Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Operacyjne leczenie otyłości – co powinni wiedzieć interniści i lekarze rodzinni - strona 2

30.04.2013
dr n. med. Piotr Kalinowski, prof. dr hab. n. med. Rafał Paluszkiewicz, prof. dr hab. n. med. Marek Krawczyk

Odżywianie się i suplementacja po operacji bariatrycznej

Sposób wprowadzania i rozszerzania diety po operacjach bariatrycznych różni się od schematu obowiązującego po innych operacjach brzusznych. Pacjenci początkowo piją tylko obojętne płyny (niesłodzone, bez białka, tłuszczów, niegazowane oraz bez kofeiny), które przy dobrej tolerancji są zastępowane komplementarną dietą o płynnej konsystencji. Ten etap żywienia, przed wprowadzeniem posiłków o stałej konsystencji, trwa 4–6 tygodni. Następnie mogą oni przejść na normalną dietę z ograniczeniami dotyczącymi pokarmów bogatokalorycznych, słodyczy, napojów gazowanych, posiłków drażniących błonę śluzową żołądka i alkoholu. Już we wczesnym okresie pooperacyjnym istotne jest spożywanie płynów w  odpowiedniej ilości, aby zapobiegać odwodnieniu, zwiększenie ilości białka w diecie oraz przyjmowanie suplementów diety zgodnie z zaleceniami. Suplementacja preparatem multiwitaminowym jest konieczna u wszystkich pacjentów po operacjach bariatrycznych, a w zależności od typu operacji uzupełnia się ją dodatkowo preparatami wapnia, żelaza, witaminy B12, witamin rozpuszczalnych w tłuszczach lub witamin z grupy B.
U wielu pacjentów już przed operacją stwierdza się niedobory żywieniowe, a sama operacja dodatkowo sprzyja powstawaniu nowych niedoborów. Największe ryzyko dotyczy operacji wyłączających (BPD i BPD­DS), w mniejszym stopniu operacji RYGB. Jest to spowodowane wyłączeniem początkowego odcinka jelita cienkiego, gdzie zachodzi najbardziej aktywne wchłanianie wapnia, witaminy D, żelaza i miedzi. Mniejsze ryzyko wiąże się z operacjami ograniczającymi (LSG i LAGB), chociaż w przypadku LSG resekcja części żołądka prowadzi do mniejszego wydzielania kwasu solnego i czynnika wewnętrznego, co sprzyja niedoborom żelaza i witaminy B12.
W początkowym okresie po operacji dochodzi do znacznego deficytu białkowo­kalorycznego, głównie wskutek ograniczenia objętości posiłków. Na przykład po RYGB dzienna wartość energetyczna posiłków wynosi około 800 kcal bezpośrednio po operacji, i stopniowo zwiększa się ją do około 1000 kcal po 6 miesiącach, 1200 kcal po roku i ostatecznie do 1200–1400 kcal po upływie 1,5–2 lat, gdy masa ciała pacjenta ulega stabilizacji. Zalecane dzienne spożycie białka po operacji wynosi 1–1,5 g białka na kilogram idealnej masy ciała, co oznacza konieczność spożywania średnio 60–120 g białka dziennie.29 Jest to trudne do zrealizowania, zwłaszcza w początkowym okre­ sie po operacji, gdy pacjenci źle tolerują posiłki o większej objętości. Ryzyko zwiększa się po operacjach wyłączających, co dobrze widać w jednym z badań klinicznych z randomizacją, w którym po RYGB hipoalbuminemia wystąpiła u 1,5% chorych, natomiast po BPD u 9,2%.30
