×
COVID-19: wiarygodne źródło wiedzy

Witamina D – skutki jej niedoboru i nadmiaru oraz źródła pokarmowe

dr n. med. Dominika Wnęk, dietetyk

Witamina D pełni w organizmie wiele istotnych funkcji. Zarówno jej niedobór, jak i nadmiar bywają niebezpieczne. Do jej pokarmowych źródeł zalicza się ryby i przetwory rybne, tłuszcze oraz mięso. Należy jednak wiedzieć, że podstawowe źródło witaminy D stanowi synteza skórna pod wpływem promieni słonecznych.


Fot. pixabay.com

Witamina D-funkcje w organizmie

Podstawową funkcją witaminy D w organizmie jest regulacja metabolizmu wapnia i fosforu, chociaż od lat podkreśla się także inne jej właściwości. W badaniach obserwacyjnych stwierdzono m.in. zależność pomiędzy małym stężeniem witaminy D w osoczu a zwiększonym ryzykiem rozwoju niektórych chorób, m.in. chorób autoimmunologicznych, cywilizacyjnych oraz niektórych chorób nowotworowych. Trzeba jednak dodać, że mimo obserwowanej zależności nie uzyskano jednoznacznych dowodów, że niedobór tej witaminy wpływa na rozwój i przebieg powyższych chorób.

Podkreśla się, że tylko niewielka część zapotrzebowania na witaminę D może być pokrywana ze źródeł pokarmowych, natomiast znacząca jej ilość jest uwalniana w skórze pod wpływem działania promieni słonecznych.

Niedobór witaminy D

Dostępne badania wskazują, że niedobór witaminy D to powszechny problem, który dotyczy populacji ogólnej niezależnie od miejsca zamieszkania, płci, wieku i rasy. Istnieją także pewne grupy ryzyka jej niedoboru. Należą do nich m.in. osoby z chorobami:

Wśród osób zagrożonych niedoborem witaminy D wymienia się także chorych z zaburzeniami trawienia i wchłaniania, zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej oraz osoby przewlekle leczone steroidami, ketokonazolem oraz lekami przeciwdrgawkowymi i antyretrowirusowymi.

Wśród przyczyn niedoboru witaminy D najczęściej wymienia się jej małe spożycie i równocześnie niewielką ekspozycję na słońce. Poza wymienionymi wyżej jednostkami chorobowymi na niedobór tej witaminy wpływają także rzadkie zaburzenia wchłaniania oraz nieprawidłowości zakłócające powstawanie aktywnych biologicznie jej metabolitów.

Do objawów niedoboru, inaczej mówiąc deficytu witaminy D, zalicza się:

  • osteomalację (zmniejszoną mineralizację kości)
  • zwiększone ryzyko złamań osteoporotycznych
  • krzywicę u dzieci
  • zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego
  • obniżenie odporności

Nadmiar witaminy D i jej przedawkowanie

Nadmiar witaminy D, nazywany hiperwitaminozą lub zatruciem witaminą D, obserwuje się bardzo rzadko. Nie opisano do tej pory takiego przypadku u osób zdrowych, które prowadziły prawidłową, zgodną z rekomendacjami suplementację. Do hiperwitaminozy może natomiast dochodzić u pacjentów z nadwrażliwością na witaminę D oraz u osób z mutacją genów odpowiedzialnych za jej metabolizm.

Podkreśla się także, że nie jest możliwe uzyskanie zbyt dużych stężeń witaminy D na skutek nadmiernej ekspozycji na promieniowanie słoneczne. W takich przypadkach nadmiar syntetyzowanej witaminy D jest rozkładany do jej nieaktywnych metabolitów – m.in. tachysterolu i lumisterolu.

Objawy kliniczne nadmiaru witaminy D wiążą się ze zwiększonym stężeniem wapnia w surowicy; obejmują m.in.:

  • osłabienie
  • trudności w koncentracji
  • senność
  • wymioty
  • zaparcia oraz
  • wielomocz

Oznaczenie stężenia witaminy D 25(OH)D (kalcydiolu) w surowicy krwi

Uważa się, że najlepszy wskaźnik stężenia witaminy D w organizmie stanowi wartość uzyskana z pomiaru stężenia kalcydiolu – 25(OH)D.

Zgodnie z obowiązującymi rekomendacjami nie ma istotnych wskazań do oznaczania kalcydiolu w populacji ogólnej. Ocena stężenia witaminy D na podstawie oznaczenia kalcydiolu jest wskazana w grupach ryzyka (opisanych powyżej).

