Hantawirusy – gorączka krwotoczna z zespołem nerkowym i hantawirusowy zespół płucny

Hantawirusy to wirusy przenoszące się na ludzi z gryzoni, które mogą powodować poważne choroby, prowadzące do zgonu. Jedynym wirusem, dla którego udokumentowano przenoszenie się człowieka na człowieka jest hantawirus Andes. Hantawirusy mogą powodować gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym lub hantawirusowy zespół płucny. Nie istnieje skuteczne leczenie przeciwwirusowe, stosuje się leczenie objawowe. Profilaktyka zachorowania polega na unikaniu kontaktu z odchodami gryzoni.

Co to są hantawirusy?

Hantawirusy są wirusami odzwierzęcymi (zoonotycznymi), czyli takimi, które przenoszą się ze zwierząt na ludzi. Naturalnie hantawirusy występują u gryzoni i sporadycznie mogą przenosić się na ludzi. Dla gryzoni hantawirusy są nieszkodliwe, natomiast u ludzi mogą powodować choroby o ciężkim przebiegu.

Hantawirusy są rozpowszechnione na całym świecie, po raz pierwszy zidentyfikowano je w 1978 r. Hantawirusy zawierają pojedynczy łańcuch RNA. Znanych jest ponad 20 gatunków hantawirusów, których nazwy pochodzą zwykle od miejscowości występowania zachorowań, na przykład hantawirus Seul, Puumala, Dobrava-Belgrad, Asama, Gou, Saaremaa, Serang, Thailand, Thottapalayam i Nova.

Za gorączkę z zespołem nerkowym u ludzi odpowiadają przede wszystkim 4 wirusy: Hantaan, Pumaala, Dobrava-Belgrad i Seul.

W maju 2026 r. doszło do ogniska zachorowań wywołanych przez hantawirusa Andes (powodującego ciężki hantawirusowy zespół płucny) na statku, który wypłynął z Argentyny.

Jakie choroby powodują hantawirusy?

Choroby wywołane hantawirusami u ludzi obejmują:

• hantawirusowy zespół płucny (HPS), występujący głównie w Amerykach
• gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym (HFRS), występującą w Europie i Azji.

Jak się przenoszą hantawirusy?

Hantawirusy są wirusami odzwierzęcymi, ich rezerwuarem są gryzonie: myszy i szczury. Zakażenie przenosi się na człowieka drogą wziewną, czyli przez wdychanie. Źródłem wirusów są kał, mocz i ślina gryzoni. Do zakażenia ludzi dochodzi najczęściej za pośrednictwem wyschniętych odchodów gryzoni, moczu i kału, które zostały rozpylone na przykład w czasie sprzątania długo nieużywanych pomieszczeń odwiedzanych przez gryzonie (np. zamiatania domków letniskowych, szop czy sprzątania pomieszczeń gospodarczych). Rzadziej występują, aczkolwiek zostały wystarczająco udokumentowane, zakażenia drogą pokarmową za pośrednictwem pożywienia skażonego odchodami szczurów oraz przez ugryzienie szczura lub skażenie rany przez odchody zakażonych gryzoni.

Czy hantawirusy przenoszą się między ludźmi?

Nie, uważa się, że ogólnie hantawirusy nie przenoszą się między ludźmi poza jednym wyjątkiem. Przeniesienie zakażenia z człowieka na człowieka zostało udokumentowane dla wirusa Andes (ANDV).

Hantawirusy – okres wylęgania

Okres inkubacji wynosi zwykle około dwóch tygodni, ale może trwać od siedmiu dni do sześciu tygodni.

Czy hantawirusy są groźne?

Zakażenia hantawirusami są generalnie stosunkowo rzadkie, ale mogą powodować choroby o ciężkim przebiegu, które mogą zakończyć się zgonem. W Azji i Europie śmiertelność z powodu zakażenia hantawirusami wynosi około 1–15%, natomiast w Amerykach nawet 50%.

Hantawirus w Polsce

W Polsce zakażenie hantawirusami powoduje gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym. Zakażenia hantawirusami u ludzi rejestrowane są w Polsce nieprzerwanie od 2007 r. W 2024 r. w Polsce odnotowano około 17 przypadków zakażeń hantawirusami, a w 2025 r. zgłoszono 19 potwierdzonych przypadków. Nie zgłoszono zgonów.

