Alergia na leki to reakcja inna niż działanie niepożądane pojawiająca się po zastosowaniu leku. Objawy alergii mogą wystąpić w różnym czasie po zastosowaniu leku i mieć różne nasilenie, choć zwykle są łagodne lub umiarkowanie nasilone i dotyczą skóry. Lekami, które najczęściej powodują nadwrażliwość, są niesteroidowe leki przeciwbólowe i przeciwzapalne oraz antybiotyki, ale każdy lek może wywołać reakcję uczuleniową, nawet taki, który wcześniej był dobrze tolerowany.
Alergia na leki - podstawowe informacje
Alergia na leki to niespodziewana i szkodliwa reakcja występująca w czasie stosowania leku w dawce zalecanej przez lekarza.
Reakcja ta ma charakter całkowicie odmienny od reakcji niepożądanych (objawów ubocznych), które są możliwe do przewidzenia i występują często po stosowaniu leków z niektórych grup (np. zmiany skórne lub kaszel po niektórych lekach przeciwnadciśnieniowych) albo po przedawkowaniu leku.
Alergia na lek może wystąpić zarówno w czasie stosowania leku w tabletkach, jak i we wstrzyknięciach oraz podczas aplikowania leku na skórę i dospojówkowo. Każda osoba może zareagować reakcją uczuleniową na lek dotychczas dobrze tolerowany.
Charakterystyczne dla polekowej reakcji alergicznej jest ustępowanie dolegliwości wraz z zaprzestaniem stosowania leku (choć niektóre objawy mogą się utrzymywać wiele dni po zakończeniu kuracji).
Alergia na leki stanowi około 6–10% reakcji niepożądanych po podaniu leków.
Jakie leki najczęściej wywołują reakcje alergiczne?
U podatnej osoby każdy lek może wywołać reakcję alergiczną, najczęściej są to jednak:
- antybiotyki
- leki przeciwbólowe i przeciwzapalne
- niektóre leki przeciwpadaczkowe
- środki kontrastowe stosowane w czasie badań radiologicznych (zob. Reakcja alergiczna na środki kontrastowe)
- leki stosowane w znieczuleniu ogólnym.
Przyczyny alergii na leki
Wiedza o przyczynach uczulania się na leki jest niewielka. Wiadomo jednak, że może o tym decydować bardzo wiele czynników:
- podatność chorego (uwarunkowana genetycznie)
- częstotliwość i czas stosowania leków z jednej grupy (im dłużej i częściej podawany jest lek, tym większe prawdopodobieństwo uczulenia się)
- inne choroby występujące u chorego (częściej uczulają się osoby przewlekle chore na ciężkie choroby, np. AIDS, mukowiscydozę)
- płeć i wiek (częściej uczulają się osoby dorosłe, głównie kobiety)
- aktualny stan zdrowia (uczulenia pojawiają się częściej w czasie ostrych chorób infekcyjnych).
Nadwrażliwość na leki alergiczna i niealergiczna
Nie wszystkie reakcje polekowe są alergiami – w języku medycznym o tego typu reakcjach mówi się ogólnie jako o nadwrażliwości na leki. Jeżeli w powstawanie nadwrażliwości na lek zaangażowany jest układ odpornościowy chorego (tzw. układ immunologiczny), nadwrażliwość taką nazywa się alergiczną, jeżeli nie – nadwrażliwością niealergiczną.
Mechanizm powstawania nadwrażliwości alergicznej
Rola układu odpornościowego to wytwarzanie w nadwrażliwym organizmie różnych przeciwciał (IgE, IgG, IgM), a także tzw. uczulonych komórek układu odpornościowego. Powstające w procesie uczulania się przeciwciała przyczepiają się do różnych komórek organizmu. Ponowne podanie leku osobie już uczulonej (to znaczy mającej na swych komórkach przeciwciała) powoduje wystąpienie różnych reakcji szkodliwych dla organizmu.
W ten sposób najczęściej uczulają antybiotyki, zarówno z powodu swych szczególnych właściwości uczulających, jak i dlatego, że są bardzo często stosowane. Szczególnie rozpowszechnione jest uczulenie na doustne preparaty tzw. penicylin półsyntetycznych (ampicylina i amoksycylina, także w połączeniu z kwasem klawulanowym). Penicyliny we wstrzyknięciach mogą wywoływać u uczulonych chorych ciężkie reakcje polekowe (więcej o antybiotykach w dalszej części artykułu).
O tym, które mechanizmy odpornościowe są zaangażowane w reakcje uczuleniowe u danego chorego, można wnioskować na podstawie przebiegu reakcji polekowej oraz wykonanych badań dodatkowych (immunologicznych).
