Postępowanie lecznicze u osób użądlonych przez owady błonkoskrzydłe

Pytanie nadesłane do redakcji

Mój tato w ostatnim tygodniu został użądlony prawdopodobnie przez osę dwukrotnie, nigdy wcześniej nie miał tak poważnych objawów, jak teraz - trafił do szpitala. Najpierw miał wielką opuchliznę na twarzy i wielki obrzęk języka, prawie się udusił. Następnym razem użądliła go w plecy, zaczął cały puchnąć i miał bąble na całym ciele - jakaś tragedia. Czy są sposoby leczenia? Do jakiego lekarza, czym się bronić, co robić? Proszę o pomoc.

Odpowiedziała

dr n. med. Grażyna Durska
Zakład Medycyny Rodzinnej
Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
Poradnia Alergologiczna „Podgórna” w Szczecinie

Opisane w pytaniu objawy prawdopodobnie są wywołane uczuleniem na jad owada błonkoskrzydłego (osy). W odróżnieniu od pszczoły osa nie pozostawia żądła w skórze zaatakowanego człowieka.

Najczęstszym objawem występującym po użądleniu przez owady jest nadmierny odczyn miejscowy (obrzęk o średnicy >10 cm, utrzymujący się ponad 24 godziny), ustępujący zwykle samoistnie. W tego typu reakcji można stosować zimne okłady, leki przeciwbólowe, miejscowe glikokortykosteroidy. W przypadku użądlenia w obrębie górnych dróg oddechowych nadmierny odczyn miejscowy może prowadzić do niewydolności oddechowej zagrażającej życiu.

Poza odczynami miejscowymi u osób uczulonych na jad owadów błonkoskrzydłych (osy, pszczoły, trzmiele, szerszenie) mogą wystąpić reakcje systemowe o różnym stopniu nasilenia objawów klinicznych. W zależności od nasilenia objawów wyróżnia się 5 stopni odczynów alergicznych:
0 - nadmierny odczyn miejscowy
1 - pokrzywka, świąd, złe samopoczucie, lęk
2 - dowolny objaw z wymienionych powyżej oraz co najmniej dwa z wymienionych poniżej: obrzęk Quinke'go (obrzęk górnych dróg oddechowych), ciężar w klatce piersiowej, nudności, wymioty, biegunka, bóle kolkowe w jamie brzusznej, zawroty głowy
3 - dowolny objaw z wymienionych powyżej oraz co najmniej dwa z wymienionych poniżej: duszność, świszczący oddech oraz zaburzenia połykania, zaburzenia mowy słabość, poczucie śmiertelnego leku, niepokój
4 - dowolny objaw z wymienionych powyżej oraz co najmniej dwa z wymienionych poniżej: obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, omdlenie, utrata przytomności, nietrzymanie moczu, stolca, sinica.

Do zakwalifikowania objawów do 3º stopnia ciężkości wystarczy izolowana duszność, świst zarówno wdechowy, jak i wydechowy. Obrzęk Qincke'go jako pojedynczy objaw kwalifikuje się do stopnia 2. Wraz ze wzrostem stopnia reakcji alergicznej wzrasta zagrożenie dla zdrowia i życia osoby uczulonej.

Osoby z podejrzeniem reakcji alergicznej na jad owadów powinny być diagnozowane i leczone w wytypowanych do tego celu poradniach alergologicznych (wymagane skierowanie od lekarza pierwszego kontaktu lub innego lekarza zajmującego się osobą uczuloną). Diagnostyka obejmuje oznaczanie miana swoistych przeciwciał IgE w surowicy krwi, testy punktowe z alergenami owada, a w wybranych przypadkach również testy śródskórne.

Leczeniem przyczynowym alergii na jady owadów błonkoskrzydłych jest immunoterapia alergenowa. Metoda ta jest zarezerwowana dla pacjentów z ciężkimi reakcjami systemowymi oraz dla chorych należących do grup zwiększonego ryzyka wystąpienia reakcji anafilaktycznych, np. dla pacjentów chorujących na mastocytozę.

Każdy u kogo rozpoznano alergię na jad owadów błonkoskrzydłych powinien w okresie zwiększonej aktywności owadów nosić przy sobie zestaw przeciwwstrząsowy. W przypadku ciężkich reakcji uczuleniowych (anafilaktycznych) leczeniem z wyboru jest domięśniowe podanie adrenaliny.
W Polsce dostępna jest adrenalina w ampułkostrzykawkach (adrenalina WZF, oraz Epipen junior - dla dzieci i Epipen senior dla osób ważących >30 kg).

W lżejszych przypadkach wystarczy podanie leku antyhistaminowego. W celu zapobieżenia wystąpieniu późnej reakcji uczuleniowej podaje się glikokortykosteroidy systemowe (doustne, dożylne). Przy objawach skurczu oskrzeli niezbędne są inhalacje z leków rozszerzających oskrzela (β₃-mimetyki krótko działające), przy skurczu krtani wziewne glikokortykosteroidy, czasami adrenalina w nebulizacji (inhalacji).

Chorzy z ciężkimi reakcjami anafilaktycznymi w przeszłości oraz innymi chorobami ogólnoustrojowymi, zwłaszcza ze strony układu krążenia i układu oddechowego, z szybkim narastaniem objawów chorobowych powinni być hospitalizowani lub obserwowani co najmniej przez 24 godziny na oddziale ratunkowym.

Niezwykle ważne jest unikanie narażenia na użądlenie przez owady.