moczu może być zakażenie układu moczowego lub krwiomocz. Gdy dojdzie do trwałego, ciężkiego uszkodzenia obu nerek, to występują objawy przewlekłej niewydolności nerek (zob. Krwiomocz i krwinkomocz (pot. krew w moczu) - przyczyny, objawy i leczenie).
Obustronna a jednostronna nefropatia zaporowa
Jeśli tylko w jednej nerce dojdzie do przeszkody w odpływie moczu, np. guz jelita grubego uciska jeden moczowód, to objawy mogą być nieznaczne. Dzieje się tak dlatego, że druga nerka będzie pracowała prawidłowo. W takich sytuacjach jedynym objawem może być link kolka nerkowa po stronie chorej, ale zdarza się, że przebieg jest bezobjawowy. Z tego powodu pacjent nie zgłasza się po pomoc i nerka z zastojem może ulec trwałemu uszkodzeniu, ponieważ w przypadku nefropatii zaporowej czas odgrywa krytyczną rolę.
Kiedy należy się zgłosić do lekarza?
Zawsze należy się zgłosić do lekarza, jeżeli wystąpią objawy wskazujące na chorobę dróg moczowych, czyli:
- zaburzenia w oddawaniu moczu
- ból w okolicy lędźwiowej lub w dole brzucha
- krwiomocz
- wyczuwalny guz w brzuchu
- objawy zakażenia układu moczowego.
Diagnostyka nefropatii zaporowej
Zgłaszane objawy (jak wyżej) wskazują na chorobę dróg moczowych, mogącą prowadzić do utrudnienia odpływu moczu (i rozwoju nefropatii zaporowej). Najważniejsze są badania obrazowe układu moczowego, w pierwszej kolejności USG, potem zwykle urografia lub TK. Wykazują one jednostronne lub obustronne wodonercze, a gdy przeszkoda jest umiejscowiona nisko – poszerzenie jednego lub obu moczowodów albo rozdęcie pęcherza moczowego. Badania te pomagają także rozpoznać przyczynę, czyli rodzaj przeszkody dla prawidłowego odpływu moczu.
Ponadto w badaniach krwi może się pojawić zwiększone stężenie kreatyniny i mocznika, jeśli doszło do upośledzenia czynności nerek.
Leczenie nefropatii zaporowej
Celem leczenia nefropatii zaporowej jest przywrócenie skutecznego odpływu moczu z nerek, które polega na usunięciu lub ominięciu przeszkody utrudniającej odpływ moczu.
Postępowanie urologiczne w nefropatii zaporowej
Leczenie zależy od lokalizacji przeszkody oraz przyczyny i stopnia upośledzenia czynności nerek. Całkowita niedrożność dróg moczowych prowadzi do ostrej niewydolności nerek i wymaga pilnej interwencji chirurgicznej. Jeżeli przeszkody nie można usunąć i przywrócić prawidłowego odpływu moczu, wykonuje się takie zabiegi urologiczne, które pozwalają przeszkodę ominąć. Może to być wprowadzenie cewnika do pęcherza moczowego, do moczowodu lub bezpośrednio do miedniczki nerkowej przez powłoki ciała w okolicy lędźwiowej (tzw. nefrostomia przezskórna). Zwykle są to interwencje pilne zapewniające odpływ moczu do czasu przygotowania pacjenta do zabiegu planowego mającego na celu ostateczne leczenie przeszkody (np. operacja gruczołu krokowego, guza pęcherza lub zabieg rekonstrukcji dróg moczowych).
Czas trwania nefropatii zaporowej a uszkodzenie nerek
Czas jest kluczowym czynnikiem decydującym, czy w przebiegu nefropatii zaporowej dojdzie do uszkodzenia nerek i czy zmiany są odwracalne. Im krótszy czas trwania choroby, tym rokowanie jest lepsze. Zakłada się, że w przypadku zaburzeń odpływu moczu trwających krócej niż 4 tygodnie, nerka zwykle nie ulega trwałemu uszkodzeniu. Należy pamiętać, że wpływa na to wiele czynników (m.in. wiek, współistnienie zakażenia układu moczowego oraz wielkości przeszkody w odpływie moczu) i to tylko statystyka. U niektórych pacjentów nawet po wielu tygodniach nerka może nie ulec uszkodzeniu i opisywano takie przypadki.
Możliwość wyleczenia a stopień uszkodzenia nerek
Całkowite wyleczenie nefropatii zaporowej jest możliwe pod warunkiem, że przeszkoda została trwale usunięta zanim doszło do nieodwracalnych zmian w nerkach. Usunięcie przeszkody, w przypadku gdy doszło już do przewlekłego uszkodzenia nerek, nie prowadzi do wyleczenia, ponieważ przewlekła choroba nerek ma charakter postępujący.
Czy nerfopatia zaporowa może być przewlekła?
Tak, jeśli przeszkoda w odpływie moczu na początku jest mała i powoli narasta (jak może się zdarzyć w łagodnym rozroście gruczołu krokowego), to przez długi czas pacjent może nie odczuwać żadnych objawów, a uszkodzenie nerki może w tym czasie postępować. Charakterystyczne jest, że w takich przypadkach nie występuje ból, co powoduje, że nawet jeśli pojawią się inne objawy, np. nadciśnienie tętnicze, potrzeba oddawania moczu w nocy, to pacjent może je ignorować lub nie wiązać z potencjalną chorobą nerek. W takich przypadkach w momencie rozpoznania, nawet jeśli usunie się przyczynę, która uniemożliwia odpływ moczu, to nerki mogą być trwale uszkodzone.
Kontrola i dalsze postępowanie po leczeniu
W nefropatii zaporowej zwykle niezbędny jest nadzór urologiczny i okresowa kontrola czynności dróg moczowych. Gdy doszło do trwałego uszkodzenia nerek (przewlekła nefropatia zaporowa), konieczna jest okresowa kontrola nefrologiczna.
Nefropatia zaporowa – powikłania
Do powikłań nefropatii zaporowej należą:
- zakażenie układu moczowego niekiedy prowadzące do rozwoju roponercza, ropnia okołonerkowego lub sepsy
- kamica moczowa
- nadciśnienie tętnicze z powodu zatrzymywania wody i niedotlenienia nerek
- niewydolność nerek
- zaburzenia czynności cewek nerkowych.
Zapobieganie nefropatii zaporowej
Aby uniknąć nefropatii zaporowej, należy wcześnie wykrywać i leczyć przeszkody w odpływie moczu. Szczególną uwagę trzeba zwracać na wszelkie zaburzenia w oddawaniu moczu.