Przyczyny niealergicznych reakcji polekowych
Przyczyną niealergicznych reakcji polekowych mogą być zaburzenia metabolizmu ważnych związków wchodzących w skład naszego organizmu. Najczęstszą postacią tego rodzaju nadwrażliwości jest nadwrażliwość na kwas acetylosalicylowy i inne leki z tej grupy, nazywana nadwrażliwością na niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSLPZ) lub salicylany.
Do tej grupy leków zalicza się: kwas acetylosalicylowy (aspiryna), indometacyna, ibuprofen, ketoprofen, diklofenak, naproksen. Osoby z tą nadwrażliwością nie mogą stosować większości popularnych leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych, gdyż grozi to występowaniem pokrzywki i obrzęków skóry albo duszności. Zazwyczaj nieszkodliwe są dla nich terapeutyczne dawki paracetamolu.
Salicylany znajdują się także w żywności, dlatego osoby z tą nadwrażliwością nie powinny ich spożywać. Do produktów spożywczych zawierających naturalne salicylany należą m.in.: maliny, jeżyny, truskawki, poziomki, śliwki, jabłka, wiśnie, morele, banany, cytrusy, suszone i konserwowane owoce, groch, pomidory, pieczarki, świeże i kiszone ogórki.
Salicylany znajdują się też w mleku w proszku, serach, peklowanych i wędzonych mięsach, konserwach mięsnych i rybnych, w przyprawach.
Jak często występuje alergia na leki?
Alergia na lek występuje u około 5—10% leczonych chorych.
Alergia na leki - objawy
W zdecydowanej większości przypadków reakcje polekowe mają łagodny lub umiarkowanie nasilony przebieg. Najczęściej objawiają się zmianami skórnymi, choć mogą dotyczyć wszystkich narządów i układów człowieka, a najcięższe z nich (reakcje anafilaktyczne) mogą przebiegać z utratą przytomności, a nawet kończyć się zgonem, co zdarza się jednak bardzo rzadko.
Reakcja polekowa może wystąpić w różnym czasie – w ciągu kilku minut, godziny lub nawet ponad tydzień od rozpoczęcia leczenia.
Osutki polekowe – najczęstsze skórne objawy nadwrażliwości na leki
Wśród polekowych zmian skórnych u chorych występują najczęściej tzw. osutki polekowe, czyli wysypki przypominające:
- pokrzywkę
- rumieniowe
- wypryskowe
- pęcherzykowe
- pęcherzowe
- krwotoczne
- typu przebarwień
- inne, niekiedy przypominające wyglądem choroby zakaźne (stąd nazwa „osutki odropodobne”).
Osutki pojawiają się po kilku lub kilkunastu godzinach od rozpoczęcia leczenia (jeżeli jest to kolejne podanie leku) lub w ciągu kilku dni (gdy jest to pierwszy kontakt z lekiem). Po zaprzestaniu leczenia zmiany skórne szybko ustępują – samoistnie lub po podaniu leków przeciwuczuleniowych.
Pokrzywka i obrzęk po lekach
Drugą pod względem częstości występowania reakcją skórną są pokrzywki, często połączone z obrzękiem tkanek miękkich. Obrzęki pojawiają się najczęściej na twarzy (obrzęk wokół oczu lub warg). Niekiedy, w groźniejszych przypadkach, występują obrzęki gardła i języka z zaburzeniami połykania, zaburzeniami mowy (chrypka, bezgłos) lub brakiem powietrza spowodowanym ciasnotą w gardle. Jest to stan, w którym należy bezzwłocznie wezwać pogotowie ratunkowe.
Czytaj więcej:
- Pokrzywka: przyczyny, objawy i leczenie
- Pokrzywka u dzieci
- Obrzęk naczynioruchowy (Quinckego): przyczyny, objawy i leczenie
Inne objawy alergii na leki
Alergie na leki mogą się przejawiać również jednym z następujących objawów:
- gorączką
- bólem mięśni i stawów
- powiększeniem węzłów chłonnych
- dusznością
- wymiotami, nudnościami lub biegunką.
Alergia na antybiotyki
Antybiotyki są lekami, które najczęściej wywołują reakcje alergiczne. Dotyczy to przede wszystkim antybiotyków β-laktamowych, do których zaliczają się: penicyliny, cefalosporyny, karbapenemy, monobaktamy. Zwykle objawy są łagodne lub umiarkowane. Zwykle osoby, u których stwierdzono alergię na penicylinę, nie mogą stosować innych antybiotyków z grupy β-laktamów.
