Postępowanie po ciężkiej reakcji alergicznej (obrzęk twarzy, języka) na użądlenie osy?

Pytanie nadesłane do redakcji

Mój tato w ostatnim tygodniu został użądlony prawdopodobnie przez osę dwukrotnie, nigdy wcześniej nie miał tak poważnych objawów, jak teraz – trafił do szpitala. Najpierw miał wielką opuchliznę na twarzy i wielki obrzęk języka, prawie się udusił. Następnym razem użądliła go w plecy, zaczął cały puchnąć i miał bąble na całym ciele – jakaś tragedia. Czy są sposoby leczenia? Do jakiego lekarza, czym się bronić, co robić?

Odpowiedź

Szanowna Pani,
z Pani opisu wynika, że po użądleniu przez osę u Pani ojca doszło do pojawienia się objawów wskazujących na uogólnioną reakcję alergiczną, prawdopodobnie reakcję anafilaktyczną. Anafilaksja to ciężka, szybko rozwijająca się, potencjalnie zagrażająca życiu, układowa lub ogólnoustrojowa reakcja nadwrażliwości. Jest to jedna z reakcji, która może się rozwinąć po użądleniu. Przeczytaj więcej: Użądlenie osy – co robić, jak wygląda i kiedy do lekarza?, Obrzęk naczynioruchowy (Quinckego): przyczyny, objawy i leczenie.

Reakcja anafilaktyczna może wystąpić po użądleniu przez osę lub pszczołę u każdej osoby, nawet tej, u której wcześniej po użądleniu nie dochodziło do reakcji alergicznych. Przeczytaj więcej: Uczulenie na jad os oraz Uczulenie na jad pszczół

Objawy anafilaksji to m.in. pokrzywka lub obrzęk skóry w miejscu innym niż użądlenie przez owada, uogólniony rumień (zaczerwienienie) skóry ze świądem, zaczerwienienie i świąd spojówek, uogólniony rumień skóry bez świądu, świszczący wydech, obrzęk języka, gardła, języczka, krtani, trudności z oddychaniem, kaszel, kichanie, wyciek wydzieliny z nosa, nagły spadek ciśnienia tętniczego (hipotensja), utrata świadomości (omdlenie), wymioty, biegunka, kurczowy ból brzucha, zawroty lub ból głowy, skurcze macicy, uczucie zagrożenia. Anafilaksja może prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego. Wstrząs anafilaktyczny to ciężka, szybko rozwijająca się reakcja anafilaktyczna, w której przebiegu występuje obniżenie ciśnienia tętniczego zagrażające życiu.

Objawy pojawiają się najczęściej w ciągu kilku–kilkunastu minut (rzadko kilku godzin) po użądleniu. Mogą wystąpić jednocześnie albo sekwencyjnie, ale w krótkim czasie (w ciągu 1 h) od wystąpienia pierwszego objawu. Im szybciej się rozwijają, tym większe jest ryzyko anafilaksji ciężkiej i zagrażającej życiu, a objawy wyjściowo łagodne (np. ograniczone do skóry i tkanki podskórnej) mogą się szybko rozwinąć w zagrażające życiu, jeśli się niezwłocznie nie zastosuje się właściwego leczenia.

Więcej o wstrząsie anafilaktycznym: Wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja) - objawy, przyczyny i leczenie

Wszystkie osoby, które przebyły reakcję anafilaktyczną po użądleniu przez owada powinny unikać potencjalnych użądleń poprzez:

• usunięcie gniazd os lub szerszeni ze strychów przez specjalnie przeszkolone osoby
• nieprzebywanie w okolicy uli (zwłaszcza w okresie wybierania miodu) lub gniazd os
• niespożywanie posiłków i słodkich napojów (zwłaszcza z niezabezpieczonych naczyń) na wolnym powietrzu
• zachowanie szczególnej ostrożności w okolicy sadów, miejsc spożywania posiłków na wolnym powietrzu i śmietników, które przyciągają osy
• niedrażnienie owadów, które na ogół atakują tylko w obronie własnej lub gniazda
• umieszczenie siatek ochronnych w oknach
• niechodzenie boso lub w otwartym obuwiu.

Ponadto każda osoba, która przebyła reakcję anafilaktyczną po użądleniu przez owada, powinna mieć stale przy sobie zestaw leków do samodzielnego zastosowania w razie ponownego użądlenia. Zestaw taki obejmuje:

• autowstrzykiwacz z adrenaliną do samodzielnego wstrzyknięcia domięśniowo w przednio-boczną powierzchnię uda (zob. Adrenalina - zastrzyk ratujący życie. Noś przy sobie, nie lekceważ!)
• lek przeciwhistaminowy o szybkim wchłanianiu z przewodu pokarmowego, który stosuje się w podwójnej dawce, np. rupatadyna, cetyryzyna lub lewocetyryzyna
• glikokortykosteroid, np. prednizon.

Najważniejsze w leczeniu jest jak najszybsze podanie adrenaliny w autowstrzykiwaczu, która jest lekiem kluczowym w leczeniu reakcji anafilaktycznej. Pacjent powinien otrzymać od lekarza pisemną informację o sposobie postępowania w razie użądlenia, zwłaszcza o technice podania adrenaliny z autowstrzykiwacza oraz uzyskać praktyczne przeszkolenie w tym zakresie. Przeczytaj więcej: Użądlenie osy – co robić, jak wygląda i kiedy do lekarza?

Osoby z podejrzeniem reakcji alergicznej na jad owadów powinny być diagnozowane i leczone w poradniach alergologicznych. Alergolog przeprowadzi diagnostykę w kierunku uczulenia na jad owadów błonkoskrzydłych (do których należą osy i pszczoły). Diagnostyka obejmuje m.in. oznaczanie miana swoistych przeciwciał IgE w surowicy krwi, testy punktowe z alergenami owada (zob. Alergia na jad owadów).

Leczeniem przyczynowym alergii na jady owadów błonkoskrzydłych jest swoista immunoterapia alergenowa na jady owadów. To jedyny sposób leczenia przyczynowego, zapobiega wystąpieniu reakcji uogólnionej w razie kolejnych użądleń i poprawia jakość życia chorych.

Immunoterapię alergenową stosuje się:

• u osób, które przebyły uogólnioną reakcję po użądleniu o większym nasileniu niż uogólniona reakcja skórna (np. z obrzękiem krtani i gardła, skurczem oskrzeli, spadkiem ciśnienia tętniczego, gwałtownymi wielokrotnymi wymiotami, utratą przytomności)
• u osób, które przebyły uogólnioną reakcję skórną obniżającą jakość życia (np. w sytuacji narażenia na częste użądlenia)
• u osób chorych na mastocytozę, które przebyły jakąkolwiek uogólnioną reakcję alergiczną po użądleniu.

Leczenie to jest skuteczne, ale jak każde leczenie ma swoje przeciwwskazania. Przeczytaj więcej: Uczulenie na jad os

Podsumowując, Pani ojciec powinien zgłosić się do alergologa (proszę wziąć ze sobą kartę wypisową ze szpitala), który przeprowadzi odpowiednią diagnostykę i zaproponuje leczenie.