Oznaczenie stężenia witaminy D 25(OH)D (kalcydiolu) w surowicy krwi
Status zaopatrzenia w witaminę D Stężenie kalcydiolu (ng/ml)
Ciężki niedobór 0–10
Znaczny niedobór >10–20
Stężenie suboptymalne >20–30
Stężenie optymalne >30–50
Wysokie stężenie >50–75
Wysokie stężenie >75–100
Stężenie toksyczne >100
Źródło: Rusińska A., Płudowski P., Walczak M. i wsp.: Zasady suplementacji i leczenia witaminą D – nowelizacja 2018. Postępy Neonatologii, 2018; 24 (1).

Witamina D dla niemowląt

W tej grupie wiekowej zaleca się podawanie witamin D w kapsułkach typu twist-off, w kroplach oraz w aerozolu. W przypadku noworodków donoszonych i niemowląt zaleca się następujące dawki:

  • 0–6 miesięcy: 400 IU/dobę od pierwszych dni życia niezależnie od sposobu karmienia
  • 6.–12. miesiąca życia – dawka 400–600 IU/dobę, w zależności od dobowej dawki witaminy D dostarczanej z pokarmem.

Witamina D dla dzieci

W okresie od maja do września u zdrowych dzieci (1.–10. roku życia) przebywających na słońcu z odkrytymi przedramionami i podudziami co najmniej przez 15 minut w godzinach od 10.00 do 15.00, bez stosowania kremów z filtrem, suplementacja witaminą D nie jest konieczna, choć jest zalecana i bezpieczna.

Jeżeli powyższe warunki nie są spełnione, zalecana jest suplementacja w dawce 600–1000 IU/dobę, zależnie od masy ciała i podaży witaminy D w diecie, przez cały rok. Z kolei u dzieci chorych na otyłość wymagana jest suplementacja w dawce 1600–4000 IU/dobę, w zależności od stopnia otyłości.

Dawkowanie witaminy D u młodzieży (11.–18. roku życia) i osób dorosłych (19.–65. roku życia)

W przypadku tej populacji u osób przebywających na słońcu z odkrytymi przedramionami i podudziami przez co najmniej 15 minut w godzinach od 10.00 do 15.00, niestosujących kremów z filtrem, suplementacja witaminą D nie jest konieczna, chociaż jest zalecana i bezpieczna.

U osób niespełniających powyższych warunków zalecana jest suplementacja w dawce 800–2000 IU/dobę, zależnie od masy ciała i podaży witaminy D w diecie, przez cały rok.

Natomiast u nastolatków i osób dorosłych chorujących na otyłość stosuje się suplementację w dawce 1600–4000 IU/dobę, w zależności od stopnia otyłości.

Dawkowanie witaminy D u osób 65.–75. roku życia oraz powyżej 75. roku życia

U osób w wieku od 65. do 75. roku życia z uwagi na zmniejszoną skuteczność syntezy skórnej zalecana jest suplementacja witaminy D w dawce 800–2000 IU/dobę, zależnie od masy ciała i podaży tej witaminy w diecie, przez cały rok. Z kolei seniorzy otyli wymagają suplementacji w dawce 1600–4000 IU/dobę, w zależności od stopnia otyłości.

U osób powyżej 75. roku życia, u których występuje zmniejszona skuteczność syntezy skórnej oraz potencjalnie obniżona absorpcja z przewodu pokarmowego i zmieniony metabolizm witaminy D, zalecana jest jej suplementacja w dawce 2000–4000 IU/dobę, zależnie od masy ciała i podaży tej witaminy w diecie, przez cały rok. U starszych seniorów otyłych wymagana jest suplementacja w dawce 4000–8000 IU/dobę, w zależności od stopnia otyłości.

W jakich produktach występuje witamina D (źródła witaminy D)

Witamina D występuje w żywności w niewielkich ilościach, przede wszystkim w produktach zwierzęcych. Produkty roślinne, poza tymi wzbogaconymi w tę witaminę, na ogół jej nie zawierają (wyjątek stanowią grzyby).

Największe ilości witaminy D znajdują się w rybach oraz margarynach, które są obowiązkowo tą witaminą wzbogacane. Do głównych grup produktów dostarczających witaminę D w codziennej diecie należą: tłuszcze, mięso i ich przetwory oraz ryby i ich przetwory.

