Nerki – budowa, funkcja, objawy chorób nerek

Nerki są parzystym narządem położonym w okolicy lędźwiowej i stanowią narząd niezbędny do przeżycia. Głównym zadaniem nerek jest filtrowanie krwi i wytwarzanie moczu, ale także wydzielanie substancji biologicznie czynnych i branie udziału w utrzymaniu homeostazy organizmu. Choroby nerek często rozwijają się skrycie i przez długi czas mogą nie powodować widocznych objawów.

Co to są nerki?

Nerki są parzystym narządem położonym po obu stronach kręgosłupa w okolicy lędźwiowej.

Nefrony są podstawowymi jednostkami strukturalnymi i funkcjonalnymi nerki. Ich głównym zadaniem jest filtrowanie krwi, usuwanie zbędnych produktów przemiany materii, nadmiaru wody i soli, a także regulowanie ciśnienia tętniczego. Każda nerka zawiera około miliona nefronów. Ponadto nerki produkują hormony, które mają wpływ na wiele funkcji organizmu. Prawidłowe funkcjonowanie nerek jest niezbędne do zachowania zdrowia.

Budowa nerek

Nerki mają kształt fasoli i wielkość mniej więcej połowy dłoni dorosłego człowieka. Każda nerka otoczona jest torebką włóknistą oraz warstwą tkanki tłuszczowej, która pełni funkcję ochronną i amortyzującą.

Nerki są zbudowane z trzech głównych części: kory nerki, rdzenia nerki i miedniczki nerkowej.

Kora nerki jest zewnętrzną częścią nerki, w której znajdują się nefrony, czyli podstawowe jednostki funkcjonalne nerek. Nefrony składają się z kłębuszka nerkowego, który jest miejscem filtrowania krwi oraz kanalików nerkowych, które odprowadzają przefiltrowany płyn.

Rdzeń nerkowy jest wewnętrzną częścią nerki, w której znajdują się kanalik nerkowy i struktury zbiorcze, takie jak piramidy nerkowe. W rdzeniu zachodzi proces zagęszczania moczu.

Funkcje nerek

Nerki są narządem niezbędnym do przeżycia. Do funkcji nerek należą:

• filtrowanie krwi i produkcja moczu – nerki filtrują około 1500 litrów krwi na dobę i produkują około 1,5 litra moczu, z którym z organizmu usuwane są produkty przemiany materii
• utrzymywanie gospodarki wodno-elektrolitowej – w nerkach zachodzą procesy, które regulują stężenie sodu, potasu, wapnia i innych elektrolitów we krwi oraz utrzymują odpowiedni poziom nawodnienia organizmu
• regulowanie ciśnienia tętniczego – poprzez wydzielanie reniny, nerki wpływają na ciśnienie tętnicze
• produkcja hormonów i substancji biologicznie czynnych, które wpływają na różne procesy w organizmie. Nerki wytwarzają erytropoetynę, która pobudza szpik kostny do produkcji czerwonych krwinek (erytrocytów) oraz zachodzi w nich aktywacja witaminy D poprzez jej hydroksylację
• regulacja pH krwi, która jest związana z prawidłową równowagą kwasowo-zasadową.

Co to jest przesączanie kłębuszkowe?

Przesączanie kłębuszkowe to pierwszy etap tworzenia moczu, zachodzący w kłębuszkach nerkowych. Wskaźnik GFR to część krwi przepływającej przez nerki, która ulega przefiltrowaniu przez wszystkie czynne kłębuszki obu nerek, w ciągu minuty (glomerular filtration rate – GFR i prawidłowo wynosi 80–120 ml/min/1,73 m² powierzchni ciała. Oznacza to, że w ciągu doby powstaje około 150 litrów przesączu kłębuszkowego. 99% przesączu ulega wchłanianiu zwrotnemu w cewkach nerkowych, a 1% zostaje wydalone jako mocz (tzw. mocz ostateczny).

Choroby nerek – objawy

Choroby nerek mogą się rozwijać podstępnie przez długi czas, nie dając wyraźnych objawów. Ze względu na to, że nerki produkują mocz, często o zaburzeniach pracy nerek pacjent dowiaduje się przy wykonaniu badania moczu, w których wykrywa się nieprawidłowości.

Do objawów chorób nerek należą:

• zmiany w ilości lub częstości oddawaniu moczu – zwiększenie częstości (częstomocz) lub ilości (wielomocz), a także zmniejszenie częstości lub ilości (skąpomocz) oddawanego moczu. W niektórych przypadkach np. ostrego uszkodzenia nerek, może dojść do całkowitego zatrzymania oddawania moczu (bezmoczu)
• trudności w oddawaniu moczu, czyli dolegliwości dyzuryczne to oddawanie moczu (bolesne albo bezbolesne) kroplami lub słabym bądź przerywanym strumieniem. Może mu towarzyszyć uczucie palenia w cewce moczowej lub częste bądź ciągłe parcie na mocz
• nieprawidłowy wygląd i zapach moczu – np. zmieniony kolor moczu (np. brązowy mocz), pienienie się moczu, mętnienie moczu, intensywny, przykry zapach moczu
• oddawanie moczu w nocy (nykturia)
• obrzęki – zwłaszcza w okolicach nóg, stóp, a także twarzy
• ból w okolicy lędźwiowej, czyli z tyłu, na plecach, po jednej lub obu stronach. Ból o charakterze kolkowym, czyli silny ból, uniemożliwiający funkcjonowanie, najczęściej jest pierwszym objawem kamicy nerkowej. Typowo umiejscowiony w okolicy lędźwiowej, często promieniuje do pachwiny, jądra albo wargi sromowej. Ból w okolicy lędźwiowej związany z guzami nerek występuje rzadko (gdy guz jest duży), częściej natomiast towarzyszy stanom zapalnym miedniczek nerkowych, czyli np. ostremu odmiedniczkowemu zapaleniu nerek. Choroby miąższu nerkowego przebiegają z reguły bezbólowo. Przeczytaj więcej: Ból nerek - przyczyny, gdzie bolą chore nerki
• nadciśnienie tętnicze
• nudności, wymioty, brak apetytu, a także osłabienie, zmęczenie i ogólne złe samopoczucie
• mimowolne moczenie nocne.

Choroby nerek – badania

Z badaniem nerek kojarzy się przede wszystkim badanie moczu, ale nie jest to jedyne badanie, na które może skierować lekarz przy podejrzeniu choroby nerek.

Do badań przydatnych w diagnostyce chorób nerek należą:

• badania laboratoryjne krwi, przede wszystkim stężenie kreatyniny, które daje informacje o tym, jak funkcjonują nerki i na podstawie którego można obliczyć GRF, a także morfologia krwi obwodowej – w niektórych chorobach nerek dochodzi do niedokrwistości, zwiększenia stężenia mocznika, kwasu moczowego, potasu, fosforanów, triglicerydów, cholesterolu, wapnia, a także wskaźników zapalnych, np. CRP, OB, np. w odmiedniczkowym zapaleniu nerek
• badanie ogólne moczu, dzięki któremu można zobaczyć, czy w moczu znajdują się nieprawidłowe składniki mogące świadczyć o chorobie nerek, np. krwinki lub białko, leukocyty, wałeczki
• badania obrazowe, np. USG, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, scyntygrafia nerek, urografia
• biopsja nerki.

Lekarz zajmujący się leczeniem chorób nerek to nefrolog.

Zespół nerczycowy i zespół nefrytyczny

Z chorobami nerek związane są dwa zespoły, które świadczą o tym, że nerki pracują nieprawidłowo.

Zespół nefrytyczny cechuje się wystąpieniem nadciśnienia tętniczego, zmniejszeniem objętości wydalanego moczu i obrzękami, zwykle umiarkowanymi. Badanie ogólne moczu wykazuje niewielki białkomocz (≤3,5 g/d)i tzw. aktywny osad moczu, czyli obecne w moczu erytrocyty wyługowane i dysmorficzne, wałeczki erytrocytowe i ziarniste.

Zespół nerczycowy oznacza białkomocz >3,5 g/dobę, hipoalbuminemię, czyli zmniejszone stężenie albuminy (białka) we krwi, obrzęki, hiperlipidemię.

Choroby nerek

Do najczęstszych chorób nerek należą:

• kamica nerkowa, czyli obecność złogów w nerkach
• ostre uszkodzenie nerek, czyli stan, w którym funkcjonowanie nerek jest znacznie upośledzone, co objawia się między innymi zwiększeniem stężenia kreatyniny we krwi. Ostre uszkodzenie nerek może mieć wiele przyczyn i powodować wiele różnych objawów
• ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek
• przewlekła choroba nerek, czyli nieprawidłowe funkcjonowanie nerek, które może prowadzić do przewlekłej niewydolności nerek,
• choroby kłębuszków nerkowych, takie jak: ostre kłębuszkowe zapalenie nerek, zespół nerczycowy, zespół Alporta, choroba Fabry’ego
• cewkowo-śródmiąższowe choroby nerek, czyli ostre śródmiąższowe (cewkowo-śródmiąższowe) zapalenie nerek i przewlekłe cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek
• tubulopatie, czyli zaburzenia czynności cewek nerkowych, do których należą: glukozuria nerkowa, nerkowe kwasice cewkowe, cystynuria, rodzinna krzywica hipofosfatemiczna, zespół Gitelmana, zespół Barttera, moczówka prosta nerkowa, zespół Fanconiego
• rak nerkowokomórkowy
• rak miedniczki nerkowej i moczowodu, torbiele nerek
• wady wrodzone nerek.

Choroby nerek – leczenie

Leczenie chorób nerek zależy od tego, z jaką dokładnie chorobą mamy do czynienia.

Ze względu na to, że nerki są niezbędnym do przeżycia organem, w przypadku chorób powodujących tak znaczne upośledzenie ich czynności, że nie spełniają one swoich funkcji stosuje się tzw. leczenie nerkozastępcze, czyli dializy oraz przeszczepienie nerki. Przeczytaj więcej: Leczenie nerkozastępcze

Czy można żyć z jedną nerką?

Tak, jedna, sprawna nerka jest wystarczająca dla człowieka do prawidłowego funkcjonowania. Niektóre osoby rodzą się z jedną nerką i dowiadują o tym wiele lat później, kiedy zostaje to uwidocznione w badaniach obrazowych wykonywanych z różnych powodów.