Jakie wczesne objawy sugerują występowanie zaburzeń integracji sensorycznej u dziecka? W jakim wieku pojawiają się pierwsze objawy?

Pierwsze objawy wskazujące na trudności w przetwarzaniu bodźców mogą się ujawniać bardzo wcześnie. Ewoluują wraz z wiekiem i kolejnymi etapami rozwoju. Już u niemowląt można obserwować trudności w regulacji stanów behawioralnych względem środowiska pozałonowego. Zwracają na to uwagę m.in. autorzy „Klasyfikacji diagnostycznej zaburzeń psychicznych i rozwojowych w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa DC: 0-3 R” (2007), definiując to zjawisko jako zaburzenia samoregulacji.

U większości niemowląt ujawniają się trudności adaptacyjne. Istnieje grupa dzieci (ok. 7%), u których te problemy mogą być zwiastunami poważniejszych nieprawidłowości rozwojowych.

Objawy, które powinny zaniepokoić diagnostę:

• problemy z przyjmowaniem pokarmów, niechęć do jedzenia, wybiórcza dieta żywieniowa,

• zwiększona wrażliwość na dotyk (niechęć do bycia dotykanym, niechęć do manipulowania przedmiotami, zabawkami, unikanie ubrań z określonych tkanin) i towarzysząca jej zwiększona ruchliwość, gorsza koncentracja uwagi, czasem agresywne zachowania,

• gorsza koordynacja ruchów, niezgrabność, mniejsza sprawność ruchowa, osiąganie kamieni milowych rozwoju ruchowego z opóźnieniem (wysoka dodatnia korelacja ww. objawów z trudnościami w uczeniu się),

• obawa przed ruchem, unikanie aktywności motorycznych,

• asymetrie w ułożeniu i postawie ciała po 6. miesiącu życia,

• zwiększona ruchliwość, pobudliwość,

• osłabiona koncentracja uwagi,

• problemy językowe, nieprawidłowa artykulacja, opóźniony rozwój mowy (wysoka dodatnia korelacja ww. objawów z częstymi stanami zapalnymi uszu),

• trudności emocjonalne/behawioralne, lęk, upór, sztywne zachowania, negatywizm,

• uogólnione dolegliwości bólowe, dolegliwości somatyczne o nieustalonej etiologii,

• trudności w relacjach społecznych,

• trudności szkolne: dysleksja, dysgrafia.

Należy pamiętać, że sklasyfikowane zaburzenia w rozwoju (zespoły genetyczne, mózgowe porażenie dziecięce, zaburzenia ze spektrum autyzmu [ASD], zespół nadruchliwości z deficytem uwagi [ADHD], alkoholowy zespół płodowy [FAS] i inne) zawsze wymagają oceny profilu sensorycznego (sposobu przetwarzania bodźców). Trudności w zakresie przetwarzania bodźców sensorycznych u tej grupy dzieci mogą dodatkowo zakłócać procesy spontanicznego uczenia się i negatywnie wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Objawy zaburzeń modulacji współwystępują także z objawami niektórych zaburzeń psychicznych osób dorosłych, np. w schizofrenii, zaburzeniu obsesyjno-kompulsywnym (OCD) czy chorobie dwubiegunowej.

U wielu dzieci spotyka się zaburzenia o typie nadwrażliwości jamy ustnej/śluzówek. Dzieci z tym zaburzeniem:

• mają odruch wymiotny podczas spożywania posiłków,

• protestują podczas mycia twarzy, zębów,

• unikają/odmawiają spożywania pokarmów o określonej konsystencji i strukturze,

• gryzą twarde przedmioty, np. szew bluzy, zabawki,

• miały/mają problemy ze ssaniem, żuciem, gryzieniem,

• nie są w stanie skorzystać z porady dentystycznej lub ortodontycznej.

Wymienione trudności mogą być zwiastunami poważniejszych problemów rozwojowych, w tym także problemów z rozwojem mowy.

Należy stanowczo podkreślić, że omówione objawy muszą mieć odpowiednie nasilenie, muszą występować w pewnych układach i muszą utrudniać funkcjonowanie oraz rozwój dziecka. Izolowane objawy nie stanowią wskazania do natychmiastowej terapii. W niektórych przypadkach zaleca się monitorowanie. Zaburzenia integracji sensorycznej (SI) mogą współwystępować z innymi zaburzeniami rozwoju, ale nie u każdego dziecka z zaburzeniem rozwojowym jednocześnie występują zaburzenia SI. Warto także pamiętać, że konsekwencje braku interwencji w niektórych wymienionych objawach mogą poważnie wpływać na procesy uczenia się i codziennego funkcjonowania.

Terapeuci SI, którzy z wykształcenia bazowego są z reguły pedagogami specjalnymi, psychologami, logopedami, oceniają rozwój w szerszym kontekście, biorąc pod uwagę parametry jakościowe. Mają także możliwość obserwowania związków rozwoju sensoryczno-motorycznego z sytuacjami edukacyjnymi, którym dziecko musi stawić czoło.

