Czy należy się niepokoić, jeżeli 14-miesięczne dziecko, które wcześniej gaworzyło, wypowiadało ciągi sylab „ta”, „da”, obecnie mówi na wszystko „o”?

Pytanie nadesłane do Redakcji

Czy należy się niepokoić, jeżeli 14-miesięczne dziecko, które wcześniej gaworzyło, wypowiadało ciągi sylab „ta”, „da”, obecnie mówi na wszystko „o” (np. pokazując zabawkę)? Dziecko nie chodzi jeszcze samodzielnie, ale próbuje to robić (np. przy meblach), chętnie bawi się z rodzicami i starszą siostrą.

Odpowiedź

lek. Iwona Sawionek
PKD Fasada przy Fundacji Rodzin Adopcyjnych w Warszawie
Ośrodek Wczesnej Interwencji PSONI (Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną) w Warszawie

W wieku 14 miesięcy spodziewaną umiejętnością u dziecka jest wokalizacja słowa lub używanie sylab w znaczeniu słowa, wyrażeń dźwiękonaśladowczych. W opisanym przypadku dziecko nie spełnia normy rozwojowej w zakresie mowy, dlatego należy się zastanowić nad przyczyną tego stanu. W wywiadzie należy zwrócić uwagę na częste czynniki ryzyka opóźnienia oraz zaburzenia rozwoju mowy i języka, takie jak:

• dodatni wywiad rodzinny (zaburzenia mowy w rodzinie, przebieg rozwoju mowy u rodzeństwa),
• powikłania okresu okołoporodowego (u wcześniaków rozwój mowy należy oceniać w odniesieniu do wieku skorygowanego).

Wiemy, że dziecko wcześniej używało sylab. Typowy czas pojawienia się wokalizacji sylab w ciągach to 6. miesiąc życia. Aby się zorientować, czy cały proces rozwoju mowy u dziecka przebiega z opóźnieniem, czy też wcześniej był prawidłowy, a obecnie wykazuje elementy regresu, należy zapytać rodziców, jak wcześniej przebiegał rozwój mowy dziecka, kiedy pojawiły się sylaby oraz czy dziecko używało kiedyś sylab w ciągach, tzn. po kilka. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy jest prawidłowe funkcjonowanie narządu słuchu, dlatego w ocenie dzieci z zaburzeniami rozwoju mowy zawsze należy się upewnić, jaki jest jego stan. W tym celu należy sprawdzić:

• wynik przesiewowego badania słuchu w okresie noworodkowym i aktualne badanie audiologiczne
• wywiad okołoporodowy w zakresie czynników ryzyka, takich jak: wrodzone zakażenie wirusem cytomegalii (CMV), stosowanie leków ototoksycznych w okresie noworodkowym
• wywiad dotyczący przebytych infekcji górnych dróg oddechowych, zapalenia uszu, alergii.

Pomocne może być badanie otoskopowe z oceną w kierunku przewlekłego wysiękowego zapalenia ucha. Wreszcie bardzo istotny jest rozwój mowy biernej i komunikacji oraz umiejętności społecznych u dziecka.

Obserwując i badając dziecko w wieku 14 miesięcy, należy zwrócić uwagę na:

• kontakt wzrokowy, jaki nawiązuje z inną osobą
• chęć do komunikacji, wspólnej zabawy, wymiany
• dzielenie wspólnego pola uwagi (patrzę na to, na co ty patrzysz)
• podążanie za wskazaniem (patrzę na to, na co ty wskazujesz). Reakcja na imię powinna być już dobrze widoczna (pojawia się od ok. 9 mies.)
• gest protodeklaratywny, czyli wskazywanie palcem na przedmiot z wokalizacją, powinien być obecny
• warto też zapytać rodziców lub sprawdzić umiejętność naśladowania na przykładzie prostych zabaw naśladowczych (pa, pa, brawo, przybij piątkę)
• proste polecenia typu: „podaj bucik mamie” powinny być dla dziecka zrozumiałe.

Jeśli wraz z trudnościami w zakresie rozwoju mowy czynnej współwystępują problemy w zakresie rozumienia, komunikacji i kompetencji społecznych, w różnicowaniu należy również uwzględnić zaburzenia ze spektrum autyzmu.

Podsumowując, z całą pewnością nie warto czekać bezczynnie. Należy:

• zebrać dokładny wywiad
• wykonać badanie otoskopowe i badanie słuchu oraz zdecydować, czy konieczna jest dalsza opieka laryngologa
• ocenić rozwój dziecka w innych strefach rozwoju, a jeśli jest taka potrzeba, skorzystać z konsultacji psychologa.

Jeśli słuch i wszystkie inne strefy rozwoju dziecka są prawidłowe, a problem stanowi wyłącznie rozwój mowy czynnej, dziecko należy skierować do logopedy. Jeśli zarówno mowa czynna, jak i kompetencje społeczne w ocenie psychologa przebiegają nieprawidłowo, dziecko wymaga diagnostyki całościowych zaburzeń rozwoju. W każdym przypadku rozwój dziecka będzie wymagał dalszej obserwacji i prawidłowej stymulacji. W oczekiwaniu na wyniki postępowania diagnostycznego warto udzielić rodzicom porady na temat stymulacji rozwoju mowy u dziecka. Podstawowe zalecenia obejmują:

• zdecydowane ograniczenie lub całkowitą rezygnację z używania urządzeń elektronicznych (laptop, tablet, komórka) przez dziecko i domowników w obecności dziecka
• ograniczenie oglądania filmów, w miejsce wspólnej zabawy z rodzicem
• wprowadzenie zasady serve and return, czyli wskazanie roli dorosłych w odpowiadaniu na wokalizacje dziecka, nawet jeśli jeszcze nie potrafi ono mówić słów
• omawianie przez dorosłego prostych czynności towarzyszących codziennej opiece nad dzieckiem, na przykład podczas ubierania: „Tu jest but, a tu stopa. Zakładamy but. Gotowe.”
• zwrócenie uwagi na sposób mówienia do dziecka – nie za szybko, wyraźnie, prostymi słowami, z wyraźną intonacją
• zredukowanie hałasu w otoczeniu dziecka – nadmierny hałas nie sprzyja rozwojowi mowy i innych funkcji, dlatego należy go redukować niezależnie od przyczyny obserwowanych zaburzeń
• zastanowienie się nad poziomem codziennego stresu, w jakim żyje dziecko, ponieważ funkcja mowy jest wrażliwa na ewentualne nieprawidłowe warunki środowiska.