Należy także mieć świadomość, że najprawdopodobniej nie wszystkie zakażenia są udokumentowane, ponieważ część z nich może mieć łagodny przebieg. W Polsce głównym rezerwuarem jest nornica zwyczajna, mysz polna, które przenoszą wirusy o małej śmiertelności.

Gorączka krwotoczna z zespołem nerkowym

Nazwą gorączka krwotoczna z zespołem nerkowym (hemorrhagic fever with renal syndrome – HFRS) określa się ogólnie odzwierzęce gorączki krwotoczne powodowane przez hantawirusy, których źródłem są gryzonie. Gorączki z zespołem nerkowym są rodzajem wirusowych gorączek krwotocznych, które poza wspólnymi cechami gorączki krwotocznej charakteryzują się występowaniem niewydolności nerek – najczęściej odwracalnej (zob. Wirusowe gorączki krwotoczne).

Po raz pierwszy tę chorobę opisano po masowych zachorowaniach amerykańskich żołnierzy w Korei, w dorzeczu rzeki Hantaan. Na początku lat 50. XX wieku we wschodniej Korei u kilku tysięcy żołnierzy obserwowano gorączkę, wybroczyny (czerwone plamy) na skórze, przekrwienie spojówek oraz ostrą, zwykle ustępującą, niewydolność nerek. U części chorych rozwijał się wstrząs, a śmiertelność sięgała 10%. Pierwszy hantawirus (wirus Hantaan) został wyizolowany od myszy polnej (Apodemus agrarius) w 1978 r. Nazwa HFRS została nadana przez WHO w 1984 r.

Hantawirus – objawy i przebieg gorączki krwotocznej z zespołem nerkowym

Zakażenie hantawirusami w Europie powoduje gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym. Przebieg gorączki z zespołem nerkowym cechuje się ostrym początkiem z szybkim narastaniem temperatury ciała do ponad 40°C, bólami głowy, bólami mięśni i stawów. Szybko na pierwszy plan wysuwają się objawy wstrząsowe (bardzo niskie ciśnienie tętnicze krwi), a następnie objawy uszkodzenia nerek:

• skąpomocz (małe ilości oddawanego moczu) z białkomoczem lub
• bezmocz (zatrzymanie moczu).

U części chorych rozwija się śpiączka mocznicowa (zob. Mocznica – krańcowe stadium niewydolności nerek).

Gorączki krwotoczne z zespołem nerkowym w ciężkiej postaci zwykle przebiegają w 5 fazach: gorączkowej, która przechodzi w fazę wstrząsową (hipotensyjną), następnie fazę skąpomoczu (oliguryczną), potem fazę wielomoczu (diuretyczną) oraz kończy się fazą zdrowienia.

Faza gorączkowa trwa zwykle od 3 do 4 dni. Rozpoczyna się nagłą gorączką, bólami głowy, silnymi bólami mięśni, wzmożonym pragnieniem, brakiem apetytu, często nudnościami oraz wymiotami. Zwykle występuje światłowstręt, ból zagałkowy (ból za gałkami ocznymi), czasami nieostre widzenie towarzyszące zapaleniu ciałka rzęskowego. Charakterystyczne jest zaczerwienienie twarzy, szyi, klatki piersiowej i pleców, jak również przekrwienie gardła i spojówek oraz obrzęk wokół oczodołów. W miejscach uciśniętych, na przykład pod pachami, oraz na spojówkach mogą być widoczne wybroczyny, czyli czerwone plamy na skórze.

Faza niedociśnienia, której często towarzyszy wstrząs, trwa od kilku do 48 godzin. Rozpoczyna się od spadku ciśnienia tętniczego, czasem od wstrząsu. Cechuje się przyspieszoną akcją serca i zagęszczeniem krwi. Gdy dochodzi do zastoju krwi w nerkach i martwicy cewek nerkowych, pojawia się skąpomocz.

Faza skąpomoczu, przebiegająca z niewydolnością nerek, trwa od 3 do 10 dni. W tej fazie choroby nadal się utrzymuje skłonność do krwawień do narządów wewnętrznych.

Dla fazy diuretycznej typowy jest wielomocz, czyli wydalanie zwiększonej ilości słabo zagęszczonego moczu.

Faza zdrowienia: Powrót funkcji nerek, który objawia się wielomoczem, paradoksalnie niesie niebezpieczeństwo odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych.

Łagodne zachorowania mogą się objawiać jedynie gorączką, zaburzeniami trawiennymi i przejściowym skąpomoczem przechodzącym w późniejszy wielomocz z oddawaniem słabo zagęszczonego moczu.

