Błonica – objawy, diagnostyka, leczenie i sposoby ochrony przed zakażeniem

Błonica to groźna choroba zakaźna wywoływana przez maczugowca błonicy (Corynebacterium diphtheriae), która przez lata była skutecznie kontrolowana dzięki szczepieniom. W Polsce przez długi czas nie odnotowywano nowych przypadków, jednak w marcu 2025 roku potwierdzono zachorowanie u 6-letniego dziecka we Wrocławiu. Choroba nadal stanowi zagrożenie, zwłaszcza wśród osób nieszczepionych może powodować powikłania i zakończyć się zgonem.

Błonica - co to za choroba?

Błonica, zwana także dyfterytem, krupem lub dławcem, jest ostrą chorobą zakaźną wywołaną przez toksynę wytwarzaną przez Gram-dodatnią bakterię – maczugowca błonicy (Corynebacterium diphtheriae). Choroba szerzy się głównie drogą kropelkową. Źródłem zakażenia jest chory człowiek, ozdrowieniec lub nosiciel. Bakteria wnika do organizmu przez nos lub jamę ustną i kolonizuje błony śluzowe górnych dróg oddechowych, rzadziej błonę śluzową innych okolic lub skórę. Z tego powodu najczęstszymi postaciami błonicy są błonica gardła oraz błonica krtani, zwana dawniej krupem. Rzadziej dochodzi do zajęcia spojówek, ucha środkowego, błon śluzowych narządów płciowych albo zranionej skóry. Bakteria wytwarza toksynę, która wnika przez uszkodzone powłoki, dostaje się do krwiobiegu i może uszkadzać wiele różnych narządów wewnętrznych, takich jak: nerki, nadnercza, serce, wątroba i ośrodkowy układ nerwowy.

Błonica jest bardzo ciężką chorobą. W błonicy dróg oddechowych śmiertelność wynosi 5–10%.

Maczugowiec błonicy – główna przyczyna zakażenia

Przyczyną błonicy jest zakażenie bakterią Corynebacterium diphtheriae, czyli maczugowcem błonicy, która została po raz pierwszy wyizolowana w 1884 roku przez Loefflera. Objawy błonicy wynikają wyłącznie z obecności białkowej toksyny błoniczej kodowanej przez faga (wirus bakteryjny). Szczepy maczugowca błonicy, które nie wytwarzają toksyny, wyjątkowo rzadko są przyczyną zakażeń. Możliwe jest zakażenie fagiem, wirusem, który koduje toksynę błoniczą innych ściśle spokrewnionych z Corynebacterium diphtheriae maczugowców, a mianowicie Corynebacterium ulcerans oraz Corynebacterium pseudotuberculosis, co sprawia, że i one mogą wytwarzać toksynę błoniczą i wywołać zachorowania na błonicę. Opisano już wiele przypadków zachorowań wywołanych przez zakażenie Corynebacterium ulcerans. Jedynym, istotnym epidemiologicznie gospodarzem dla Corynebacterium diphtheriae jest człowiek, podczas gdy Corynebacterium ulcerans i Corynebacterium pseudotuberculosis są często przenoszone na człowieka przez zwierzęta, w tym zwierzęta domowe.

Błonica na świecie i w Polsce – statystyki

World Health Organization szacuje, iż zwiększenie na całym świecie odsetka osób szczepionych z 24% w 1980 roku do ponad 70% w 1990 roku zmniejszyło liczbę przypadków błonicy z około 98 tysięcy w 1980 roku do około 9 tysięcy w 2000 roku. W 2010 roku na całym świecie zarejestrowano jedynie około 4200 przypadków błonicy, co należy wiązać z zaszczepieniem przeciwko błonicy ponad 85% całej światowej populacji. W Polsce w latach od 1997 do 2024 nie zgłoszono przypadków błonicy. W marcu 2025 roku zgłoszony został przypadek błonicy we Wrocławiu.

