Zaburzenia czynnościowe pęcherzyka żółciowego i dysfunkcja zwieracza Oddiego

Choroby czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego to choroby, w których występuje ból żółciowy i nie stwierdza się organicznych przyczyn bólu (np. kamicy żółciowej). Ból żółciowy to ból zlokalizowany w górnej części brzucha na środku i/lub po prawej stronie, który spełnia określone kryteria. Leczenie obejmuje leczenie farmakologiczne, a także zabiegowe – nacięcie lub plastykę zwieracza Oddiego, a czasem usunięcie pęcherzyka żółciowego.

Co to jest pęcherzyk żółciowy?

Pęcherzyk żółciowy (potocznie nazywany woreczkiem żółciowym) to magazyn żółci, który znajduje się przy wątrobie. Z wątroby drogami żółciowymi żółć spływa do pęcherzyka, jest tam zagęszczana i przechowywana, a w razie potrzeby – pojawienia się treści pokarmowej w przewodzie pokarmowym – uwalniana do dwunastnicy, żeby wziąć udział w trawieniu.

Przeczytaj więcej: Budowa i funkcje pęcherzyka żółciowego oraz dróg żółciowych

Zwieracz Oddiego – co to jest i gdzie się znajduje?

Zwieracz Oddiego to miejsce, gdzie do dwunastnicy uchodzą dwa główne przewody odprowadzające – przewód żółciowy wspólny, którym z wątroby i pęcherzyka żółciowego spływa żółć i przewód trzustkowy, którym spływają wydzielane przez trzustkę soki trawienne (ryc. 1.). Jest to mięsień, który w zależności od potrzeb kurczy się lub rozkurcza, umożliwiając odpływ z wymienionych przewodów. Zwieracz Oddiego znajduje się w miejscu zwanym brodawką Vatera.

Ryc. 1. Budowa dróg żółciowych i lokalizacja zwieracza Oddiego – schemat przedstawia wątrobę, pęcherzyk żółciowy, przewód żółciowy wspólny, przewód trzustkowy, dwunastnicę oraz miejsce, w którym znajduje się zwieracz Oddiego.

Co to są choroby czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego?

Choroby czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego to choroby, w których nie ma zmian organicznych, to znaczy, że pacjent ma objawy, ale podczas badań obrazowych, narządy – pęcherzyk żółciowy, zwieracz Oddiego – wyglądają prawidłowo.

Jak często występują choroby czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego?

Zaburzenie czynnościowe pęcherzyka żółciowego rozpoznaje się głównie w Stanach Zjednoczonych. Szacuje się, że stanowi tam przyczynę 10–20% cholecystektomii (usunięcia pęcherzyków żółciowych) u dorosłych i 10–50% u dzieci.

Choroby czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego – objawy

Choroby czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego lekarz może rozpoznać w przypadku występowania tzw. bólu żółciowego lub nawracającego ostrego zapalenia trzustki (OZT) u pacjentów bez uchwytnej choroby organicznej mogącej stanowić ich przyczynę.

Co to jest ból żółciowy?

Ból żółciowy to ból zlokalizowany w górnej części brzucha na środku i/lub po prawej stronie, który spełnia wszystkie poniższe kryteria:

1. osiąga stałe natężenie i trwa co najmniej 30 min
2. pojawia się w różnych odstępach czasu (nie codziennie)
3. jest na tyle silny, że zaburza normalną aktywność lub prowadzi do wizyt na oddziale ratunkowym (SOR)
4. nie jest istotnie związany z defekacją, czyli wypróżnieniem; oznacza to, że tylko czasem (przyjmuje się, że najwyżej w 20% epizodów bólu) oddanie stolca wpływa na ból
5. nie jest istotnie łagodzony przez zmiany pozycji ciała ani przez leki zobojętniające lub hamujące wydzielanie kwasu solnego.

Bólowi żółciowemu mogą towarzyszyć:

• nudności i wymioty
• promieniowanie do pleców i/lub do pleców w okolicy pod prawą łopatką
• budzenie się pacjenta ze snu.

Ból żółciowy u osób z pęcherzykiem żółciowym, u których nie stwierdza się choroby organicznej (np. kamicy żółciowej albo guza), może wskazywać na zaburzenie czynnościowe pęcherzyka żółciowego, natomiast u chorych po cholecystektomii (usunięciu pęcherzyka żółciowego) może oznaczać zaburzenie czynnościowe żółciowego zwieracza Oddiego.

Nawracające idiopatyczne, czyli bez uchwytnej przyczyny, ostre zapalenie trzustki (OZT) może wskazywać na zaburzenie czynnościowe trzustkowego zwieracza Oddiego.

Co robić w przypadku wystąpienia objawów?

