Dieta we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego (WZJG)

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego to choroba, którą rozpoznaje się zwykle u osób młodych. Choć nie jest znana jej dokładna przyczyna, wskazuje się na rolę czynników genetycznych i immunologicznych oraz środowiskowych w powstawaniu tej choroby. Do czynników środowiskowych zalicza się m.in. dietę

Fot. Shameel Mukkath/ pexels.com

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (colitis ulcerosa – WZJG) to choroba zapalna błony śluzowej odbytnicy lub odbytnicy i okrężnicy. Chorobę tę, podobnie jak chorobę Leśniowskiego i Crohna, zalicza się do nieswoistych chorób zapalnych jelit o niewyjaśnionej przyczynie.

Zazwyczaj pierwszym objawem choroby jest biegunka, często z obecnością krwi i śluzu. W cięższych przypadkach choroba może prowadzić do powstania owrzodzeń.

Charakterystyczne dla choroby są czasowe zaostrzenie oraz okresy remisji. Leczenie WZJG polega na zapobieganiu nawrotom oraz łagodzeniu przebiegu zaostrzeń choroby.

W wyniku utrzymującego się stanu zapalnego w jelicie dochodzi do utrudnionego wchłaniania składników pokarmowych, dlatego w leczeniu, obok farmakoterapii, istotne jest także właściwe postępowanie żywieniowe, którego celem jest dostarczenie optymalnej ilości niezbędnych składników odżywczych wraz z dietą.

Spożycie warzyw i owoców a WZJG

W diecie pacjentów z WZJG zaleca się spożycie umiarkowane do dużego owoców i warzyw. Produkty te zawierają zarówno rozpuszczalne, jaki i nierozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego. W wyniku fermentacji bakteryjnej błonnika pokarmowego w jelicie grubym dochodzi do powstania korzystnych dla zdrowia krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (przede wszystkim maślanu). Stanowią one źródło energii dla komórek nabłonka jelita grubego (kolonocytów). Ponadto maślan wpływa na prawidłowe różnicowanie tych komórek oraz wykazuje działanie przeciwzapalne.

Podkreśla się także, że niedobór błonnika w diecie, którego źródłem są m.in. warzywa i owoce może sprawić, że pożywieniem dla bakterii bytujących w jelicie stają się glikoproteiny śluzu pokrywającego błonę śluzową jelita. To w konsekwencji może prowadzić do uszkodzenia bariery ochronnej i narażenia błony śluzowej na czynniki wywołujące stan zapalny

Spożycie tłuszczu a WZJG

W diecie osób z WZJG rekomenduje się ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych oraz unikanie spożycia kwasów tłuszczowych trans. Źródłem nasyconych kwasów tłuszczowych w diecie są przede wszystkim:

• tłuste mięsa i wędliny
• pełnotłuste produkty mleczne oraz
• olej kokosowy i palmowy.

W jednym z badań przeprowadzonych u pacjentów z WZJG w stadium remisji (po leczeniu mesalazyną) zaobserwowano zależność między zwiększonym spożyciem kwasu mirystynowego (jednego z nasyconych kwasów tłuszczowych, charakterystycznego dla olejów tropikalnych – kokosowego i palmowego oraz tłuszczu mlecznego) z ryzykiem wystąpienia zaostrzenia choroby w ciągu roku.

W diecie osób z WZJG powinny się znaleźć jednonienasycone i wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Szczególnie korzystne w kontekście leczenia WZJG jest spożycie kwasów omega-3. Do pokarmowych źródeł tego składnika zalicza się tłuste ryby morskie (łosoś, śledź, makrela).

Podkreśla się, że źródłem kwasów omega-3 powinny być pokarmy, a nie suplementy diety z tym składnikiem. Dostępne badania kliniczne dotyczące suplementacji kwasów omega-3 w utrzymaniu remisji w WZJG nie potwierdzają korzyści z takiej interwencji.

Źródła białka w diecie pacjentów w WZJG

W diecie osób z WZJG rekomenduje się takie same źródła białka, jak u zdrowej populacji. Zaleca się więc ograniczenie w diecie mięsa czerwonego i przetworzonego mięsa.