Po operacjach bariatrycznych często stwierdza się niedobór żelaza, któremu sprzyja niedobór występujący już przed operacją. Ryzyko jest większe u kobiet miesiączkujących oraz w przypadku problemów z gojeniem się rany po operacji lub stanu zapalnego. Osoby po operacjach RYGB, BPD i BPD­DS powinny dodatkowo przyjmować co najmniej 18–27 mg żelaza na dobę, a w przypadku zwiększonego ryzyka (np. kobiety miesiączkujące) 50–100 mg/d.20
U osób z otyłością często stwierdza się również niedobór witaminy D, co może wynikać z mniejszej ekspozycji na słońce, z diety ubogiej w witaminę D, z siedzącego trybu życia i z gorszej dostępności witamin rozpuszczalnych w tłuszczach gromadzących się w tkance tłuszczowej. Zaleca się suplementację wapnia (1500–2400 mg/d) i witaminy D3 (400–800 IU/d) po wszystkich operacjach bariatrycznych, a w przypadku operacji BPD i BPD­DS dawka witaminy D powinna być większa (2000 IU/d).20
Zagrożenie niedoborem witaminy B12 jest związane z czynnościowym (w przypadku wyłączenia z pasażu) lub anatomicznym (po resekcji) ograniczeniem funkcji błony śluzowej żołądka, zmniejszeniem wydzielania kwasu solnego i czynnika wewnętrznego. Niedobory witaminy B12 dotyczą głównie chorych po operacji RYGB. Znalazło to odzwierciedlenie w zaleceniach suplementacji witaminy B12 w dawce 1000 µg na miesiąc domięśniowo u chorych po RYGB.20 Gehrer i wsp. stwierdzili, że w ciągu 3 lat obserwacji niedobór witaminy B12 dotyczył w większym stopniu chorych po RYGB (58%) niż LSG (18%), i w większości przypadków ustępował przy standardowej suplementacji. Jednocześnie wyniki te wskazują na potrzebę dodatkowej suplementacji witaminy B12 także po operacji LSG. Suplementację witaminami rozpuszczalnymi w tłuszczach zaleca się wyłącznie po operacjach wyłączających BPD i BPD­DS (poza wspomnianymi wcześniej zaleceniami dotyczącymi witaminy D).
Zalecenia uwzględniają również możliwość dodatkowej suplementacji preparatami witamin z grupy B, ale nie jest to bezwzględnie konieczne i dotyczy głównie chorych z niedoborami przed operacją. Opisywano przypadki objawowego niedoboru witaminy B12 po operacji bariatrycznej.31 W  przypadku pozostałych witamin powinna wystarczyć podstawowa suplementacja w postaci preparatu wielowitaminowego, który przyjmują wszyscy operowani.20