W przypadku pojawienia się bólu o charakterze bólu żółciowego, należy się zgłosić do lekarza rodzinnego, ponieważ może się to wiązać z chorobami wymagającymi szybkiego leczenia (np. kamicą żółciową).

Choroby czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego – przyczyny

Zaburzenie czynnościowe pęcherzyka żółciowego jest spowodowane upośledzeniem kurczliwości pęcherzyka żółciowego. Przyczyny tego stanu są niepewne.

Zaburzenie czynnościowe żółciowego zwieracza Oddiego występuje przede wszystkim u osób po cholecystektomii (usunięciu pęcherzyka żółciowego). Przypuszcza się, że w wyniku cholecystektomii może dochodzić do trwałych zmian czynności zwieracza Oddiego.

Może Cię zainteresować:

• Powikłania laparoskopowego usunięcia pęcherzyka żółciowego
• Powstawanie złogów po usunięciu pęcherzyka żółciowego - zagrożenia i przeciwdziałania
• Jestem po operacji wycięcia pęcherzyka żółciowego z powodu kamicy. Jak żyć, by sobie nie zaszkodzić?

W jaki sposób lekarz ustala rozpoznanie?

Najpierw lekarz zbierze wywiad, a następnie zbada pacjenta. W przypadku chorób czynnościowych w badaniu przedmiotowym zwykle się nie stwierdza żadnych nieprawidłowości. Podstawowe znaczenie w diagnostyce ma wykluczenie innych chorób, dlatego lekarz zwykle zleci badania dodatkowe, takie jak USG brzucha i endosonografię (EUS), aby wykluczyć kamicę żółciową. Następnie będzie chciał wykluczyć chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, łagodną postać przewlekłego zapalenia trzustki i stłuszczenie wątroby. Niekiedy do wykluczenia innych chorób czynnościowych może być potrzebne wykonanie manometrii przełyku, scyntygrafii żołądka i oceny pasażu jelitowego.

U chorych po cholecystektomii w pierwszej kolejności lekarz będzie chciał wykluczyć kamicę żółciową oraz powikłania operacji, np. wyciek żółci, zwężenie przewodu żółciowego, a także inne choroby układu pokarmowego: zapalenie trzustki, stłuszczenie wątroby, chorobę wrzodową, dyspepsję czynnościową, zespół jelita drażliwego.

Wstępna diagnostyka obejmuje zwykle:

• badania krwi, m.in. próby wątrobowe
• gastroskopię
• badania obrazowe jamy brzusznej – często EUS (czyli endosonografię) i MRCP. EUS jest najdokładniejszym badaniem nieinwazyjnym pozwalającym wykluczyć kamicę przewodową i patologię brodawki Vatera.

Rozpoznanie jest trudne i może trwać, ponieważ polega w dużej mierze na wykluczaniu różnych chorób.

Choroby czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego – leczenie

Leczenie zaburzeń czynnościowych pęcherzyka żółciowego

W przypadku zaburzeń czynnościowych pęcherzyka żółciowego objawy często ustępują samoistnie. Jeśli tak jednak nie jest, to lekarz może zalecić leki przeciwbólowe, rozkurczowe, neuromodulatory (np. amitryptylina, gabapentyna) i kwas ursodeoksycholowy. Jeśli dolegliwości są bardzo uciążliwe, to w razie nieskuteczności leczenia farmakologicznego, lekarz może rozważyć cholecystektomię. Dostępne dane wskazują, że leczenie operacyjne przynosi ulgę wielu chorym z bólem żółciowym bez kamicy pęcherzyka żółciowego.

Leczenie zaburzeń czynnościowych zwieracza Oddiego

W zaburzeniach czynnościowych żółciowego zwieracza Oddiego w pierwszej kolejności stosuje się leczenie nieinwazyjne: leki przeciwbólowe, leki obniżające ciśnienie zwieracza Oddiego (np. nifedypinę, inhibitory fosfodiesterazy 5, trimebutynę, hioscynę, oktreotyd, azotany, leki prokinetyczne), a także amitryptylinę lub duloksetynę. Pomocna może być także przezskórna elektrostymulacja nerwów (TENS) i akupunktura.

U chorych z wyraźnymi obiektywnymi cechami zwężenia zwieracza Oddiego wskazana jest sfinkterotomia, czyli nacięcie zwieracza Oddiego, w razie jej niepowodzenia można rozważyć leczenie operacyjne – chirurgiczną plastykę zwieracza Oddiego (sfinkteroplastykę).

W zaburzeniach czynnościowych trzustkowego zwieracza Oddiego należy pamiętać, że epizody ostrego zapalenia trzustki (OZT) mogą ustąpić samoistnie, a jeśli się powtarzają, to mają zwykle łagodny charakter. Chorzy powinni unikać alkoholu i leków opioidowych (opioidów). Czasem pomocne może być nacięcie (sfinkterotomia) zwieracza żółciowego.