Rekomendacje

• Należy zwracać uwagę na:

  – opóźnienia w rozwoju ruchowym i w rozwoju mowy – mogą być zwiastunem zaburzeń posturalnych, trudności w uczeniu się, trudności w rozwoju mowy

  – przejawy nadwrażliwości na bodźce, sztywne zachowania, trudności behawioralne, problemy ze snem i przyjmowaniem pokarmu/jedzeniem, nadmierną płaczliwość

  – na objawy somatyczne, których nie można wytłumaczyć żadną jednostką chorobową.

• Dzieci z zaburzeniami w rozwoju zawsze należy oceniać pod kątem procesów przetwarzania sensorycznego.

Piśmiennictwo

1. Ayres A.J.: Sensory Integration and Praxis Tests. Western Psychological Services, Los Angeles, CA, 1989
2. Ayres A.J.: Integracja sensoryczna a dziecko. Harmonia, Gdańsk 2015
3. Banaszek G.: Rozwój niemowląt i jego zaburzenia a rehabilitacja metodą Vojty. Alfa Medica Press, Warszawa 2004
4. Bundy A., Lane S., Murray E.: Sensory Integration Theory and Practice. Davis Company, Philadelphia, PA, 2002
5. Czochańska J.: Badanie i ocena neurorozwojowa niemowląt i noworodków. Wyd. Folium, Lublin 1995
6. Dąbrowska M.: Zaburzenia regulacji u małych dzieci (w wieku od 0 do 3 lat) uwarunkowane konstytucjonalnymi trudnościami w  przetwarzaniu bodźców zmysłowych – problemy diagnozy i terapii psychologicznej. [W:] Kmita G. (red.): Małe dziecko i jego rodzina z teorii i praktyki wczesnej interwencji psychologicznej. Wydawnictwo EMU, Warszawa 2007
7. De Gangi G.: Pediatric Disorders of Regulation in Affect and Behavior: A Therapist's Guide to Assessment and Treatment (Practical Resources for the Mental Health Professional). Academic Press, San Diego 2000
8. Dołyk B.: Pierwsze sygnały zaburzeń rozwojowych u dzieci. [W:] Serafin T. (red.): Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka od chwili wykrycia niepełnosprawności do podjęcia nauki w szkole: poradnik dla organizatorów działań, dla terapeutów oraz rodziców. Wyd. MENiS, Warszawa 2005
9. Fisher G.A., Murray E.A., Bundy A.C.: Sensory Integration Theory and Practice. F.A. Davis Company, Philadelphia, 1991
10. Holka-Pokorska J.: Osobowość chwiejna emocjonalnie jako przykład zaburzeń modulacji sensorycznej u dorosłych? Kwartalnik Integracja Sensoryczna PSTIS, 2013; 4 
11. Kranowitz C.S.: Nie-zgrane dziecko. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego – diagnoza i postępowanie. Harmonia, Gdańsk 2012
12. Kułakowska Z.: Wczesne uszkodzenie dojrzewającego mózgu. Od neurofizjologii do rehabilitacji. BiFolium, Lublin 2001
13. Maas V.: Uczenie się przez zmysły. Wprowadzenie do teorii integracji sensorycznej. WSiP, Warszawa 1998
14. Maas V.: Integracja sensoryczna a neuronauka – od narodzin do starości. Fundacja Innowacja, Warszawa 2007
15. May-Benson T.A., Roley S.S., Mailloux Z. i wsp.: Interrater reliability and discriminative validity of the structural elements of the Ayres Sensory Integration Fidelity Measure. Am. J. Occup. Ther., 2014; 68 (5): 506–513
16. May-Benson T.A., Koomar J.A.: Evidenced-Based Systematic Review of the Efficacy of Sensory Integrative Intervention for Children. Am. J. Occup. Ther., 2010; 64 (3): 403–414
17. Miller L., Hanft B.E., Lane S.J.: Toward a Concensus in Terminology in Sensory Integration Theory and Practice: Part 1: Taxonomy of Neurophysiological Processes. American Occupational Therapy Association, 2000; 23 (1): 1–4
18. Miller L., Coll J., Schoen S.: A randomized controlled pilot study of the effectiveness of occupational therapy for children with sensory modulation disorder. Am. J. Occup. Ther., 2007; 61: 228–238
19. Miller L., Anzalone M.E., Lane S.J., Cermak S.A., Osten E.T.: Concept evolution in sensory integration: A proposed nosology for diagnosis. Am. J. Occup. Ther., 2007; 61 (2): 135–140
20. Owen J., Marco E.J., Desai S. i wsp.: Abnormal white matter microstructure in children with SPD. Neuroimage Clin., 2013; 2: 844–853
21. Wadsworth B.J.: Teoria Piageta: poznawczy i emocjonalny rozwój dziecka. WSiP, Warszawa 1998
22. Williamson G., Anzalone M.: Sensory Integration and Self-Regulation in Infants and Toddlers: Helping Very Young Children Interact with Their Environment. Zero to Three, Washington 2001