Wyniki operacyjnego leczenia otyłości

Zmniejszenie masy ciała

Podstawowy efekt operacji bariatrycznych mierzy się utratą nadmiaru masy ciała przedstawioną w postaci odsetka (percent excess weight loss – %EWL). Uważa się, że operacja odniosła dobry skutek, jeśli pacjent uzyskał >50% EWL i utrzymał ten wynik w obserwacji odległej. Nie zawsze oznacza to osiągnięcie prawidłowej masy ciała, a przeważnie po stabilizacji wagi pozostaje nadwaga lub nawet otyłość niewielkiego stopnia. Na przykład pacjentka z BMI 55,6 (wzrost 162 cm, masa ciała 146 kg) ma około 80 kg nadmiaru masy ciała. Za powodzenie leczenia uznać należy utratę przynajmniej 40 kg. Pacjentka ta, utrzymując po 2 latach masę ciała na poziomie 94 kg, uzyskała dobry wynik leczenia, chociaż jej BMI był nadal wysoki (ok. 36). Przeważnie do stabilizacji masy ciała dochodzi po upływie 1,5–2 lat, ale ze względu na obserwowany w okresie odległym ponowny przyrost masy ciała obecnie podejmowane są próby oceny wyniku operacji nawet po upływie 5–10 lat.32 Ostateczny wynik leczenia zależy od wielu czynników, z których najważniejszym jest rodzaj operacji. Największą utratę masy ciała uzyskuje się po operacjach wyłączających. W dużej metaanalizie obejmującej dane 135 246 pacjentów, opublikowanej przez Buchwalda i wsp. w 2009 roku, średni %EWL wynosił dla BPD­DS 64%, dla RYGB 60%, dla VBG 56% oraz dla LAGB 46%.33 Autorzy nie przedstawili oddzielnie danych dotyczących operacji LSG. Zostało to uzupełnione w opracowaniu Gagner i wsp., którzy podają, że %EWL po operacji LSG wynosił 60%.34
Na uwagę zasługują publikacje pokazujące wyniki po wielu latach od operacji, gdy masa ciała ulegnie stabilizacji. Edholm i wsp. w 2012 roku opublikowali odległe wyniki leczenia 384 chorych z otyłością patologiczną metodą RYGB.35 Wyjściowy BMI wynosił 44,5 kg/m2, a po średnio 11 latach utrzymywał się na poziomie około 35 kg/m2. Tylko 2,1% chorych w tej grupie wymagało reoperacji. Uzyskana utrata masy ciała po RYGB ma charakter trwały. Udowodnili to Obeid i wsp. w pracy z 2012 roku, w której podali, że po 2 i 5 latach od operacji RYGB średni %EWL wynosił odpowiednio 69% i 65%.36 Attiah i wsp. w 2012 roku w metaanalizie badań z wcześniejszych lat przedstawiających odległe wyniki RYGB podali %EWL i ocenili trwałość uzyskanego efektu. Na podstawie analizy 22 badań z udziałem 4206 pacjentów i okresem obserwacji 2–12 lat stwierdzili, że ostateczny uzyskany %EWL po RYGB wynosił 66,5% i utrzymywał się w okresie odległym niezależnie od czasu obserwacji. Powyższe wyniki świadczą o tym, że operacja RYGB pozwala na znaczną utratę masy ciała, która jest trwała i dosyć przewidywalna, ponieważ mieści się w granicach 62–69% EWL.
O’Brien i wsp. w 2013 roku przedstawili wyniki leczenia 3227 chorych metodą LAGB.22 Wśród 714 chorych pozostających w obserwacji przez ponad 10 lat %EWL wynosił 47%, a autorzy uznali to za efekt trwały. Operacje rewizyjne wykonano u 26% chorych z powodu poszerzenia się zbiornika żołądkowego, u 3,4% z powodu przemieszczenia się opaski do światła żołądka i u 21% z powodu problemów z portem. W pracy Cadiere i wsp. z 2002 roku 652 pacjentów uzyskało po 2 latach średni %EWL równy 62%, całkowity odsetek powikłań wynosił 7%, a reoperacji wymagało 18 chorych.37 W pracy z tego samego ośrodka Himpens i wsp. w 2012 roku podają, że po 12 latach %EWL wynosił 43%, drobne powikłania wystąpiły u 22% pacjentów, a poważne u 39%. Z powodu powikłań lub niezadowalającej utraty masy ciała 60% pacjentów wymagało reoperacji.18 Chapman i wsp. w 2004 roku w metaanalizie badań dotyczących LAGB podają, że śmiertelność całkowita wynosiła 0,22%, a w 4­letniej obserwacji %EWL 44–68%. Powikłania typowe dla LAGB, takie jak zsunięcie się opaski czy poszerzenie zbiornika żołądkowego, występowały z częstością 1,5% i 4%.37 Wyniki prac dotyczących LAGB pokazują, że w długim okresie obserwacji średnia utrata nadmiaru masy ciała nie jest zadowalająca, ponieważ nie przekracza 50%. Trudno jednoznacznie ocenić częstość występowania powikłań, która znacznie się różni w poszczególnych publikacjach, natomiast większość autorów podaje duży odsetek reoperacji w okresie odległym.
W przypadku operacji LSG badania przedstawiające wyniki odległe dotyczą chorych „superotyłych” z BMI >60 kg/m2, ponieważ początkowo tylko tacy byli kwalifikowani do LSG w ramach leczenia dwuetapowego. Rawlins i wsp. w 2013 roku przedstawili wyniki chorych 5 lat po LSG, u  których BMI przed operacją wynosił śred­ nio 65 kg/m2.38 Utrata nadmiaru masy ciała po 5 latach wynosiła aż 86%. Przeważnie jednak uzyskiwane wyniki nie są aż tak doskonałe. Eid i wsp. obserwowali przez 8 lat chorych, których średni BMI przed operacją wynosił 66 kg/m2.39 Pod koniec okresu obserwacji średni BMI wynosił 46 kg/m2, co odpowiada 48% EWL. Na uwagę zasługuje praca Vidala i  wsp. opublikowana w  2012 roku, w  której autorzy podjęli próbę retrospektywnego porównania operacji RYGB i LSG w okresie do 4 lat od operacji.40 Uzyskany %EWL wynosił średnio 66% po RYGB i  65% po LSG, ale należy zaznaczyć, że do operacji LSG kwalifikowano chorych z BMI >50 kg/m2 lub BMI 35–40 kg/m2, a do RYGB chorych z BMI 40–50 kg/m2. Doświadczenie w  stosowaniu metody LSG nie jest tak duże jak w przypadku innych operacji, ale publikowanych jest coraz więcej danych świadczących o tym, że jest to operacja pozwalająca na uzyskanie podobnych wyników jak w przypadku RYGB. Niejednoznaczne pozostają opinie dotyczące bezpieczeństwa tej metody, która mimo prostej techniki wiąże się z ryzykiem takich poważnych powikłań, jak nieszczelność żołądka po resekcji z użyciem staplera. Należy również wziąć pod uwagę fakt, że większość publikowanych wyników leczenia tą metodą dotyczyło chorych z grupy bardzo dużego ryzyka, ze szczególnie dużymi wartościami BMI.
Po operacj i BPD­DS utrata nadmiaru masy ciała jest zwykle większa niż w przypadku innych metod. Topart i wsp. przedstawili wyniki 5­letniej obserwacji chorych, u których średni BMI zmniejszył się z 47 kg/m2 przed operacją do 31 kg/m2 po operacji, co odpowiadało średniemu %EWL wynoszącemu 72%.41 Marceau i wsp. w 2007 roku opublikowali wyniki leczenia 1423 pacjentów, którzy pozostawali w  obserwacji przez średnio 7,3 roku.42 Średnia wartość BMI zmniejszyła się z 51 kg/m2 przed operacją do 31 kg/m2 pod koniec okresu obserwacji, co odpowiadało 73% EWL. Odsetek zgonów w okresie okołooperacyjnym wynosi ł 1,1%, natomiast po 15 latach przeżyło 92% chorych, co odpowiadało ryzyku zgonu w populacji ogólnej. Niedobory witamin i mikroelementów występowały u 0,3–40% pacjentów, i najczęściej dotyczyły witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Reoperacja z powodu zaburzeń wchłaniania i uciążliwej biegunki była konieczna u 0,7% pacjentów. BPD­DS jest najbardziej radykalną z wykonywanych obecnie operacji bariatrycznych. Pozwala na uzyskanie największej utraty masy ciała, ale wiąże się również z dużym ryzykiem powikłań. Ponadto może powodować trudne do kontrolowania niedobory pokarmowe, co właściwie nie dotyczy pozostałych operacji.
Pomimo znacznego zmniejszenia popularności operacji VBG w niektórych ośrodkach wykonuje się ją nadal z dosyć dobrymi wynikami. Scozzari i wsp. w publikacji z 2010 roku przedstawili wyniki 10­letniej obserwacji chorych po VBG.43 Autorzy dowodzą, że przy odpowiednim doborze pacjentów i doświadczeniu zespołu leczącego można uzyskać dobre wyniki leczenia tą metodą. Po 10 latach %EWL wynosił blisko 60%. Wczesne powikłania wystąpiły u 4,2% chorych, a odległe u 14,7%, przy czym konieczność reoperacji w ciągu 10 lat dotyczyła 10% chorych. Większość specjalistów wyraża jednak przeciwną opinię o tej operacji. W 2000 roku w swojej pracy uzasadnili to Balsiger i wsp., przedstawiając wyniki ponad 10­letniej obserwacji chorych po VBG.44 Wartość BMI zmniejszyła się z 49 kg/m2 do 39 kg/m2, i tylko 20% chorych uzyskało trwałą utratę ponad 50% EWL. Reoperacji wymagało 17% chorych.

Wpływ na choroby współistniejące

Poprawę przebiegu lub ustępowanie chorób współistniejących obserwuje się po wszystkich operacjach bariatrycznych. Uważa się, że – podobnie jak w przypadku utraty masy ciała – operacje z elementem wyłączającym (BPD, BPD­DS, RYGB) przynoszą lepsze efekty niż operacje ograniczające (LAGB, LSG). Maggard i wsp.8 w metaanalizie z 2005 roku wykazali, że po operacji trwałe zmniejszenie masy ciała o 20–30 kg przyczynia się do ustępowania chorób współistniejących i zmniejszenia śmiertelności o 1% w ciągu 10 lat. W przeglądzie Cochrane z 2009 roku stwierdzono, że operacje bariatryczne prowadzą do istotnej poprawy w  zakresie nadciśnienia tętniczego i  cukrzycy typu 2.45 W badaniu Swedish Obese Subject (SOS) porównano wyniki leczenia osób otyłych w okresie 2 i 10 lat po operacjach bariatrycznych z wynikami leczenia zachowawczego.9 Poprawa przebiegu cukrzycy typu 2 była znacznie większa w przypadku leczenia operacyjnego, ponadto w tej grupie stwierdzono mniej nowych przypadków cukrzycy w okresie obserwacji. W metaanalizie z 2009 roku oceniono 621 badań dotyczących chirurgii bariatrycznej z udziałem 135 246 osób, w tym 22,3% chorych na cukrzycę typu 2.33 U 78% tych chorych stwierdzono ustąpienie cukrzycy. Poprawę parametrów lipidowych odnotowano u 70% operowanych pacjentów. Natomiast w szwedzkim badaniu SOS nadciśnienie tętnicze ustąpiło u 34% chorych po 2 latach od operacji w porównaniu z 21% w grupie kontrolnej.9 Po 10 latach efekt operacji bariatrycznej był ciągle bardziej korzystny, ponieważ prawidłowe ciśnienie krwi miało nadal 19% osób z grupy leczenia operacyjnego, podczas gdy w grupie kontrolnej 11%. W odległej obserwacji chorych z  badania SOS stwierdzono również, że po operacji RYGB ciśnienie tętnicze ulegało trwałemu obniżeniu w  większym stopniu niż po VBG lub LAGB.46 Himpens i wsp. w grupie chorych po 12 latach od LAGB zaobserwowali, że wczesny korzystny wpływ LAGB na choroby towarzyszące w późniejszym okresie zmniejsza się lub w ogóle nie występuje.18 W badaniach prowadzonych w ośrodku autorów tego artykułu po roku od operacji RYGB cukrzyca typu 2 ustąpiła u 82% chorych.26 Co ciekawe, już po miesiącu 37% chorych na cukrzycę typu 2 poddanych RYGB nie wymagało stosowania leków hipoglikemizujących. Hipercholesterolemia ustąpiła u 63% pacjentów, natomiast dyslipidemia aterogenna u wszystkich operowanych. Nadciśnienie tętnicze ustąpiło u 55% chorych po roku od operacji RYGB. W innych badaniach stwierdzano korzystny wpływ zmniejszenia masy ciała po operacji na zespół metaboliczny,26 obturacyjny bezdech senny,47 chorobę refluksową przełyku, stłuszczenie wątroby, dnę moczanową, niepłodność na tle zaburzeń miesiączkowania u kobiet, a także zmniejszenie ryzyka zakrzepicy żył głębokich i udaru mózgu.

Efekty metaboliczne operacji bariatrycznych

W ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się efektom metabolicznym operacji bariatrycznych. Uważa się, że oprócz ograniczenia objętości posiłków i zmniejszenia wchłaniania istnieją mechanizmy hormonalne, które sprzyjają ustępowaniu chorób współistniejących, zwłaszcza cukrzycy typu 2. Podstawą tej teorii była obserwacja, że po operacjach z elementem wyłączającym, jeszcze przed istotnym zmniejszeniem masy ciała, dochodzi do znacznej poprawy kontroli glikemii u chorych na cukrzycę typu 2. Obserwacje te zostały potwierdzone w doświadczeniach na zwierzętach, a próba wykrycia mechanizmu odpowiedzialnego za ten efekt zaowocowała badaniami nad wydzielaniem hormonów przewodu pokarmowego, takich jak peptyd glukagonopodobny 1 (glucagon-like peptide-1 – GLP­1) i  żołądkowy peptyd hamujący (gastric inhibitory peptide – GIP). Operacje bariatryczne wpływają również na mechanizmy związane z uczuciem głodu i sytości, w których istotną rolę odgrywa leptyna, ghrelina i peptyd YY. Zmiany wydzielania hormonów podczas utraty masy ciała po leczeniu operacyjnym przebiegają inaczej niż po zachowawczym leczeniu otyłości, co może w pewnym stopniu wyjaśniać większą skuteczność operacji bariatrycznych w leczeniu otyłości patologicznej. W opublikowanym niedawno badaniu klinicznym z  randomizacją, porównującym wyniki leczenia niedostatecznie kontrolowanej cukrzycy typu 2 u chorych z otyłością patologiczną, Schauer i wsp. wykazali, że operacje RYGB i LSG mają lepszy wpływ na kontrolę glikemii niż intensywne leczenie zachowawcze.48 Po 12 miesiącach w grupie leczonej zachowawczo odsetek HbA1c wynosił <6,0% u  12% chorych, natomiast w grupie operowanych techniką RYGB u 42%, a po operacji LSG u 37%. Interesujące jest to, że nie tylko operacja o charakterze wyłączającym (RYGB), ale i o typowo ograniczającym (LSG) miała korzystny wpływ na glikemię. Mimo nie do końca wyjaśnionych mechanizmów patofizjologicznych wyniki kliniczne uzyskane w ostatnich latach u chorych z otyłością i cukrzycą typu 2 były na tyle zachęcające, że pojawiły się propozycje, aby dla tej grupy chorych rozszerzyć kryteria kwalifikacji do operacji bariatrycznej. Obecnie jednak nie ma jeszcze wystarczających dowodów naukowych, aby rutynowo proponować leczenie operacyjne chorym z BMI 30–35 kg/m2 i cukrzycą typu 2. Jest to możliwe tylko w ramach badań klinicznych.11,12
Chirurgia metaboliczna opiera się na dotychczasowych osiągnięciach chirurgii bariatrycznej, a jej celem jest leczenie chorób metabolicznych, głównie współistniejącej otyłości i cukrzycy typu 2  metodami chirurgicznymi. Ta dziedzina chirurgii oparta na wiarygodnych podstawach naukowych stanowi obecnie najważniejszą drogę rozwoju chirurgii bariatrycznej.

PIŚMIENNICTWO

1. Fried M., Hainer V., Basdevant A. i wsp.; Bariatric Scientific Collaborative Group Expert Panel: Interdisciplinary European guidelines for surgery for severe (morbid) obesity. Obes. Surg., 2007; 17: 260–270
2. Ogden C.L., Carroll M.D., Kit B.K. i wsp.: Prevalence of obesity in the United States, 2009–2010. nCHS Data Brief., 2012; 82: 1–8
3. Flegal K.M., Carroll M.D., Ogden C.L. i wsp.: Prevalence and trends in obesity among US adults, 1999–2008. JAMA, 2010; 303: 235–241
4. Tsigos C., Hainer V., Basdevant A. i wsp.: Obesity Management Task Force of the European Association for the Study of Obesity. Management of obesity in adults: European clinical practice guidelines. Obes. Facts, 2008; 1: 106–116
5. Biela U., Pająk A., Kaczmarczyk-Chałas K. i wsp.: Częstość występowania nadwagi i otyłości u kobiet i mężczyzn w wieku 20–74 lat: wyniki programu WOBASZ. Kardiol. Pol., 2005; 63 (supl.4): 6 
6. Banegas J.R., López-García E., Gutiérrez-Fisac J.L. i wsp.: A simple estimate of mortality attributable to excess weight in the European Union. Eur. J. Clin. nutr., 2003; 57: 201–208
7. Mingrone G., Panunzi S., De Gaetano A. i wsp.: Bariatric surgery versus conventional medical therapy for type 2 diabetes. n. Engl. J. Med., 2012; 366: 1577–1585
8. Maggard M.A., Shugarman L.R., Suttorp M. i wsp.: Meta-analysis: surgical treatment of obesity. Ann. Intern. Med., 2005; 142: 547–559
9. Sjöström L., Lindroos A.K., Peltonen M. i wsp.; Swedish Obese Subjects Study Scientific Group: Lifestyle, diabetes, and cardiovascular risk factors 10 years after bariatric surgery. N. Engl. J. Med., 2004; 351: 2683–2693
10. Poirier P., Cornier M.A., Mazzone T. i wsp.: Bariatric surgery and cardiovascular risk factors: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation, 2011; 123: 1683–1701
11. American Diabetes Association: Standards of medical care in diabetes – 2013. Diabetes Care, 2013; 36 (suppl. 1): S11–S66
12. International Diabetes Federation: Bariatric surgical and procedural interventions in the treatment of obese patients with type 2 diabetes. www.idf.org/webdata/docs/IDF-Position-Statement-Bariatric-Surgery.pdf
13. Buchwald H., Avidor Y., Braunwald E. i wsp.: Bariatric surgery: a systematic review and meta-analysis. JAMA, 2004; 292: 1724–1737
14. Chapman A.E., Kiroff G., Game P. i wsp.: Laparoscopic adjustable gastric banding in the treatment of obesity: a systematic literature review. Surgery, 2004; 135: 326–351
15. Rasmussen J.J., Fuller W., Ali M.R.: Marginal ulceration after laparoscopic gastric bypass: an analysis of predisposing factors in 260 patients. Surg. Endosc., 2007; 21: 1090–1094
16. Himpens J., Verbrugghe A., Cadiere G.B. i wsp.: Long-term results of laparoscopic Roux-en-Y gastric bypass: evaluation after 9 years. Obes. Surg., 2012; 22: 1586–1593
17. Egberts K., Brown W.A., O’Brien P.E.: Systematic review of erosion after laparoscopic adjustable gastric banding. Obes. Surg., 2011; 21: 1272–1279
18. Himpens J., Cadiere G.B., Bazi M. i wsp.: Long-term outcomes of laparoscopic adjustable gastric banding. Arch. Surg., 2011; 146: 802–807
19. Vella M., Galloway D.J.: Laparoscopic adjustable gastric banding for severe obesity. Obes. Surg., 2003; 13: 642–648
20. Aills L., Blankenship J., Buffington C. i wsp.; Allied Health Sciences Section Ad Hoc nutrition Committee: ASMBS allied health nutritional guidelines for the surgical weight loss patient. Surg. Obes. Relat. Dis., 2008; 4 (suppl. 5): S73–108
21. Buchwald H., Oien D.M.: Metabolic/bariatric surgery worldwide 2008. Obes. Surg., 2009; 19: 1605–1611
22. O’Brien P.E., MacDonald L., Anderson M. i wsp.: Long-term outcomes after bariatric surgery: fifteen-year follow-up of adjustable gastric banding and a systematic review of the bariatric surgical literature. Ann. Surg., 2013; 257: 87–94
23. Food and Drug Administration – Device Approval and Clearances. www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/ Recently-ApprovedDevices/ucm248 133.htm
24. Langer F.B., Bohdjalian A., Felberbauer F.X. i wsp.: Does gastric dilatation limit the success of sleeve gastrectomy as a sole operation for morbid obesity? Obes. Surg., 2006; 16: 166–171
25. Hutter M.M., Schirmer B.D., Jones D.B. i wsp.: First report from the American College of Surgeons Bariatric Surgery Center network: laparoscopic sleeve gastrectomy has morbidity and effectiveness positioned between the band and the bypass. Ann. Surg., 2011; 254: 410–420
26. SAGES Guidelines Committee: SAGES guideline for clinical application of laparoscopic bariatric surgery. Surg. Obes. Relat. Dis., 2009; 5: 387–405
27. Kalinowski P.: Wpływ operacji wytworzenia małego żołądka z zespoleniem z pętlą Roux-en-Y na wybrane parametry metaboliczne i choroby towarzyszące otyłości. Praca na stopień doktora nauk medycznych. Warszawa, Warszawski Uniwersytet Medyczny, 2011
28. Paulen M.E., Zapata L.B., Cansino C. i wsp.: Contraceptive use among women with a history of bariatric surgery: a systematic review. Contraception, 2010; 82: 86–94
29. Heber D., Greenway F.L., Kaplan L.M. i wsp.: Endocrine and nutritional management of the post-bariatric surgery patient: an Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J. Clin. Endocrinol. Metab., 2010; 95: 4823–4843
30. Skroubis G., Anesidis S., Kehagias I. i wsp.: Roux-en-Y gastric bypass versus a variant of biliopancreatic diversion in a non-superobese population: prospective comparison of the efficacy and the incidence of metabolic deficiencies. Obes. Surg., 2006; 16: 488–495
31. Gollobin C., Marcus W.Y.: Bariatric beriberi. Obes. Surg., 2002; 12: 309–311
32. Christou n.V., Look D., MacLean L.D.: Weight gain after short- and long-limb gastric bypass in patients followed for longer than 10 years. Ann. Surg., 2006; 244: 734–740
33. Buchwald H., Estok R., Fahrbach K. i wsp.: Weight and type 2 diabetes after bariatric surgery: systematic review and meta-analysis. Am. J. Med., 2009, 122: 248–256
34. Gagner M., Deitel M., Kalberer T.L. i wsp.: The Second International Consensus Summit for Sleeve Gastrectomy, March 19–21, 2009. Surg. Obes. Relat. Dis., 2009; 5: 476–485
35. Edholm D., Svensson F., näslund I. i wsp.: Long-term results 11 years after primary gastric bypass in 384 patients. Surg. Obes. Relat. Dis., 2012; doi:10.1016/j.soard.2012.02.011
36. Obeid A., Long J., Kakade M. i wsp.: Laparoscopic Roux-en-Y gastric bypass: long term clinical outcomes. Surg. Endosc., 2012; 26: 3515–3520
37. Cadiere G.B., Himpens J., Hainaux B. i wsp.: Laparoscopic adjustable gastric banding. Semin. Laparosc. Surg., 2002; 9: 105–114
38. Rawlins L., Rawlins M.P., Brown C.C. i wsp.: Sleeve gastrectomy: 5-year outcomes of a single institution. Surg. Obes. Relat. Dis., 2013; 9: 21–25
39. Eid G.M., Brethauer S., Mattar S.G. i wsp.: Laparoscopic sleeve gastrectomy for super obese patients: forty-eight percent excess weight loss after 6 to 8 years with 93% follow-up. Ann. Surg., 2012; 256: 262–265
40. Vidal P., Ramón J.M., Goday A. i wsp.: Laparoscopic gastric bypass versus laparoscopic sleeve gastrectomy as a definitive surgical procedure for morbid obesity: mid-term results. Obes. Surg., 2012; doi 10.1007/s11695-012-0828-4
41. Topart P., Becouarn G., Salle A.: Five-year follow-up after biliopancreatic diversion with duodenal switch. Surg. Obes. Relat. Dis., 2011; 7: 199–205
42. Marceau P., Biron S., Hould F.S. i wsp.: Duodenal switch: long-term results. Obes. Surg., 2007; 17: 1421–1430
43. Scozzari G., Toppino M., Famiglietti F. i wsp.: 10-year follow-up of laparoscopic vertical banded gastroplasty: good results in selected patients. Ann. Surg., 2010; 252: 831–839
44. Balsiger B.M., Poggio J.L., Mai J. i wsp.: Ten and more years after vertical banded gastroplasty as primary operation for morbid obesity. J. Gastrointest. Surg., 2000; 4: 598–605
45. Colquitt J.L., Picot J., Loveman E. i wsp.: Surgery for obesity. Cochrane Database Syst. Rev., 2009: CD003 641
46. Hallersund P., Sjöström L., Olbers T. i wsp.: Gastric bypass surgery is followed by lowered blood pressure and increased diuresis – long term results from the Swedish Obese Subjects (SOS) study. PLoS One, 2012; 7: e49 696
47. Paluszkiewicz R., Kalinowski P.: The role of bariatric surgery in the treatment of obstructive sleep apnea. Pneumonol. Alergol. Pol., 2007; 75 (suppl. 1): 44– 49
48. Schauer P.R., Kashyap S.R., Wolski K. i wsp.: Bariatric surgery versus intensive medical therapy in obese patients with diabetes. N. Engl. J. Med., 2012; 366: 1567–1576

strona 2 z 2

Napisz do nas

Zadaj pytanie ekspertowi, przyślij ciekawy przypadek, zgłoś absurd, zaproponuj temat dziennikarzom.
Pomóż redagować portal.
Pomóż usprawnić system ochrony zdrowia.