Co robić w przypadku wystąpienia gorączki krwotocznej z zespołem nerkowym?

W przypadku podejrzenia gorączki krwotocznej z zespołem nerkowym należy się niezwłocznie zgłosić do lekarza. Zdecydowana większość chorych na gorączki krwotoczne z zespołem nerkowym wymaga leczenia szpitalnego w warunkach umożliwiających leczenie nerkozastępcze. Chociaż gorączki krwotoczne z zespołem nerkowym występują w Polsce rzadko, przypadki zachorowań zdarzają się w Europie, a osoby wyjeżdżające w rejony endemiczne w Azji (Chiny, Korea) są narażone na realne ryzyko zakażenia.

Gdzie występują gorączki krwotoczne z zespołem nerkowym?

Ze względu na wszędobylskie bytowanie gryzoni, hantawirusy i gorączki krwotoczne z zespołem nerkowym występują na całym świecie, najczęściej w Azji i Europie. Najważniejszymi czynnikami etiologicznymi gorączek z zespołem nerkowym są na obu kontynentach odpowiednio: wirus Puumala, którego rezerwuarem jest nornica (Clethrionomys glareolus) oraz wirus Hantaan, którego rezerwuar stanowi myszarka czyli mysz polna (Apodemus agrarius). Z wirusem Dobrava-Belgrad, który powoduje ciężką gorączkę z zespołem nerkowym na Bałkanach związana jest mysz leśna (Apodemus flavicollus), wirus Seul zaś przenoszony jest przez szczura norweskiego (Rattus norvegicus), dlatego dzięki migracji gryzonia rozprzestrzenił się on na całym świecie. Wirus Seul powoduje łagodną lub umiarkowaną gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym w Azji. Większość przypadków gorączki z zespołem nerkowym występuje wśród mieszkańców terenów wiejskich lub wczasowiczów. Wyjątkiem jest właśnie gorączka seulska, którą można się zarazić na terenach miejskich. W Korei oraz w wiejskich rejonach Chin klasyczne, wywołane przez wirus Hantaan gorączki z zespołem nerkowym są najczęstsze wiosną oraz jesienią, a zapadalność zależy od gęstości występowania myszy i sposobu uprawy roli. Do zakażenia ludzi dochodzi przede wszystkim poprzez aerozol moczu gryzoni.

Hantawirusowy zespół płucny

W Amerykach zakażenie hantawirusami powoduje hantawirusowy zespół płucny. Objawy zwykle początkowo obejmują:

• gorączkę
• ból głowy
• bóle mięśni oraz objawy ze strony układu pokarmowego, takie jak ból brzucha, nudności lub wymioty.

Następnie, po 4–10 dniach, pojawia się

• kaszel
• duszność
• w płucach może gromadzić się płyn.

Stan pacjenta szybko się pogarsza, dochodzi do wstrząsu, co może się zakończyć zgonem.

Szacuje się, że około 35% pacjentów, u których dojdzie do pojawienia się objawów ze strony układu oddechowego, umiera.

Hantawirus – diagnostyka

W wielu rejonach świata, w tym w Polsce, gdzie choroba występuje sporadycznie, rozpoznanie zachorowania na gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym bywa trudne, szczególnie gdy choroba przebiega łagodnie w sposób niecharakterystyczny, bez towarzyszącej niewydolności nerek i zmian krwotocznych na skórze i błonach śluzowych.

Ustalenie wczesnego rozpoznania jest trudne, ponieważ objawy – w zależności od postaci choroby – przypominają inne, częściej występujące choroby, takie jak m.in. grypa, COVID-19, wirusowe zapalenie płuc, leptospiroza, denga, sepsa. Dlatego też bardzo ważny jest wywiad i poinformowanie lekarza o ewentualnym kontakcie z gryzoniami albo ich odchodami, czy występuje narażenie zawodowe, czy pacjent podróżował i czy miał kontakt z osobami zakażonymi hantawirusem. Aby potwierdzić zakażenie, lekarz skieruje na badania krwi, w których można zidentyfikować przeciwciała przeciwko hantawirusowi, a także badanie wykrywające materiał genetyczny wirusa w organizmie PCR (RT-PCR wykrywający RNA wirusa).

Nieprawidłowości w badaniach laboratoryjnych obejmują małopłytkowość, zwiększone stężenie kreatyniny i mocznika oraz aktywność aminotransferaz w surowicy, a także leukocytozę.