Błonica – jak można się zakazić?

Jedynym źródłem zakażenia jest człowiek – chory, ozdrowieniec lub nosiciel, a w rejonach endemicznych nosicielstwo stwierdza się nawet u 3–5% populacji. Najczęściej do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, czyli kiedy dojdzie do kontaktu bezpośredniego z osobą chorą, kiedy kicha, kaszle, mówi, rzadziej przez kontakt bezpośredni z wydzieliną dróg oddechowych lub owrzodzenia. Kontakt z wydzieliną z owrzodzeń może spowodować zarówno błonicę skóry, jak i dróg oddechowych.

Kiedy chory na błonicę stanowi źródło zakażenia?

Okres wylęgania trwa średnio 2–4 dni (1–10 dni). Czas zakaźności obejmuje ostatnie 2 dni okresu wylęgania, cały okres objawowy oraz do 4 dni po ustąpieniu choroby u osób leczonych i do 2–3 tyg. u nieleczonych.

Czas zakaźności chorych na błonicę skóry jest znacznie dłuższy.

Błonica – objawy u dzieci i dorosłych

Najczęstszą postacią błonicy jest błonica gardła. Najbardziej charakterystycznym objawem błonicy są szarobrązowe błony (błony rzekome) ściśle przylegające do błony śluzowej górnych dróg oddechowych (w gardle). Są widoczne przy oglądaniu gardła. Przy próbie ich usunięcia (np. szpatułką) pojawia się krwawienie.

Do objawów błonicy gardła należą:

• cuchnący oddech
• ból gardła
• trudności w połykaniu
• ślinotok
• bolesne powiększenie węzłów chłonnych na szyi
• gorączka
• narastające osłabienie
• ból mięśni
• apatia
• w cięższych przypadkach masywny obrzęk tkanek miękkich szyi, który jest widoczny jako pogrubienie szyi (szyja bawola, szyja Nerona).

U chorych, u których doszło do zwężenia dróg oddechowych, może się pojawić duszność, zaangażowanie dodatkowych mięśni oddechowych do oddychania, czasem sinica (sine zabarwienie skóry).

(kliknij, by powiększyć)

Charakterystyczny objaw błonicy, czyli błony rzekome początkowo białe, a następnie szarobrązowe, pojawiają się w ciągu 2–3 dni, pokrywają migdałki podniebienne, tylną ścianę gardła i podniebienie miękkie. Błona śluzowa gardła jest nieznacznie zaczerwieniona i obrzęknięta. Fragmenty błon rzekomych mogą się oderwać i spowodować uduszenie pacjenta.

Błonica krtani

Zwana też dławcem lub krupem występuje u małych dzieci. Cechuje się zwężeniem szpary głośni przez obrzęk i naloty na strunach głosowych, co powoduje nasilającą się duszność, głośny, szczekający kaszel oraz narastającą chrypkę, która następnie przechodzi w bezgłos. Nieleczona błonica krtani prowadzi do uduszenia się dziecka (od takiego właśnie „zadławienia się” pochodzi jej nazwa – dławiec).

Błonica nosa

Jest najlżejszą postacią choroby, która przebiega bez objawów zatrucia i zwykle bez objawów ogólnych (gorączki, osłabienia, bólu mięśni). Charakteryzuje się niewielkimi, często jednostronnymi zmianami na powierzchni błony śluzowej nosa, którym towarzyszy wyciek śluzowo-krwistego lub ropno-krwistego wysięku oraz nadżerki (ranki) w nozdrzach i na powierzchni wargi górnej. Błonica nosa przebiega przewlekłe, co może prowadzić do rozprzestrzeniania się choroby. Zdrowienie jest długotrwałe.