Zawartość witaminy D w niektórych produktach żywnościowych
Produkt Zawartość witaminy D
węgorz świeży 1200 IU/ 100 g
łosoś świeży dziki 600–1000 IU/ 100 g
śledź w oleju 808 IU/ 100 g
śledź marynowany 480 IU/ 100 g
łosoś (gotowany/pieczony) 540 IU/ 100 g
łosoś świeży hodowlany 100–250 IU/ 100 g
ryby z puszki (tuńczyk, sardynki) 200 IU/ 100 g
makrela (gotowana/pieczona) 152 IU/ 100 g
dorsz świeży 40 IU/ 100 g
grzyby shiitake 100 IU/ 100 g
żółtko jajka 54 IU/ 100 g
ser żółty 7,6–28 IU/ 100 g
pokarm kobiecy 1,5–8 IU/ 100 ml
pokarm kobiecy przy suplementacji witaminą D ok. 20 IU/ 100 ml
mleko krowie 0,4–1,2 IU/ 100 ml
mleko modyfikowane początkowe (0.–6. mż.) 40–60 IU/ 100 ml
mleko modyfikowane następne (7.–12. mż.) 56–76 IU/ 100 ml
mleko modyfikowane junior (2.–3. rż.) 70–80 IU/ 100 ml
Źródło: Rusińska A., Płudowski P., Walczak M. i wsp.: Zasady suplementacji i leczenia witaminą D – nowelizacja 2018. Postępy Neonatologii, 2018; 24 (1).

Suplement czy lek z witaminą D – co wybrać?

Na rynku dostępne są zarówno leki dostępne bez recepty (OTC), jak i suplementy witaminy D. Ponieważ proces produkcji oraz dopuszczenie leku do obrotu w przypadku OTC są w pełni kontrolowane, bezpieczniejsze jest przyjmowanie witaminy D właśnie w tej formie.

W przypadku suplementów diety producenci obowiązkowo deklarują skład produktu. Oznacza to, że dane ilościowe, jakościowe oraz składniki produktu są tylko deklaracją producenta, a wprowadzenie do sprzedaży suplementu wymaga przedstawienia w Głównym Inspektoracie Sanitarnym jedynie etykiety produktu.

W aptekach można zakupić witaminę D zarówno w formie leku, jak i suplementu w dawkach: 400 IU, 600 IU, 1000 IU, 2000 IU, 4000 IU.

Piśmiennictwo

Rusińska A., Płudowski P., Walczak M. i wsp.: Zasady suplementacji i leczenia witaminą D –nowelizacja 2018. Postępy Neonatologii, 2018; 24 (1).
Michal A. Zmijewski: Vitamin D and Human Health. Int. J. Mol. Sci. 2019, 20, 145; doi:10.3390/ijms20010145
Battault S., Whiting S.J., Peltier SL, Sadrin S., Gerber G., Maixent J.M.: Vitamin D metabolism, functions and needs: from science to health claims. Eur J Nutr. 2013;52 (2): 429-441. doi:10.1007/s00394-012-0430-5.

dr n. med. Dominika Wnęk
Dietetyk, wieloletni pracownik Zakładu Biochemii Klinicznej UJ CM oraz aktywny uczestnik trzech ramowych programów Unii Europejskiej: Lipgene, NuGO oraz Bioclaims. Wielokrotny wykładowca w ramach kursów doskonalących dla dietetyków realizowanych przez Polskie Towarzystwo Dietetyki.
Zainteresowania badawcze skupiają się głównie na zagadnieniach dotyczących otyłości i wpływu składników diety na ekspresję genów i procesy komórkowe (nutrigenomika). Swoje doświadczenie w leczeniu otyłości zdobywała, pracując w Poradni Leczenia Zaburzeń Lipidowych i Otyłości, działającej przy Zakładzie Biochemii Klinicznej UJ CM oraz jako uczestniczka licznych kursów i konferencji organizowanych w kraju i za granicą.
Obecnie związana jest z wydawnictwem Medycyna Praktyczna, gdzie pełni funkcję redaktora w serwisie „Dieta i ruch”.

29.11.2021

Przychodnie i gabinety lekarskie w pobliżu

Zachorowania w Polsce - aktualne dane

Covid - aktualne dane
Doradca Medyczny
  • Czy mój problem wymaga pilnej interwencji lekarskiej?
  • Czy i kiedy powinienem zgłosić się do lekarza?
  • Dokąd mam się udać?
+48

w dni powszednie od 8.00 do 18.00
Cena konsultacji 12 zł

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Poradnik świadomego pacjenta

  • Wyjątkowe sytuacje. Towarzyszenie osobie chorej na COVID-19
    Czy szpital może odmówić zgody na towarzyszenie hospitalizowanemu dziecku? Jak uzyskać zgodę na towarzyszenie osobie, która umiera w szpitalu z powodu COVID-19?
    Na pytania dotyczące pobytu w szpitalu podczas pandemii koronawirusa odpowiada Rzecznik Praw Pacjenta, Bartłomiej Łukasz Chmielowiec.
  • Wyjątkowe sytuacje. Kiedy chorujesz na COVID-19
    Czy chory na COVID-19 może wyjść ze szpitala na własne żądanie? Jak zapewnić sobie prawo do niezastosowania intubacji. Na pytania dotyczące pobytu w szpitalu podczas pandemii koronawirusa odpowiada Rzecznik Praw Pacjenta, Bartłomiej Łukasz Chmielowiec.