Szybkie rozpoznanie choroby pozwoli na niezwłoczną hospitalizację i leczenie zagrażającego wstrząsu i niewydolności nerek w odpowiednich warunkach.

Hantawirus – powikłania

Najgroźniejsze powikłania gorączki z zespołem nerkowym to uszkodzenie nerek, wstrząs, obrzęk płuc oraz krwawienie wewnątrzczaszkowe. Niewydolność nerek może wymagać dializoterapii. Warunkiem opanowania wstrząsu jest leczenie na oddziale intensywnej terapii.

Nie ustalono dokładnie trwałych następstw choroby, ale przypuszcza się, że niektóre przypadki przewlekłej niewydolności nerek z nadciśnieniem mogą być następstwem przebycia nierozpoznanej gorączki krwotocznej wywołanej przez hantawirus Seul.

Hantawirus – leczenie

Nie ma leku przeciwwirusowego, który jest skuteczny w leczeniu zakażenia hantawirusami. Podstawowe znaczenie ma leczenie objawowe, w zależności od przebiegu choroby. Zwykle polega na wyrównywaniu zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, podawaniu czynników krzepnięcia, postępowaniu przeciwwstrząsowym i leczeniu niewydolności nerek.

U osób, u których doszło do zajęcia płuc, konieczna może być intubacja i podłączenie do respiratora. Najważniejszą składową terapii jest wyprowadzenie ze wstrząsu oparte na podawaniu leków podnoszących ciśnienie tętnicze, wlewach płynów, dożylnym podawaniu ludzkiej albuminy oraz natychmiastowe dializy w razie wystąpienia niewydolności nerek.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie?

Tak. Całkowite wyzdrowienie z gorączki krwotocznej z zespołem nerkowym jest możliwe. Objawy choroby ustępują u większości chorych w ciągu kilkunastu dni, jedynie część przypadków ma ciężki przebieg i wiąże się z rozwojem powikłań. Przechorowanie pozostawia odporność.

Wyzdrowienie z hantawirusowego zespołu płucnego jest możliwe, choć szacuje się, że część osób po wyzdrowieniu odczuwa długoterminowe następstwa choroby. Najczęściej jest to duszność wysiłkowa, czyli duszność pojawiająca się podczas wysiłku fizycznego, która może utrzymywać się nawet kilka miesięcy, a nawet lat po wyleczeniu, jednak ustępuje z czasem.

Co trzeba robić po zakończeniu leczenia?

Jeżeli gorączka krwotoczna z zespołem nerkowym przebiegała łagodnie, zwykle wystarcza jedynie oszczędzający tryb życia do czasu powrotu dobrego samopoczucia. W rzadkich przypadkach ciężkich powikłań powrót do pełni zdrowia może wymagać rekonwalescencji i ograniczeń dietetycznych stosowanych w chorobach nerek (zob. Dieta w przewlekłej niewydolności nerek).

Hantawirusy – rokowanie

Zakażenia hantawirusowe generalnie rokują źle. Rozwojowi choroby mogą towarzyszyć poza niewydolnością nerek, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i znaczny spadek ciśnienia tętniczego krwi, do wstrząsu włącznie oraz zespół wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC).

Ciężki przebieg gorączek krwotocznych z zespołem nerkowym dotyczy przede wszystkim zakażeń wywołanych przez wirusy Hantaan i Dobrava-Belgrad. Ponadto częściej występuje u chorych z zaburzeniami odporności (zakażeni HIV, pacjenci po przeszczepieniu narządów).

Do czynników niekorzystnych rokowniczo należą:

• ciężka niewydolność nerek
• skaza krwotoczna
• krwotoki do narządów wewnętrznych
• powikłania ogólnoustrojowe (wstrząs, DIC)
• współistnienie chorób przewlekłych.

Jeżeli chory przeżyje pierwsze kilkanaście dni choroby, dalsze rokowanie jest zazwyczaj pomyślne.

Najczęstsze w Europie zakażenia wirusem Puumala cechują się złagodzonym obrazem klinicznym określanym dawniej jako nephropathia epidemica – „nagminne uszkodzenie nerek”. Krwawienia występują tylko u co 10. chorego, wstrząs zdarza się rzadko, a skąpomocz jedynie u około połowy chorych. Do najważniejszych objawów należą: gorączka, bóle brzucha, białkomocz, łagodny skąpomocz i czasami nieostre widzenie, po których następuje wielomocz z oddawaniem moczu o małym ciężarze właściwym w fazie zdrowienia. Śmiertelność nie przekracza 1%. Przebycie zakażenia pozostawia zwykle odporność na całe życie.

Czy hantawirusy są częste?

Nie, ogólnie choroby wywołane przez hantawirusy są rzadkie. Szacuje się, że na świecie dochodzi rocznie do 10 000–100 000 zakażeń, głównie w Azji i Europie.

Hantawirus – zapobieganie zachorowaniom

Zapobieganie zakażeniu polega głównie na ograniczaniu kontaktu ludzi z gryzoniami.

Działania mające na celu zmniejszenie narażenia ludzi na kontakt z hantawirusami to:

• utrzymywanie czystości domów i miejsc pracy
• uszczelnianie budynków, przez które gryzonie mogłyby dostać się do mieszkania lub garażu, szopy
• bezpieczne przechowywanie żywności
• wystawienie w domu i wokół niego pułapek na gryzonie
• usuwanie resztek jedzenia (np. na campingu), z ogrodu, które mogą przyciągać gryzonie
• bezpieczne sprzątanie miejsc skażonych przez gryzonie (stosując środki ochrony osobistej – maski, rękawice ochronne)
• unikanie zamiatania i odkurzania suchych odchodów
• zwilżanie skażonych powierzchni przed czyszczeniem.

Czy istnieje szczepionka przeciwko hantawirusom?

Nie.

Hantawirus – aktualne sytuacja (maj 2026 r.)

2 maja 2026 r. ECDC (European Centre for Disease Prevention and Control) zostało powiadomione przez Holandię o ognisku choroby o nieznanym pochodzeniu, która powoduje ciężkie objawy ze strony układu oddechowego na statku wycieczkowym na południowym Atlantyku, pływającym pod banderą holenderską. Statek wypłynął z Argentyny - regionu endemicznego dla hantawirusa Andes, jedynego znanego gatunku hantawirusa, dla którego wykazano przenoszenie zakażenia z człowieka na człowieka. Na pokładzie znajdowało się 149 osób 23 różnych narodowości, w tym z Europy (Belgii, Francji, Niemiec, Grecji, Irlandii, Holandii, Polski, Portugalii i Hiszpanii). Trzy osoby zmarły. Jedna z nich została wcześniej ewakuowana do Republiki Południowej Afryki w bardzo ciężkim stanie. Wynik testu PCR próbki pobranej od tej osoby 3 maja 2026 r. był dodatni w kierunku hantawirusa.

Ponieważ hantawirus Andes pochodzi z Ameryki, wywołuje u ludzi hantawirusowy zespół płucny. Do 6 maja siedem osób zgłosiło objawy obejmujące gorączkę, objawy ze strony dróg oddechowych i żołądkowo-jelitowe, a co najmniej u czterech doszło do szybkiego rozwoju zapalenia płuc, ostrej niewydolności oddechowej i wstrząsu. Spośród tych siedmiu osób trzy zmarły.

Do 10 maja zgłoszono łącznie osiem przypadków zakażenia hantawirusem Andes, w tym sześć potwierdzonych i dwa prawdopodobne. Statek wycieczkowy przybył do portu Grandilla na Teneryfie na Wyspach Kanaryjskich.

Hantawirus Andes w Polsce – czy jest ryzyko zachorowania?

Jeśli chodzi o hantawirusa Andes, który zidentyfikowano i spowodował zachorowania na statku w maju 2026 r., to ECDC ocenia ryzyko dla populacji europejskiej związane z rozprzestrzenieniem hantawirusa z tego ogniska jako bardzo małe.

Należy wziąć pod uwagę to, że hantawirus Andes co prawda może przenosić się między ludźmi, ale aby do tego doszło, potrzebny jest bliski i długotrwały kontakt. Ponadto, naturalny rezerwuar hantawirusa Andes, czyli mysz colilarga (Oligoryzomys longicaudatus) nie występuje w Europie. Dlatego też ocenia się, że nie dojdzie do wprowadzenia wirusa do populacji gryzoni ani przenoszenia z gryzoni na ludzi w Europie.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ocenia obecnie ryzyko dla światowej populacji związane z sytuacją na statku wycieczkowym jako małe i będzie nadal monitorować sytuację epidemiologiczną oraz aktualizować ocenę ryzyka.