Budowa i funkcje pęcherzyka żółciowego oraz dróg żółciowych

Pęcherzyk żółciowy to magazyn żółci, która jest wydzielana przez wątrobę. W razie potrzeby, czyli kiedy pokarm znajdzie się w dwunastnicy (zwłaszcza bogaty w tłuszcze), z pęcherzyka do dwunastnicy uwalnia się żółć. Żółć z wątroby płynie drogami żółciowymi, najpierw wewnątrzwątrobowymi, a następnie zewnątrzwątrobowymi. Najczęstszą chorobą pęcherzyka i dróg żółciowych jest kamica żółciowa.

Budowa i funkcje dróg żółciowych

Funkcje żółci w układzie pokarmowym

Drogi żółciowe są układem przewodów różnej wielkości i średnicy, którymi żółć, wytwarzana przez komórki wątrobowe (hepatocyty), jest wydzielana do wnętrza przewodu pokarmowego, czyli do jelita. Wydzielanie żółci ma bardzo istotne znaczenie przede wszystkim dla trawienia tłuszczów pokarmowych, które dzięki jej działaniu mogą być wchłaniane z przewodu pokarmowego. Żółć wpływa także na wchłanianie niektórych witamin – tzw. witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (witaminy: A, D, E, K) oraz warunkuje prawidłową czynność ruchową (motoryczną) jelit.

Podział dróg żółciowych: wewnątrzwątrobowe i zewnątrzwątrobowe

Przewody żółciowe, zależnie od przekroju i miejsca ich położenia, dzielą się na wewnątrzwątrobowe i zewnątrzwątrobowe. Wydzielana przez wątrobę żółć w hepatocytach najpierw płynie wewnątrzwątrobowymi przewodami żółciowymi, a potem opuszcza wątrobę zewnątrzwątrobowymi przewodami żółciowymi.

Pęcherzyk żółciowy – magazyn i regulator przepływu żółci

Kolejnym elementem dróg żółciowych jest pęcherzyk żółciowy, będący swoistym zbiornikiem służącym do gromadzenia i zagęszczania żółci. Żółć jest magazynowana w pęcherzyku żółciowym w okresie międzyposiłkowym i wydzielana do przewodu pokarmowego, a dokładnie do dwunastnicy, czyli początkowego odcinka jelita cienkiego w odpowiedzi na posiłek. Pęcherzyk żółciowy łączy się z drogami żółciowymi, a właściwie z przewodem wątrobowym wspólnym, przez tzw. przewód pęcherzykowy.

Przewód żółciowy wspólny i ujście żółci do dwunastnicy

Od momentu połączenia przewodu wątrobowego wspólnego z przewodem pęcherzykowym zaczyna się przewód żółciowy wspólny, który stanowi ostatni element dróg żółciowych i bezpośrednio łączy się z przewodem pokarmowym, a dokładnie z dwunastnicą, w miejscu zakończonym brodawką większą dwunastnicy otoczoną komórkami mięśni gładkich tworzących zwieracz bańki wątrobowo-trzustkowej, czyli zwieracz Oddiego (tzw. brodawka Vatera).

Ryc. 1. Pęcherzyk żółciowy i drogi żółciowe

Pęcherzyk żółciowy – budowa, położenie, funkcja

Gdzie znajduje się pęcherzyk żółciowy i jak wygląda?

Pęcherzyk żółciowy jest potocznie nazywany woreczkiem żółciowym. Ma kształt spłaszczonej gruszki i jest położony w miejscu zwanym dołem pęcherzyka żółciowego znajdującym się na powierzchni wątroby, czyli w górnej części brzucha po prawej stronie.

Magazynowanie i zagęszczanie żółci w pęcherzyku

Zasadniczą rolą pęcherzyka żółciowego jest magazynowanie żółci. Choć jest niewielki, bo ma około 40–50 cm³ pojemności, to jest w stanie zmagazynować spore ilości żółci, ponieważ jego błona śluzowa ma zdolność odwadniania żółci i zagęszczania jej. Wątroba wydziela co najmniej litr żółci na dobę. Pęcherzyk jest połączony z wątrobą, z której spływa do niego żółć oraz z dwunastnicą, do której on oddaje żółć.

Jak dochodzi do opróżniania pęcherzyka żółciowego?