Z produktów żywnościowych będących źródłem białka, a które zaleca się w diecie pacjentów z WZJG zaleca się:

• mięso drobiowe, cielęcinę, królika oraz w ograniczonych ilościach mięso wieprzowe i wołowe
• chude wędliny
• ryby chude i tłuste (dorsz, łosoś, mintaj, śledź, makrela, pstrąg)
• jaja
• nasiona roślin strączkowych (w tym przypadku należy się jednak kierować indywidualną tolerancją, aczkolwiek w okresach remisji choroby nie ma przeciwwskazań do spożywania tej grupy produktów).

Jakie produkty mleczne są dozwolone w WZJG?

Z prospektywnych badań kohortowych wynika, że niedobór laktazy występuje u chorych na WZJG (enzymu odpowiedzialnego za trawienie laktozy) częściej niż u osób zdrowych. W związku z tym istnieje błędne przekonanie o konieczności wyeliminowania z diety osób z WZJG produktów mlecznych. Najczęściej wystarczy wyeliminować z diety mleko i pozostawić w niej fermentowane produkty mleczne (jogurt, kefir i maślanka). W sprzedaży dostępne jest także mleko bezlaktozowe oraz napoje roślinne (mogące stanowić częściową alternatywę mleka krowiego, należy wybierać produkty fortyfikowane w wapń).

Nie zaleca się spożywania produktów mlecznych, które zawierają emulgatory, karagen i inne substancje zagęszczające, gdyż mogą niekorzystnie wpływać na nasilenie stanu zapalnego w przewodzie pokarmowym.

Natomiast z uwagi na potencjalne ryzyko zakażenia chorobotwórczymi patogenami, wszyscy chorzy na WZJG powinni unikać spożywania niepasteryzowanego mleka.

Dodatki do żywności a wrzodziejące zapalenie jelita grubego

W diecie osób z WZJG zaleca się ograniczenie spożycia żywności wysokoprzetworzonej. Często zawiera ona różnego rodzaju dodatki, takie jak: maltodekstryna, sztuczne substancje słodzące, karagen, karboksymetyloceluloza, polisorbat 80 oraz dwutlenek tytanu i siarczyny.

Obecnie uważa się, że produkty te mogą wpływać na aktywność choroby i jej przebieg.

Wśród produktów żywnościowych będących źródłem tych substancji wymienia się:

• gotowe wyroby cukiernicze
• gotowe sosy sałatkowe
• margaryny
• wędliny o gorszej jakości
• produkty typu light
• produkty fast-food
• produkty instant (zupy, sosy, kisiele i budynie w proszku).

Diety eliminacyjne (dieta bezglutenowa i dieta o małej zawartości FODMAP) a WZJG

Obecnie nie ma dowodów na leczniczy wpływ diety bezglutenowej na przebieg WZJG. Gluten należy wyeliminować z diety w przypadku celiakii (w tym przypadku do końca życia) oraz innych nieprawidłowych reakcji na gluten, takich jak alergia na pszenicę i nieceliakalna nadwrażliwość na gluten.

Natomiast w przypadku osób z utrzymującymi się objawami czynnościowymi (biegunka, ból brzucha, wzdęcia i gazy), ale bez cech aktywnej choroby zapalnej korzystne może się okazać realizowanie zasad diety o małej zawartości fermentujących oligo-, di- i monosacharydów oraz polioli i ich eliminacja z jadłospisu na okres 4–6 tygodni (dieta o małej zawartości FODMAP).

Obróbka kulinarna w diecie pacjentów z WZJG

Osoby z WZJG powinny zwrócić także uwagę na stosowanie odpowiednich technik kulinarnych. Wśród zalecanych sposobów obróbki cieplnej produktów żywnościowych wymienia się: duszenie, pieczenie w folii lub pergaminie, gotowanie w wodzie lub na parze.

Zdecydowanie należy unikać smażenia, pieczenia z dużą ilością tłuszczu i tradycyjnego grillowania.