Błonica i jej skutki dla różnych narządów

Błonica może powodować także ze strony innych narządów i układów:

• zmiany w sercu: zapalenie mięśnia sercowego, zaburzenia przewodzenia i rytmu, ostrą niewydolność serca, zwykle po 1–2 tyg. od wystąpienia pierwszych objawów błonicy; po przechorowaniu może pozostać trwałe uszkodzenie mięśnia sercowego
• zmiany w układzie nerwowym: porażenie podniebienia miękkiego i mięśni gardła, innych nerwów czaszkowych, niedowłady i porażenia nerwów obwodowych, porażenie mięśni oddechowych, neuropatia czuciowa, czyli zaburzenia czucia często typu „rękawiczek i skarpetek” (w obrębie dłoni i stóp); objawy neurologiczne pojawiają się często już w pierwszych dniach, a neuropatia czuciowa i ruchowa – w 3.–6. tyg. choroby; objawy neurologiczne na ogół powoli ustępują, w ciągu wielu tygodni, bez trwałych następstw
• zmiany w nerkach: martwicę cewek nerkowych.

W rzadkich przypadkach błonica może spowodować tzw. chorobę inwazyjną, czyli uogólnioną, w której występuje zapalenie wsierdzia, kości i szpiku, septyczne zapalenie stawów, tętniaki. Choroba inwazyjna dotyczy głównie osób nadużywających alkoholu i używających narkotyków dożylnych. W chorobie inwazyjnej śmiertelność wynosi 30–40%.

Pozostałe postacie kliniczne choroby, na przykład błonica ucha lub skóry, występują bardzo rzadko.

U osób szczepionych choroba przebiega łagodniej, a powikłania narządowe występują rzadziej.

Co robić w przypadku podejrzenia błonicy?

W przypadku podejrzenia błonicy należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza. Wszyscy chorzy na błonicę wymagają leczenia szpitalnego. Chociaż błonica występuje obecnie w Polsce bardzo rzadko, nieszczepione osoby wyjeżdżające w rejony endemiczne są narażone na realne ryzyko zakażenia. Dotyczy to w szczególności kobiet ciężarnych, osób z zaburzeniami odporności, w tym zakażonych HIV i osób po przeszczepieniu narządów.

Błonica – jak lekarz ustala diagnozę?

Podejrzenie błonicy można wysunąć na podstawie wywiadu: zakażenie jest związane z brakiem szczepień oraz pobytem w strefie endemicznego występowania choroby lub kontaktem z chorym przy braku odporności poszczepiennej. Objawami klinicznymi, które mogą naprowadzić na właściwe rozpoznanie, są objawy toksemii – ciężki stan chorego przy stosunkowo niskiej gorączce. Podstawą pewnego rozpoznania błonicy jest wyizolowanie bakterii Corynebacterium diphteriae z wymazu pobranego od chorego.

Błonica – powikłania

Błonica może przebiegać z różnym nasileniem i ciężkością, należy jednak pamiętać, że jest to bardzo ciężka choroba. Błonica nosa, jako najlżejsza postać choroby, która przebiega bez objawów zatrucia, zwykle nie daje powikłań poza zmianami miejscowymi. Najczęstszą postacią błonicy jest jednak błonica gardła, w której może dojść do wielu powikłań. W ciężkich przypadkach błonica prowadzi do rozwoju groźnych powikłań ze strony serca, nerek i układu nerwowego.

Do zagrażających życiu powikłań błonicy należą:

• niedrożność dróg oddechowych
• zapalenie mięśnia sercowego
• zaburzenia rytmu serca i niewydolność serca.

Poważnymi powikłaniami są także:

• porażenie podniebienia miękkiego, które pojawia się najczęściej po trzecim tygodniu choroby
• porażenie mięśni gałki ocznej lub przepony, występujące zwykle po piątym tygodniu od wystąpienia błonicy
• wtórne infekcje bakteryjne, takie jak zapalenie płuc czy zapalenie ucha środkowego (częściej u dzieci i niemowląt) zapalenie wsierdzia.

