Jak długo można karmić dziecko wyłącznie piersią?

Najpierw ustalmy, czy dobrze rozumiemy słowo „wyłącznie”. Zgodnie z definicją WHO słowo to oznacza karmienie bezpośrednio piersią lub odciąganym mlekiem biologicznej matki lub mlekiem z banku mleka bez podawania innych płynów/pokarmów, z dopuszczeniem leków, witamin, doustnych roztworów nawadniających, syropów itp. WHO definiuje jeszcze przeważające karmienie piersią, czyli takie, kiedy mleko matki stanowi podstawę diety dziecka, a woda, soki i preparaty zastępujące mleko kobiece stanowią niewielki dodatek.

Za optymalne uznaje się wyłączne karmienie piersią lub mlekiem kobiecym przez 6 pierwszych miesięcy życia dziecka. Takie są niezmienne od wielu lat zalecenia międzynarodowych organizacji, krajowych urzędów i towarzystw naukowych:

• UNICEF

• WHO

• Dyrektoriat Zdrowia Publicznego i Oceny Ryzyka Komisji Europejskiej (ECDPHRA)

• ministerstwa zdrowia wielu krajów, w tym Polski

• European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition (ESPGHAN) i jego polski odpowiednik Polskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (PTGHiŻD)

• AAP

• i wiele, wiele innych.

Warto w tym miejscu dodać, że ostatnia aktualizacja zaleceń Section on Breastfeeding, Committee on Nutrition, Committee on Fetus and Newborn AAP, opublikowana w 2022 roku na łamach „Pediatrics”, nie pozostawia wątpliwości co do tego zalecenia, podkreślając, że jest ono zgodne z zaleceniami nie tylko WHO, ale też American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG), American Academy of Family Physicians (AAFP) i Canadian Pediatric Society (CPS).

W najnowszym dokumencie czytamy: „Mleko kobiece zawiera wyjątkową kompozycję składników (w tym antymikrobiologiczne, przeciwzapalne, immunoregulujące oraz żywe komórki) uczestniczących w rozwoju układu immunologicznego dziecka. Badania i metaanalizy potwierdzają związek wyłącznego karmienia piersią przez 6 miesięcy ze zmniejszeniem liczby przypadków infekcji dolnych dróg oddechowych, ostrej biegunki, zapalenia uszu i otyłości. (…)”. AAP zaleca również karmienie piersią i stosowanie mleka kobiecego u noworodków z bardzo małą urodzeniową masą ciała (very low birth weight – VLBW). The European Food Safety Authority (EFSA) podkreśla, że większość niemowląt nie wymaga stosowania z powodów żywieniowych produktów innych niż mleko aż do około 6. miesiąca życia. Również ECDPHRA w swoich dokumentach stwierdza, że: „Niemowlęta powinny być karmione wyłącznie piersią przez pierwszych 6 miesięcy życia, aby ich wzrost, rozwój i zdrowie były optymalne.” ESPGHAN nie pozostawia wątpliwości, że: „Celem, do którego należy dążyć, jest wyłączne karmienie piersią przez około 6 miesięcy”.

Wydaje się, że wszyscy są jednomyślni i zgodnie zalecają, aby niemowlęta były karmione wyłącznie pokarmem kobiecym przez pierwszych 6 miesięcy życia. Jednak wątpliwości rodzą się, gdy czytamy zalecenia dotyczące optymalnego czasu wprowadzania pokarmów uzupełniających.

Większość wymienionych organizacji, także AAP, zaleca rozszerzanie diety dziecka około 6. miesiąca życia, w osłonie immunologicznej mleka kobiecego, obserwując indywidualną gotowość dziecka. AAP w poprzednim stanowisku pisze: „Na podstawie analizy piśmiennictwa dotyczącego motoryki jamy ustnej i jej zaburzeń, neurologii dziecięcej oraz rozwoju oralnych funkcji motorycznych wykazano, że większość dzieci urodzonych o czasie osiąga dojrzałość do przyjmowania posiłków o półstałej lub stałej konsystencji nie wcześniej niż między 6. a 8. miesiącem życia. Stwierdzono również, że prawdopodobnie istnieje zbieżność czasowa między osiąganiem dojrzałości układu immunologicznego i pokarmowego, która jest cechą indywidualną i następuje w różnym czasie.”

W ostatnim stanowisku AAP dodaje, że: „dodatkowa żywność podawana <6. miesiąca życia nie przynosi korzyści dla dziecka karmionego piersią w zakresie wzrastania, rozwoju i zapobiegania niedoborowi żelaza, a może zwiększać ryzyko nadwagi lub otyłości, szczególnie jeżeli została włączona <4. miesiąca życia”.

Natomiast ESPGHAN i jego polski odpowiednik PTGHiŻD rekomendują, aby: „wprowadzanie produktów uzupełniających rozpocząć, kiedy niemowlę wykazuje umiejętności rozwojowe potrzebne do ich spożywania, zwykle nie wcześniej niż w 17. tygodniu życia (początek 5. mż.) i nie później niż w 26. tygodniu życia (początek 7. mż.)”, uznając za minimalny czas wyłącznego karmienia piersią 17 tygodni (4 mies.).

Jest to o tyle ważne, że czasami konieczne jest uzupełnienie niedoborów kalorycznych objawiających się słabym przyrostem masy ciała poprzez podanie wartościowych, bogatych w żelazo pokarmów przed 6. miesiącem życia. Produkty uzupełniające podaje się tak, aby nie zastępować nimi karmień piersią. Według ESPGHAN po wprowadzeniu pokarmów uzupełniających karmienie mlekiem matki należy kontynuować przez ≥2 miesiące. 

Zalecenia PTGHiŻD cytują stanowisko EFSA z 2019 roku, podając, że: „nie ma jednego właściwego wieku, w którym u wszystkich niemowląt należy wprowadzić pokarmy uzupełniające” (…), ale „większość niemowląt wymaga wprowadzenia dodatkowego pokarmu od około 6. miesiąca życia. (…) Gotowość do przyjmowania pokarmów uzupełniających nie oznacza jednak konieczności wprowadzania pokarmów <6. miesiąca życia. Nie ma danych wskazujących, że wprowadzanie pokarmów uzupełniających <6. miesiąca życia jest szkodliwe lub korzystne dla zdrowia. Dotyczy to również pokarmów alergizujących (takich jak jajo, kaszki zbożowe, ryby i orzeszki ziemne) oraz glutenu.”

Aby pogodzić powyższe stanowiska, stworzyliśmy pojęcie „smakowania”, czyli podawania niewielkiej ilości pokarmów, co nie zaburza rytmu karmienia piersią i nie zwiększa podaży energii.

Wnioski: optymalny czas wyłącznego karmienia piersią to pierwsze 6 miesięcy życia, a minimalny to 17 pierwszych tygodni życia. Rozszerzanie diety można rozpocząć wcześniej, kierując się gotowością rozwojową dziecka. Więcej pokarmów można podawać w przypadku niedoboru masy ciała w celu zwiększenia podaży kalorii. Decyzję należy podjąć indywidualnie i omówić z rodzicami.

Piśmiennictwo

1. World Health Organization & United Nations Children’s Fund (UNICEF): Protecting, promoting and supporting breast-feeding: the special role of maternity services: a joint WHO/UNICEF statement. Geneva, World Health Organization, 1989: 13–18
2. WHO: Global Strategy for infant and young child feeding. WHA 55/2002/REC/1 Annex 2, 2002 polska wersja językowa: https://cnol.kobiety.med.pl/wp-content/uploads/2018/12/WHOzywienie.pdf (dostęp: 03.07.2024)
3. Cattaneo A., Macaluso A., Di Mario S. i wsp.: Infant and young child feeding: standard recommendations for European Union. European Commission, Directoriate Public Health and Risk Assessment. Luxemburg 2006. Opracowanie polskie: Mikiel-Kostyra K.: Żywienie niemowląt i małych dzieci: standardy postępowania dla Unii Europejskiej 2006. https://cnol.kobiety.med.pl/wp-content/uploads/2019/12/Ochrona-propagowanie-i-wspieranie-karmienia-piersia-w-Europie_-wzorzec-dzialania.pdf (dostęp: 03.07.2024)
4. Meek J.Y., Noble L.: Section on Breastfeeding. Policy Statement: Breastfeeding and the Use of Human Milk. Pediatrics, 2022; 150 (1): e2022057988
5. Section on Breastfeeding: Breastfeeding and the use of human milk. Pediatrics, 2012; 129 (3): e827–e841
6. Szajewska H., Socha P., Horvath A. i wsp.: Zasady żywienia zdrowych niemowląt. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Med. Prakt. Pediatr., 2021; 1: 23–44