Antybiotyki mogą powodować reakcje natychmiastowe, które pojawiają się od kilku minut do godzin po zastosowaniu leku. Do typowych objawów należą:
- pokrzywka
- świąd
- obrzęk naczynioruchowy
- duszność
- skurcz oskrzeli
- obniżenie ciśnienia tętniczego.
Najcięższą postacią reakcji natychmiastowej jest anafilaksja, która zagraża życiu.
Po antybiotykach może dojść także do tzw. reakcji opóźnionej, której objawy pojawiają się zwykle po kilku dniach leczenia. Obejmują one wysypkę (osutkę) plamisto-grudkową i gorączkę.
W rzadkich przypadkach mogą wystąpić ciężkie reakcje skórne, takie jak: zespół Stevensa i Johnsona albo toksyczna nekroliza naskórka, które powodują powstawanie pęcherzy i łuszczenie się skóry.
Czytaj więcej o objawach skórnych: Skórne objawy alergii na leki
Szacuje się, że spora część osób, które sądzą, że mają alergię na penicylinę, nie ma jej w rzeczywistości.
Drugą grupą antybiotyków, które najczęściej wywołują reakcje alergiczne, są fluorochinolony (np. cyprofloksacyna, lewofloksacyna).
Co zrobić w razie podejrzenia alergii na lek?
Jeżeli zaistnieje podejrzenie, że to lek może być przyczyną dolegliwości, należy zaprzestać stosowania leku i pilnie skontaktować się z lekarzem.
Jeżeli przebieg jest ciężki (dławienie w gardle, pokrzywka, obrzęk, duszność ze świstami w piersiach, a zwłaszcza nudności, biegunka, wymioty oraz omdlenie), należy pilnie wezwać pogotowie ratunkowe lub zawieźć pacjenta do najbliższego szpitala.
Jeśli reakcja polekowa występowała już w przeszłości, zalecane jest przyjęcie leków zaleconych wcześniej przez lekarza. Osoby, które przebyły w przeszłości reakcje polekowe, powinny zostać skierowane na konsultację do alergologa.
Lekarz jest zobowiązany do zaopatrzenia chorego w pisemną informację o uczuleniu i o zalecanym z tego powodu postępowaniu (zalecane są następujące leki: tzw. leki przeciwhistaminowe w łagodnych reakcjach oraz glikokortykosteroidy w cięższych; w przypadku tzw. wstrząsu polekowego należy rozważać autostrzykawkę z adrenaliną).
Zalecenia dla osób uczulonych na leki
Osoby, które przebyły reakcje polekowe, powinny mieć przy sobie zalecane przez lekarza leki, zwłaszcza podczas wyjazdów na obszary położone z dala od zakładów opieki medycznej. Należy pamiętać, by otrzymaną pisemną informację o uczuleniu na leki zawsze pokazywać lekarzom, także w czasie leczenia szpitalnego. Niektóre osoby z wyjątkowo ciężkimi incydentami w przeszłości noszą bransoletki, naszyjniki lub legitymacje informujące o uczuleniu na dany lek.
Alergia na leki - jak lekarz ustala diagnozę?
Rozpoznanie alergii na leki jest trudnym zadaniem i opiera się przede wszystkim na umiejętnie przeprowadzonym wywiadzie lekarskim. Należy podkreślić, że nie ma testów z krwi potwierdzających lub wykluczających alergię na wszelkie leki. Tylko w przypadku nielicznych leków istnieją testy diagnostyczne potwierdzające alergię na lek. Niekiedy w przypadku wskazań do stosowania leków konieczne jest przeprowadzenie testów (np. skórnych) lub doustnych prób prowokacyjnych z bardzo małymi dawkami leków.
Alergia na leki - leczenie
Nie ma możliwości wyleczenia alergii na leki, a najważniejsze jest konsekwentne unikanie leków, które wywołały kiedyś dolegliwości oraz innych leków o podobnej budowie, które mogą wywołać podobną reakcję polekową (tzw. reakcję krzyżową). Gdy mimo to reakcja wystąpi, należy postępować jak opisano to wyżej.
Co robić, aby uniknąć alergii na leki?
Osoba, która nie choruje na poważną, przewlekłą chorobę, może zapobiec reakcjom nadwrażliwości, stosując leki (w tym dostępne bez recepty) jedynie w sytuacji, gdy jest to niezbędne i tylko tak długo, jak to jest konieczne. Ważne jest zatem unikanie przez osoby z predyspozycją do alergii na leki, stosowania reklamowanych, także w aptekach, zbędnych tabletek. Istotne jest także stosowanie jak najmniejszej liczby leków jednocześnie. Należy unikać częstego powtarzania leczenia tymi samymi lekami, np. antybiotykami.