Porażenie mięśni oddechowych może prowadzić do groźnej w skutkach niewydolności oddechowej. Śmiertelność w przebiegu błonicy wynosi około 5–10%, przy czym w przypadku dzieci w wieku poniżej 5 lat i u osób po 40. roku życia sięga 20%. Bez leczenia śmiertelność dochodzi do 50%.

Przebyte w przeszłości szczepienia minimalizują ryzyko ciężkiego przebiegu choroby i zgonu. Przebycie błonicy nie pozostawia trwałej odporności, może utrzymywać się nosicielstwo.

Leczenie błonicy – podanie antytoksyny i antybiotykoterapia

Błonica zawsze wymaga leczenia szpitalnego, które polega na podawaniu antytoksyny, surowicy zawierającej przeciwciała przeciwko toksynie błoniczej, oraz stosowaniu antybiotyków. W razie uzasadnionego podejrzenia błonicy należy się pilnie zgłosić do lekarza, gdyż szybkie podanie antytoksyny decyduje o wyniku leczenia. Leczenie antybiotykami (np. penicyliną lub erytromycyną) ma znaczenie drugorzędne. Ponadto leczenie polega na odpoczynku, leczeniu podtrzymującym (wyrównywanie zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i zaburzeń krzepnięcia) i objawowym (leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe). W przypadku błonicy krtani konieczna jest intubacja (wprowadzenie rurki do tchawicy umożliwiającej oddychanie) lub tracheotomia, które ratują życie choremu poprzez udrożnienie dróg oddechowych. Długotrwale unieruchomieni chorzy wymagają profilaktyki żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej oraz prowadzenia gimnastyki oddechowej. Chorzy z zaburzeniami oddechowymi mogą wymagać wspomagania oddychania.

Ważna jest także izolacja chorych aż do uzyskania dwóch ujemnych wyników posiewów z dróg oddechowych pobranych w odstępie 24 godzin po zakończeniu antybiotykoterapii. Następnie dwa tygodnie po niej należy wykonać kolejny posiew kontrolny w celu potwierdzenia wyzdrowienia (czyli braku maczugowca błonicy). Jeśli ponownie stwierdzi się obecność maczugowca błonicy, należy powtórzyć antybiotykoterapię oraz wykonać kolejny posiew wymazu z gardła.

Błonica – czy jest możliwe całkowite wyleczenie?

Całkowite wyleczenie błonicy jest możliwe w przypadkach, które przebiegają bez powikłań (np. błonicy skóry). Objawy kliniczne choroby ustępują najczęściej samoistnie w ciągu kilku dni. Jeżeli dojdzie do uszkodzenia mięśnia sercowego, pozostanie to trwałym następstwem błonicy.

Rekonwalescencja po błonicy

Jeżeli błonica przebiegała bez powikłań, zwykle należy jedynie prowadzić oszczędzający tryb życia do czasu powrotu dobrego samopoczucia. W przypadkach powikłań poprawa stanu zdrowia może wymagać długotrwałej rehabilitacji i nie ma gwarancji pełnego powrotu do zdrowia. W okresie rekonwalescencji szczepi się chorych przeciwko błonicy.

Błonica – profilaktyka u osób, które miały kontakt z osobą chorą (tzw. profilaktyka poekspozycyjna)

Profilaktyka poekspozycyjna to postępowanie (np. przyjęcie leku albo szczepienia) dotyczące osób zdrowych, które miały kontakt z osobą chorą. W przypadku błonicy profilaktykę taką stosuje się u osób, które są szczególnie narażone na zakażenie Corynebacterium diphtheriae, czyli zachorowanie na błonicę w wyniku kontaktu z chorym lub nosicielem:

• rodzice, rodzeństwo i wszystkie osoby zamieszkujące w tym samym gospodarstwie domowym
• osoby, które miały bliski kontakt bezpośredni z chorym, w tym poprzez pocałunek
• personel medyczny, szczególnie osoby, które wykonywały jakiekolwiek czynności medyczne w obrębie górnych dróg oddechowych (pobieranie wymazu, resuscytacja krążeniowo-oddechowa, intubacja itp.) bez odpowiednich środków ochrony osobistej (osoby sprawujące opiekę medyczną nad pacjentem chorym na błonicę powinny być w pełni zaszczepione przeciwko tej chorobie)
• dzieci uczęszczające do tej samej grupy przedszkolnej lub klasy szkolnej, co chory
• nauczyciele lub opiekunowie, którzy spędzali z chorym dzieckiem dużo czasu.

Profilaktyka poekspozycyjna u osób z kontaktu obejmuje:

• podanie dawki przypominającej odpowiedniej do wieku szczepionki przeciwko błonicy, jeśli upłynęło ponad 5 lat od ostatniego szczepienia
• profilaktykę antybiotykową (po pobraniu materiału, czyli wymazu z gardła i nosa na badanie mikrobiologiczne): erytromycyna doustnie przez 7–10 dni lub pojedyncza dawka penicyliny benzatynowej domięśniowo (w zastrzyku), a dwa tygodnie po zakończeniu profilaktyki należy wykonać ponownie badania mikrobiologiczne.

Zapobieganie błonicy – dostępne w Polsce szczepienia ochronne

Zapobieganie błonicy polega na powszechnym stosowaniu szczepień ochronnych. W Polsce powszechne szczepienia przeciwko tężcowi i błonicy wprowadzono w latach 60. XX wieku. Obecnie w Polsce dostępne są szczepionki:

• pojedyncze przeciwko błonicy
• skojarzone przeciw błonicy i tężcowi
• skojarzone przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi
• skojarzone przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi i polimyelitis (polio)
• skojarzone przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis (polio) i Haemophilus influenzae typu b (5 w 1)
• skojarzone przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, polioymelitis, Haemophilus influenzae typu B oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (6 w 1).

W ramach Programu Szczepień Ochronnych wszystkie dzieci w Polsce obowiązkowo otrzymują szczepionkę przeciwko błonicy (skojarzona szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi – DTP) w 2., 3.–4., 5.–6. i 16.–18. miesiącu życia, w odstępie 6–8 tygodni, począwszy od 7. tygodnia życia, a następnie dawkę uzupełniającą zamykającą schemat podstawowy w 2. roku życia (16.–18. mż.). Następnie, zgodnie z kalendarzem szczepień, podaje się dawkę przypominającą DTPa (szczepionkę z bezkomórkowym komponentem krztuścowym) w 6. roku życia. Kolejną dawkę przypominającą realizuje się szczepionką dTap (ze zmniejszoną dawką antygenów błoniczego i krztuścowych, bezkomórkowych) w 14., a następnie w 19. roku życia szczepionką Td (zawierającą inaktywowaną toksynę błoniczą w zmniejszonej dawce i tężcową).

Szczepienia w ramach programu szczepień są bezpłatne.

U dorosłych zaleca się szczepienia przypominające co 10 lat (szczepionka Td, czyli zawierająca inaktywowaną toksynę błoniczą w zmniejszonej dawce i tężcową), a u kobiet ponadto w każdej ciąży (28.–34. tc., szczepionka dTap).

U nieszczepionych wcześniej nastolatków i dorosłych szczepienie podstawowe obejmuje 3 dawki w schemacie 0, 1, 6 miesięcy. W tym celu można wykorzystywać tylko szczepionki nieskojarzone (d) lub skojarzoną Td, czyli zawierająca inaktywowaną toksynę błoniczą w zmniejszonej dawce i tężcową. Jedną, zwykle pierwszą, dawkę w schemacie można zastąpić szczepionką Tdap zawierającą także bezkomórkowe antygeny pałeczki krztuśca.

Przeczytaj więcej: Szczepienie przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi