Szczelina odbytu u dziecka

Szczelina odbytu to niewielkie, linijne pęknięcie błony śluzowej kanału odbytu. Objawia się najczęściej bólem i pieczeniem podczas oddawania oraz po oddaniu stolca, a czasem także niewielkim krwawieniem. Najczęstszą przyczyną są zaparcia. Choć dolegliwość może być bardzo nieprzyjemna i budzić niepokój, w większości przypadków nie jest groźna i dobrze reaguje na leczenie, które polega przede wszystkim na uregulowaniu wypróżnień i zmiękczeniu stolca.

Co to jest szczelina odbytu?

Szczelina odbytu to linijne pęknięcie błony śluzowej kanału odbytu, które może obejmować również brzeg odbytu (przejście śluzówkowo-skórne w obrębie brzegu odbytu). Najczęściej szczelina odbytu występuje w linii pośrodkowej tylnej, czyli od strony pleców (90% przypadków), ale może również występować w części przedniej (od strony narządów płciowych, częściej u dziewczynek) lub zdecydowanie rzadziej bocznej, co może świadczyć o nietypowej przyczynie jej powstania.

Ze względu na czas utrzymywania się możemy wyróżnić szczelinę ostrą (utrzymującą się do 6–8 tyg.) oraz przewlekłą (utrzymującą się ponad 6–8 tyg.).

Jak wygląda szczelina odbytu u dziecka?

Błona śluzowa w okolicy pęknięcia może być obrzęknięta i zaczerwieniona, widoczny bywa linijny ubytek w błonie śluzowej odbytu o nieregularnych brzegach. Bezpośrednio po oddaniu stolca (defekacji) w dnie szczeliny widoczne mogą być resztki stolca lub świeża krew. W przypadku przewlekłej szczeliny odbytu brzegi szczeliny ulegają pogrubieniu, a w okolicy odbytu może się pojawić fałd wartowniczy (ryc. 1).

Ryc. 1. Szczelina odbytu. Źródło: istockphoto.com

Szczelina odbytu u dziecka – przyczyny

Najczęstszą przyczyną występowania szczeliny odbytu u dzieci są zaparcia stolca. Warto przypomnieć, że zaparcie stolca, to nie tylko brak codziennego oddawania stolca przez dziecko, ale również oddawanie stolca o nieprawidłowej, zbyt twardej konsystencji.

W celu oceny ciężkości zaparć u dziecka stosuje się dzienniczek stolca, czyli 14-dniową obserwację rytmu wypróżnień u dziecka z oceną konsystencji stolca w skali bristolskiej (ryc. 2) oraz dodatkowych objawów, jak brudzenie bielizny czy ból przy oddawaniu stolca. Bardzo ważne jest, aby w dzienniczku odnotowywać również dni, w których stolca nie było – to bardzo cenna informacja w diagnostyce zaparć.

Ryc. 2. Bristolska skala uformowania stolca.
Stolec uformowany prawidłowo (typ 4 i 5)
Stolec uformowany nieprawidłowo (typ 1, 2, 3, 6, 7)
Źródło: Interna Szczeklika, Kraków 2025

Prawidłowy rytm wypróżnień u dzieci to codzienne oddawanie stolca o konsystencji zbliżonej do konsystencji pasty do zębów (stopień 4 w skali bristolskiej). Stolec o takiej konsystencji może być swobodnie wydalony przez dziecko, nie powodując nadmiernego rozciągania odbytu (stolec dopasowuje się do wielkości odbytu dziecka). W przypadku zbyt twardych stolców ich wydalenie powoduje nadmierne rozciągnięcie odbytu, co skutkować może jego pękaniem i tworzeniem się szczeliny.

Powstanie szczeliny odbytu rozpoczyna mechanizm błędnego koła – dolegliwości wynikające z powodu szczeliny powodują nasilenie zaparć, ponieważ z uwagi na ból dziecko odwleka oddanie stolca. Powoduje to zwiększenie jego objętości i utwardzenie, a wydalenie dużej ilości twardego stolca powiększa szczelinę odbytu lub hamuje proces jej gojenia.

Do rzadszych przyczyn szczeliny odbytu należą nieswoiste choroby zapalne jelit, takie jak choroba Leśniowskiego i Crohna (choć w przypadku tej choroby najczęściej występują przetoki okołoodbytnicze) oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

Należy pamiętać, że szczelina odbytu u starszych dzieci może wynikać z wprowadzania do odbytu ciał obcych, a u dzieci z wszystkich grup wiekowych stanowić następstwo molestowania seksualnego.

Szczelina odbytu u dziecka – objawy

Główne objawy szczeliny odbytu u dzieci to ból i uczucie pieczenia w trakcie oddawania lub po oddaniu stolca, rzadziej występuje świąd okolicy odbytu. Dodatkowo na powierzchni stolca lub na papierze toaletowym mogą być widoczne ślady świeżej krwi.

U bardzo małych dzieci objawem szczeliny odbytu bywają płacz i znaczny niepokój w trakcie oddawania stolca, jak również ślady krwi w pampersie. Do ustalenia rozpoznania najczęściej wystarczy prawidłowo zebrany wywiad i oględziny okolicy odbytu.

W ostrej fazie choroby unika się badania palcem przez odbyt, gdyż powoduje duże dolegliwości bólowe i może powiększyć rozmiar szczeliny.

Jaki lekarz zajmuje się leczeniem szczeliny odbytu?

Najczęściej leczeniem szczeliny odbytu zajmują się chirurdzy dziecięcy, choć leczenie z powodzeniem może prowadzić pediatra lub gastrolog dziecięcy.

Jakie są zasady leczenia szczeliny odbytu u dziecka?

Podstawą leczenia szczeliny odbytu u dziecka jest zwalczenie przyczyny jej powstania, czyli zaparć. Unormowanie rytmu i konsystencji wypróżnień ma kluczowe znaczenie zarówno w leczeniu, jak i profilaktyce nawrotów szczeliny odbytu.

Pierwszym krokiem jest zadbanie o prawidłową konsystencję stolca. W tym celu stosuje się najczęściej makrogole (glikole polietylenowe). Leki zawierające makrogole mają formę proszku do sporządzenia roztworu doustnego lub gotowego roztworu doustnego. Po wypiciu roztworu makrogole nie wchłaniają się z przewodu pokarmowego, a pozostając w jego świetle, ściągają do jelita wodę, powodując zmiękczenie zalegających mas kałowych. Z uwagi na powyższy mechanizm ich działania kluczowe jest spożywanie przez dziecko odpowiedniej ilości płynów.

Dawka przyjmowanych makrogoli jest ustalana indywidualnie w zależności od konsystencji stolca. W początkowym okresie leczenia najczęściej się stosuje większą dawkę w celu oczyszczenia jelita, a następnie redukuje się ją w celu utrzymania efektu.

Leczenie zaparć powinno trwać minimum 6 miesięcy, choć najczęściej konieczne jest dłuższe przyjmowanie preparatu.

Dodatkowo stosuje się dietę przeciwzaparciową opartą na przyjmowaniu dużej ilości błonnika pokarmowego pochodzącego głównie z warzyw i owoców (przeciwwskazane są duże ilości marchwi i niedojrzałe banany).

Zobacz: Dieta w zaparciach

Ważny jest również trening prawidłowych nawyków związanych z wypróżnieniami. Dziecko powinno móc skorzystać z toalety bez pośpiechu najlepiej w godzinach porannych po śniadaniu. Uregulowanie rytmu i konsystencji stolca przerywa błędne koło odwlekania oddawania stolca i umożliwia samoistne zagojenie się szczeliny oraz zapobiega jej nawrotom.

W przypadku braku poprawy, pomimo prawidłowego leczenia zaparć, konieczne bywa poszerzenie diagnostyki zaparć u dziecka oraz rozpoczęcie bardziej inwazyjnego leczenia obejmującego miejscowe stosowanie preparatów zawierających blokery kanałów wapniowych, ostrzyknięcie zwieracza wewnętrznego odbytu toksyną botulinową A lub leczenie chirurgiczne polegające na częściowym przecięciu zwieracza wewnętrznego odbytu.

Maść na szczelinę odbytu u dziecka

W leczeniu szczeliny odbytu u dzieci stosowane miejscowo preparaty w postaci maści, kremów i żeli mają mniejsze znaczenie niż u pacjentów dorosłych. Zwalczenie zaparć zazwyczaj jest wystarczające do samoistnego wygojenia się szczeliny odbytu.

Wiele preparatów proktologicznych nie jest zarejestrowanych do stosowania u dzieci <5 roku życia. Miejscowo można stosować tłuste maści oparte na oleju lnianym w celu ochrony mechanicznej przed podrażnieniami. U starszych dzieci pomocne mogą być krótkie nasiadówki w ciepłej wodzie (10–15 min), które zmniejszają napięcie mięśnia zwieracza i łagodzą ból.

Czytaj też: Czy u dzieci ze szczeliną odbytu stosuje się nasiadówki (jeśli tak, to jakie)?

Rokowanie w szczelinie odbytu u dzieci

Rokowanie w przypadku szczeliny odbytu u dzieci jest bardzo dobre i zazwyczaj po uregulowaniu rytmu wypróżnień znaczna większość pacjentów osiąga pełną remisję choroby. Przewlekła szczelina odbytu u dzieci (utrzymująca się powyżej 6–8 tyg.) towarzyszy najczęściej poważnym chorobom, jak nieswoiste zapalenia jelit.

Przy utrzymaniu prawidłowego rytmu wypróżnień i konsystencji stolca nawroty zdarzają się rzadko i zazwyczaj świadczą o zaprzestaniu stosowania się co do zaleceń leczenia zaparć.

Jak zapobiegać szczelinie odbytu?

Jedyną metodą zapobiegania powstaniu szczeliny odbytu jest zapobieganie powstawaniu zaparć stolca u dzieci. Wiąże się to z odpowiednio zbilansowaną dietą, odpowiednią podażą płynów i utrzymaniem aktywności fizycznej.