Jakie są objawy (kryteria) nieskutecznego karmienia piersią?

Zbyt mała ilość pokarmu to najczęściej podawana przez matki przyczyna zakończenia karmienia piersią lub rozpoczęcia dokarmiania. Racjonalną ocenę stanu laktacji można przeprowadzić na podstawie oceny wskaźników skutecznego karmienia.

Obiektywne wskaźniki skutecznego karmienia łatwo może ocenić pediatra, zadając mamie karmiącej kilka trafnych pytań:

1) Jak często dziecko jest karmione w ciągu doby? Zazwyczaj jest to 8–12 razy, więc odpowiedź <8 razy wymaga oceny przyrostu masy, a >12 razy powinna skłonić do oceny, czy dziecko prawidłowo i efektywnie ssie, czy słychać odgłos regularnego połykania przez ≥15 minut przy jednej piersi.

2) Czy matka karmi piersią przynajmniej raz w nocy? Jeśli nie, warto polecić. Zaprzestanie karmienia nocnego może skutkować zmniejszeniem częstotliwości karmień i mniejszym poborem mleka na dobę.

3) Czy podaje obie piersi na jedną sesję karmienia? Celem jest spożycie należnej porcji mleka przez dziecko. Jeśli dotychczas potrzebowało ono obu piersi podczas jednej sesji karmienia, to nagła zmiana z obu na jedną pierś może skutkować zmniejszeniem objętości mleka spożywanego przez dziecko. Aby utrzymać podobną objętość mleka pobieranego na dobę, należy zwiększyć częstotliwość karmień.

4) Jak długo trwa karmienie? Zazwyczaj 15 minut z jednej piersi. Jeśli karmienie trwa <15 minut z jednej piersi, warto sprawdzić pobór mleka (np. za pomocą testu wagowego w gabinecie). Efektywność pobierania pokarmu można ocenić w trakcie około 10-minutowej sesji karmienia. Dziecko należy zważyć przed karmieniem i bezpośrednio po karmieniu, nie zmieniając mu ubranka i pieluchy. Aby test był miarodajny, waga musi być odpowiedniej jakości. Test wagowy pozwala ocenić objętość mleka spożywanego przez dziecko. Porcje zjadane przez efektywnie ssące dziecko podano w tabeli 1.

5) Ile stolców dziecko oddaje? Jeśli <3–4 razy/24 h, należy ocenić masę ciała. Jeśli dziecko jest dokarmiane preparatem zastępującym mleko kobiece, stolców będzie mniej.

6) Ile pieluszek moczy dziecko i jak wygląda mocz? Jeśli dziecko do 6. tygodnia życia moczy <6 pieluszek, >6. tygodnia życia <5 pieluszek, a mocz jest ciemniejszy, należy skontrolować masę ciała.

7) Czy dziecko odzyskało masę urodzeniową do 7. doby życia? Zmniejszenie masy urodzeniowej o 7% jest fizjologiczne, między 7 a 10% wymaga kontroli, a >10% wymaga interwencji. Jeśli dziecko nie odzyskało masy do 7. doby życia, należy ocenić przebieg karmienia piersią według powyższych pytań.

8) Jakie jest tempo przyrostu masy ciała dziecka na dobę? W jakim centylu jest jego masa ciała? Czy przyrost masy ciała jest zgodny z przebiegiem kanału centylowego? Nieprawidłowy przyrost masy ciała (w pierwszych tygodniach liczony od najmniejszej zanotowanej masy ciała) świadczy o za małej ilości spożywanego mleka matki, co nie oznacza zaraz konieczności dokarmiania. Najpierw należy precyzyjnie ocenić parametry (masa ciała, długość i obwód głowy), potem poszukać przyczyny i sposobu działania, aby odżywić dziecko i poprawić laktację u matki.

Prawidłowy przyrost masy ciała dzieci karmionych piersią oceniono w badaniu Multicentre Growth Reference Study (MGRS) prowadzonym przez WHO w latach 1997–2003 w 6 krajach świata. Obserwacją objęto 8840 zdrowych dzieci urodzonych w fizjologicznym terminie porodu, karmionych piersią (do ≥12. mż., a wyłącznie przez ≥4 mies.), mieszkających w dobrych warunkach. Na podstawie zebranych danych opracowano siatki centylowe dla masy ciała i wysokości oraz wskaźnika masy ciała (BMI) dla dziewcząt i chłopców od urodzenia do 5. roku życia. Siatki są dostępne na stronie: www.who.int/tools/child-growth-standards. Warto ich używać, ponieważ siatki opracowane na podstawie obserwacji dzieci karmionych głównie sztucznie pokazują inne tempo przyrostu długości ciała. Tempo wzrastania dzieci karmionych wyłącznie piersią stanowi wzorzec prawidłowego rozwoju, który chroni m.in. przed otyłością. Poza siatkami opracowano szereg innych narzędzi do oceny rozwoju, które zebrano w przydatnych i praktycznych tabelach. Narzędziem do obserwacji efektywności karmień i poziomu laktacji są normy tempa przyrostu masy ciała w poszczególnych tygodniach życia uwzględniające urodzeniową masę ciała (weight velocity [g/24 h] by birth weight groups girls/boys). W newralgicznym dla laktacji wczesnym okresie pozwalają szybciej zidentyfikować niemowlęta, które nie osiągają optymalnego tempa wzrastania. Normy tempa przyrostu masy ciała według standardów WHO można znaleźć na stronie: Ocena skuteczności karmienia piersią. Kiedy, jak i dlaczego należy to robić.

Jeżeli przyrost masy ciała nie odpowiada normom, karmienie jest nieskuteczne. Ważne jest, aby w takim przypadku rozpocząć współpracę z poradnią laktacyjną w celu ustalenia przyczyny nieprawidłowego karmienia i ją skorygować. Równolegle należy szukać innych przyczyn niedostatecznego przyrostu masy oraz zapewnić dziecku odpowiednie żywienie i poprawić laktację u mamy poprzez odciąganie mleka laktatorem i podawanie dziecku.

U zaniedbanych dzieci niedożywieniu towarzyszy odwodnienie. W diagnostyce różnicowej należy rozważyć przyczyny ze strony matki (hormonalne, choroby, leki) i dziecka (słabo ssie lub jest chore) oraz nieprawidłowe postępowanie w laktacji i często występujący tzw. pozorny niedobór pokarmu (matce jedynie się wydaje, że ma zbyt mało pokarmu). Metody oceny skuteczności karmienia – p. Ocena skuteczności karmienia piersią. Kiedy, jak i dlaczego należy to robić – przyp. red.

Piśmiennictwo

1. Nehring-Gugulska M.: Monitorowanie przebiegu karmienia. (W:) Nehring-Gugulska M., Żukowska-Rubik M., Pietkiewicz A.: Karmienie piersią w teorii i praktyce. Podręcznik dla Doradców i Konsultantów laktacyjnych oraz położnych, pielęgniarek i lekarzy. Kraków, Medycyna Praktyczna, 2017
2. The WHO child growth standarts. Acta Paediatr., 2006: supl. 45
3. Nehring-Gugulska M., Żukowska-Rubik M., Browarska A.: Ocena skuteczności karmienia piersią. Kiedy, jak i dlaczego należy to robić. Med. Prakt. Pediatr., 2021; 3: 13–24
4. Nehring-Gugulska M., Żukowska-Rubik M., Stobnicka-Stolarska P., Paradowska B.: Protokół oceny umiejętności ssania piersi. Postępy Neonatologii, 2014; 1 (20): 53–67
5. Nehring-Gugulska M., Żukowska-Rubik M., Stobnicka-Stolarska P., Paradowska B.: Protokół oceny umiejętności ssania piersi. cnol.kobiety.med.pl/wp-content/uploads/2023/11/2023_PROTOKOL-OCENY-UMIEJETNOSCI-SSANIA-PIERSI.pdf (dostęp: 26.06.2024)
6. Żukowska-Rubik M.: Zbyt mały przyrost masy ciała u karmionego piersią noworodka. Lekarz Rodzinny, 2019; 3 (233): 59–65
7. Nehring-Gugulska M., Żukowska-Rubik M.: Niedostateczny przyrost masy u dziecka karmionego wyłącznie piersią – diagnoza, postępowanie, stymulacja laktacji. Postępy Neonatologii, 2014; 2 (21): 53–63