Opróżnianie pęcherzyka następuje około 30 minut po przyjęciu posiłku. Główne bodźce odpowiedzialne za opróżnianie się pęcherzyka to aktywność nerwów błędnych i cholecystokinina, czyli hormon układu pokarmowego. Zadziałanie tych bodźców doprowadza do skurczu ściany pęcherzyka i rozkurczu zwieracza Oddiego, co umożliwia żółci swobodny odpływ do dwunastnicy.

Uwalnianie żółci z pęcherzyka jest uzależnione od przyjmowania pokarmu. W momencie, kiedy pokarm (zwłaszcza bogaty w tłuszcze) opuszcza żołądek i przesuwa się do dwunastnicy, z pęcherzyka wypływa do niej żółć.

Choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych

Choroby pęcherzyka i dróg żółciowych są dość częste. Najczęstszą jest kamica żółciowa. Kamica żółciowa to obecność złogów (kamieni) w żółci. Kamicę dzieli się ze względu na umiejscowienie złogów na:

• kamicę pęcherzyka żółciowego, jeśli złogi tworzą się w pęcherzyku żółciowym
• kamicę przewodową, jeśli złogi znajdują się w drogach żółciowych zewnątrzwątrobowych lub wewnątrzwątrobowych. W takiej sytuacji złogi mogą pochodzić z pęcherzyka żółciowego lub powstawać w przewodach żółciowych. Sama kamica przewodowa występuje rzadko, zwykle (w 95% przypadków) towarzyszy jej kamica pęcherzyka żółciowego.

Inne choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych to:

• Polipy pęcherzyka żółciowego, czyli uwypuklenie błony śluzowej do światła (do wnętrza) pęcherzyka. Polipy występują nawet u około 2–5% pacjentów. Zwykle są łagodne, nie powodują objawów i nie wymagają leczenia.
• Ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego, czyli stan zapalny ściany pęcherzyka będący najczęściej powikłaniem kamicy pęcherzyka żółciowego.
• Ostre zapalenie dróg żółciowych, czyli proces zapalny dróg żółciowych spowodowany zakażeniem (np. bakteryjnym) w następstwie utrudnienia lub zablokowania odpływu żółci.
• Pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, czyli przewlekła choroba wątroby, prawdopodobnie autoimmunologiczna, przebiegająca z zapaleniem i włóknieniem dróg żółciowych, prowadzącym do powstawania ich zwężeń i zastoju żółci, czyli cholestazy.
• Rak pęcherzyka żółciowego, czyli nowotwór złośliwy, najczęściej gruczolakorak rosnący w pęcherzyku żółciowym.
• Rak dróg żółciowych, czyli nowotwór złośliwy, najczęściej gruczolakorak, rosnący w drogach żółciowych.
• Rak brodawki Vatera, czyli nowotwór złośliwy, który występuje w brodawce Vatera, czyli w miejscu połączenia dróg żółciowych z dwunastnicą.
• Zaburzenia czynnościowe pęcherzyka żółciowego i dysfunkcja zwieracza Oddiego, czyli choroby powodujące ból żółciowy.

Choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych – objawy

Kolka żółciowa – ból typowy dla kamicy pęcherzyka żółciowego

Głównym objawem najczęstszej choroby, czyli kamicy żółciowej, a dokładnie kamicy pęcherzyka żółciowego jest tzw. kolka żółciowa, czyli napadowy ostry ból brzucha, który pojawia się często po spożyciu tłustego pokarmu. Ból jest zlokalizowany w okolicy podżebrowej prawej, czyli po prawej stronie brzucha u góry, pod żebrami lub w nadbrzuszu środkowym, czyli w górnej części brzucha na środku. Ból może promieniować pod prawą łopatkę i zwykle trwa dłużej niż 30 minut, ale krócej niż 5 godzin i stopniowo ustępuje. Bólowi mogą towarzyszyć inne objawy. Jeśli kolka żółciowa utrzymuje się dłużej niż 5 godzin, to może stanowić objaw zapalenia pęcherzyka żółciowego. Przeczytaj więcej: Kamica pęcherzyka żółciowego i zapalenie pęcherzyka żółciowego

Cholestaza – objawy zastoju żółci w drogach żółciowych

Ponieważ zarówno w pęcherzyku żółciowym, jak i drogach żółciowych znajduje się żółć, to jednym z objawów chorób tych narządów jest cholestaza. Cholestaza to inaczej zastój żółci, czyli stan, w którym odpływ żółci z wątroby jest zablokowany lub upośledzony. Może to mieć miejsce wewnątrz wątroby lub już po odpływie żółci z wątroby. Objawy cholestazy to: żółtaczka, świąd skóry, ciemne zabarwienie moczu i odbarwiony stolec. Cholestaza występuje m.in. w uszkodzeniach wątroby na różnym tle, a także w zapaleniach dróg żółciowych oraz w sytuacjach, kiedy drogi żółciowe są uciśnięte z zewnątrz, np. przez guz i odpływ żółci jest zablokowany. Przeczytaj więcej: Cholestaza: wewnątrzwątrobowa i zewnątrzwątrobowa cholestaza

Ból żółciowy – na czym polega i kiedy występuje?

Innym rodzajem bólu związanym z pęcherzykiem żółciowym i drogami żółciowymi jest ból żółciowy. Ból żółciowy to ból zlokalizowany w nadbrzuszu, czyli w górnej części brzucha na środku, któremu może towarzyszyć ból w górnej części brzucha po prawej stronie, który ma następujące cechy::

• osiąga stałe natężenie i trwa co najmniej 30 min
• pojawia się w różnych odstępach czasu (nie codziennie)
• jest tak silny, że zaburza normalną aktywność lub prowadzi do wizyt na oddziale ratunkowym (SORze)
• wypróżnianie nie wpływa lub wpływa tylko czasem na nasilenie bólu
• nie jest istotnie łagodzony przez zmiany pozycji ciała (np. położenie się) ani przez leki zobojętniające lub hamujące wydzielanie kwasu solnego.

Bólowi żółciowemu mogą towarzyszyć inne objawy i może on świadczyć o zaburzeniu czynnościowym pęcherzyka żółciowego, a u osób, którym usunięto pęcherzyk żółciowy, o zaburzeniu czynnościowym żółciowego zwieracza Oddiego (czyli mięśnia, który znajduje się w miejscu ujścia przewodu żółciowego wspólnego do dwunastnicy).

Chorobom pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych mogą też towarzyszyć inne objawy, takie jak nudności i wymioty oraz inne dyspeptyczne objawy, jak wzdęcie brzucha, zgaga i inne.

Pęcherzyk żółciowy i drogi żółciowe – diagnostyka

W diagnostyce chorób pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych lekarz najpierw zbierze wywiad, a następnie zbada pacjenta. Wywiad jest ważny i ma duże znaczenie, ponieważ dolegliwości bólowe, które powodują choroby pęcherzyka żółciowego mają charakterystyczny przebieg i już na tym etapie lekarz może z dużym prawdopodobieństwem określić, czy to np. kolka żółciowa. Następnie zbada pacjenta. Pęcherzyk leży po prawej stronie brzucha u góry, więc może sprawdzić tzw. objaw Chełmońskiego, potrząsając tą okolicą zwykle poprzez uderzenie jedną dłonią w położoną w okolicy pęcherzyka na brzuchu pacjenta drugą dłoń. Następnie, w zależności od informacji, które uzyska z wywiadu i badania przedmiotowego, może skierować pacjenta na badania dodatkowe. Należą do nich:

• USG brzucha, które zwykle stanowi pierwsze badanie obrazowe, ponieważ można w nim dokładnie zobaczyć pęcherzyk żółciowy i drogi żółciowe (ich ewentualne poszerzenie), a także złogi (kamienie)
• tomografia komputerowa
• ultrasonografia endoskopowa, czyli endosonografia (EUS), czyli USG wykonywane za pomocą sondy wkładanej do przełyku
• cholangiopankreatografia rezonansu magnetycznego (MRCP), czyli rezonans magnetyczny dróg żółciowych
• endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW), która jest jedną z najskuteczniejszych metod oceniających drogi żółciowe, a polega na wprowadzeniu do dwunastnicy endoskopu, podania kontrastu i wykonywania RTG
• badania laboratoryjne, takie jak np. AlAT, AspAT, bilirubina, CRP, morfologia.

Konieczne mogą być tez inne badania.

Choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych – leczenie

Leczenie chorób pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych zależy od tego, jaka to choroba. Ze względu na to, że pęcherzyk żółciowy nie jest niezbędny do życia, w przypadku wielu patologii pęcherzyka usuwa się go chirurgicznie, co jest nazywane cholecystektomią.

Więcej o leczeniu przeczytasz w artykule Choroby dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego