Jak działa masaż, gdy patrzymy na niego nie przez pryzmat mięśni, lecz mózgu? Przez lata kojarzony był głównie z rozluźnieniem napięcia, redukcją bólu czy chwilą odpoczynku. Dziś coraz częściej staje się przedmiotem badań neuroobrazowych. Naukowcy sprawdzają, co dokładnie dzieje się w ośrodkowym układzie nerwowym podczas i po terapii manualnej.
W przeglądzie opublikowanym w Journal of Clinical Medicine zespół badaczy przeanalizował 47 badań wykorzystujących EEG, funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI) oraz funkcjonalną spektroskopię w bliskiej podczerwieni (fNIRS). Analizy objęły osoby zdrowe, pacjentów z bólem przewlekłym oraz wcześniaki.
Masaż jako interwencja neurofizjologiczna
Okazało się, że efekty masażu nie są jedynie subiektywne; zmiany w aktywności mózgu i łączności sieci neuronalnych można uchwycić za pomocą obiektywnych metod pomiarowych. Wyniki tych badań sugerują, że masaż wpływa na aktywność fal mózgowych, w tym na wzrost fal alfa, które kojarzone są ze stanem spokojnej czujności. Zauważono również zmiany w falach beta i gamma oraz modulację aktywności struktur odpowiedzialnych za przetwarzanie bólu, takich jak wyspa mózgowa czy zakręt obręczy.
Prof. Donata Kurpas z Zakładu Metodyki Badań Naukowych Wydziału Pielęgniarstwa i Położnictwa UMW, współautorka przeglądu, podkreśla, że masaż wywołuje mierzalne zmiany w aktywności i łączności sieci neuronalnych odpowiedzialnych za regulację stresu, przetwarzanie bólu i modulację emocji. Przy powtarzanych sesjach obserwowano również sygnały adaptacyjne, które można interpretować jako potencjalne procesy neuroplastyczne.
Masaż w kontekście zdrowia publicznego
Przewlekły stres i utrzymujący się ból nie są jedynie dyskomfortem. To mechanizmy leżące u podstaw wielu chorób niezakaźnych – od schorzeń sercowo-naczyniowych po zaburzenia psychiczne. Jeżeli masaż wpływa na sieci neuronalne związane z regulacją stresu i percepcją bólu, pojawia się pytanie o jego miejsce w szerszym kontekście profilaktyki i opieki zdrowotnej.
– Masaż nie jest klasyczną profilaktyką pierwotną, ale może oddziaływać na układy regulacyjne związane ze stresem i bólem. Może to mieć znaczenie również w profilaktyce wtórnej i ograniczaniu obciążenia objawowego. Wyniki uzasadniają dalsze badania, jednak nie stanowią podstawy do zaleceń systemowych – zaznacza prof. Kurpas.
Masaż jako element terapii multimodalnej
Szczególnie interesujące są wyniki dotyczące pacjentów z bólem przewlekłym. W części badań zmiany aktywności mózgu towarzyszyły zmniejszeniu natężenia bólu i poprawie samopoczucia. Z perspektywy podstawowej opieki zdrowotnej masaż mógłby być rozważany jako element terapii wieloskładnikowej, obok fizjoterapii, psychoterapii czy interwencji poznawczo-behawioralnych.
– W podstawowej opiece zdrowotnej masaż może stanowić element postępowania multimodalnego, szczególnie u pacjentów z bólem przewlekłym oraz zaburzeniami stresozależnymi. Z mojego doświadczenia wynika jednak jasno, że powinien on być precyzyjnie włączony w całościowy plan terapeutyczny – podkreśla badaczka.
Przyszłość badań nad masażem
Jednym z najciekawszych aspektów przeglądu jest pokazanie, że masaż wywołuje zmiany w łączności funkcjonalnej sieci neuronalnych związanych z bólem, stresem i emocjami. W niektórych badaniach po serii zabiegów obserwowano sygnały adaptacyjne sugerujące możliwość długofalowych zmian regulacyjnych.
Jednak – jak zaznacza prof. Kurpas – dane mechanistyczne to dopiero początek drogi. Zmiany neurofizjologiczne nie są równoznaczne z potwierdzeniem skuteczności klinicznej. Potrzebne są dobrze zaprojektowane badania kliniczne, obejmujące ocenę trwałości efektu, bezpieczeństwa i efektywności kosztowej. Stwierdzenie mechanizmu działania nie zastępuje dowodu klinicznego.
Z perspektywy systemowej kluczowe będą badania prowadzone w warunkach rzeczywistej praktyki medycznej. – Dopiero analizy wpływu na jakość życia pacjentów, zużycie leków czy korzystania ze świadczeń zdrowotnych pozwolą odpowiedzialnie określić miejsce masażu w modelach opieki zintegrowanej – podsumowuje prof. Kurpas.
Masaż ma ugruntowane miejsce w postępowaniu terapeutycznym, a współczesne badania dostarczają neurobiologicznych wyjaśnień jego działania. Odpowiednio zaplanowany może wpływać na centralne mechanizmy regulacyjne związane z bólem i stresem.
Chmiel, J.; Kurpas, D. Through Massage to the Brain—Neuronal and Neuroplastic Mechanisms of Massage Based on Various Neuroimaging Techniques (EEG, fMRI, and fNIRS). J. Clin. Med. 2026, 15, 909. https://doi.org/10.3390/jcm15020909
