Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Zalety regularnego spożycia nasion roślin strączkowych

Mgr Mateusz Durbas
Dietetyk kliniczny i sportowy
www.mateuszdurbas.pl

Wstęp

Stale rosnąca liczba publikacji naukowych dokumentuje szereg różnorodnych korzyści zdrowotnych, które wynikają z regularnego spożycia nieprzetworzonych produktów pochodzenia roślinnego, w tym również nasion roślin strączkowych. Warto podkreślić, że niektóre systemy żywieniowe o działaniu prozdrowotnym, potwierdzonym w licznych badaniach naukowych, takie jak choćby dieta śródziemnomorska czy dieta DASH, nie są wprawdzie ściśle wegetariańskie, jednak bazują w przeważającej części na pokarmach roślinnych. Są one cenione za dużą gęstość odżywczą oraz zawartość licznych substancji aktywnych biologicznie, wykazujących właściwości antyoksydacyjne, przeciwzapalne i odgrywających ważną rolę w profilaktyce wielu chorób dietozależnych.


Fot. pixabay.com

Chociaż badania naukowe sugerują liczne profity zdrowotne częstego spożywania w diecie warzyw strączkowych, relatywnie niewielka grupa dorosłych deklaruje, że sięga po nasiona roślin strączkowych codziennie lub częściej niż 4 razy w tygodniu. W latach 1999–2002 w populacji mieszkańców Stanów Zjednoczonych odnotowano, że jedynie niespełna 8% dorosłych osób w wieku ≥19 lat zgłasza codzienne spożycie warzyw strączkowych, głównie suchej fasoli i grochu.

W Polsce w latach 1999–2008 we wszystkich typach gospodarstw domowych zaobserwowano ogólną tendencję spadkową w konsumpcji suchych nasion roślin strączkowych, średnie ich spożycie w ciągu badanej dekady wyniosło bowiem zaledwie 2,3 g dziennie w przeliczeniu na jedną osobę. Z kolei w polskim badaniu, opublikowanym w 2013 roku, z udziałem 245 uczniów w przedziale wiekowym 16–20 lat stwierdzono, że najbardziej lubianym i zarazem najczęściej spożywanym (raz w miesiącu) warzywem strączkowym wśród ankietowanej młodzieży, bez względu na płeć i wiek, okazała się fasola, a w dalszej kolejności groch, soja i bób.

Niemniej jednak w ostatnich latach obserwuje się wyraźnie większe zainteresowanie spożyciem nasion roślin strączkowych i ogólnie rzecz biorąc dietami roślinnymi, co niewątpliwie z jednej strony jest wynikiem rosnącej świadomości żywieniowej konsumentów, a z drugiej strony szerokiego dostępu do wiedzy na temat prawidłowego żywienia (internet, książki, programy telewizyjne, audycje radiowe itd.).

Charakterystyka nasion roślin strączkowych

Warzywa strączkowe to powszechnie uprawiane rośliny jednoroczne z rodziny motylkowatych; należą do nich następujące typowo jadalne gatunki: groch, fasola, bób, soja, soczewica, orzech ziemny i groch włoski (ciecierzyca). Rośliny strączkowe są bogatym źródłem białka, węglowodanów, błonnika pokarmowego, fitosteroli, witamin z grupy B, żelaza, wapnia, potasu, magnezu, miedzi, kobaltu, manganu, molibdenu, cynku i fosforu (głównie w postaci kwasów fitynowych). Ich gęstość energetyczna jest stosunkowo duża i waha się w przedziale od 350 do 440 kcal na 100 g produktu; zawartość białka wynosi średnio 20–35%, a węglowodanów około 60% (jedynie w soi blisko 35%). Ponadto suche nasiona roślin strączkowych cechuje naturalnie mała zawartość tłuszczu (z wyjątkiem soi), są praktycznie wolne od nasyconych kwasów tłuszczowych, a ponadto nie zawierają cholesterolu.

Jedna porcja warzyw strączkowych, czyli mniej więcej pół szklanki, dostarcza przeciętnie około 115 kcal, 8 g białka, 20 g węglowodanów, w tym 7–9 g błonnika pokarmowego, oraz 1 g tłuszczu. Warto wiedzieć, że rośliny strączkowe mają niski indeks glikemiczny, zwykle w zakresie od 10 do 40.

Suche nasiona roślin strączkowych zawierają także rozmaite substancje antyodżywcze, takie jak inhibitory trypsyny, lektyny, kwas fitynowy czy glikozydy. Ten fakt oraz duża zawartość błonnika pokarmowego ograniczają spożycie tych roślin w populacji. Liczna grupa osób, w tym zwłaszcza osoby starsze, rezygnuje z ich regularnej konsumpcji ze względu ciężkostrawność oraz często występujące po spożyciu nieprzyjemne objawy ze strony przewodu pokarmowego.

Spożycie nasion roślin strączkowych a zdrowie kardiometaboliczne

W fachowym piśmiennictwie można znaleźć szereg dowodów naukowych, które wskazują, że regularne włączanie do diety warzyw strączkowych wiąże się z mniejszym ryzykiem rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego. W jednym badaniu zauważono ponadto, że duże spożycie nasion roślin strączkowych wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem śmiertelności z jakiejkolwiek przyczyny. Z kolei w systematycznej pracy przeglądowej i metaanalizie, opublikowanej w 2014 roku w czasopiśmie „The American Journal of Clinical Nutrition”, wykazano, że po 4-tygodniowym okresie spożywania 100-gramowych porcji warzyw strączkowych odnotowano mniejsze o 14% ryzyko rozwoju choroby niedokrwiennej serca.

W innej metaanalizie badań obserwacyjnych spożycie soi i jej przetworów (w tym tofu) było odwrotnie powiązane z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, udaru mózguchoroby wieńcowej, niemniej jednak nie stwierdzono, że za te właściwości kardioprotekcyjne odpowiadają zwłaszcza izoflawony sojowe.

Ciekawe rezultaty w tej materii uzyskali również autorzy kontrolowanego badania z randomizacją, przeprowadzonego z udziałem kobiet od 18. do 35. roku życia ze zdiagnozowanym zespołem policystycznych jajników, opublikowanego w 2018 roku w czasopiśmie „Nutrients”. W niniejszym studium po 4-miesięcznym okresie przestrzegania diety obfitującej w suche nasiona roślin strączkowych (około 90 g grochu łuskanego lub 225 g ciecierzycy/fasoli, ewentualnie 150 g soczewicy) zaobserwowano: znaczące obniżenie rozkurczowego ciśnienia tętniczego krwi, zmniejszenie stężenia lipoprotein o małej gęstości LDL i stężenia triglicerydów, zmniejszenie pola powierzchni pod krzywą odpowiedzi insulinowej w doustnym teście obciążenia glukozą, wyraźniejsze zwiększenie stężenia lipoprotein o dużej gęstości HDL oraz zmniejszoną proporcję cholesterol całkowity/lipoproteiny frakcji HDL – w porównaniu z grupą niestosującą takiej diety. Ponadto podczas pomiarów dokonanych 6 i 12 miesięcy po ukończonej interwencji żywieniowo-treningowej u uczestniczek badania w grupie stosującej dietę zawierającą suche rośliny strączkowe nadal obserwowano zwiększone stężenie lipoprotein o dużej gęstości HDL oraz zmniejszone proporcje cholesterol całkowity/lipoproteiny frakcji HDL. Wskazuje to, że wprowadzenie do codziennego menu pewnych ilości warzyw strączkowych może pozytywnie wpłynąć na szereg parametrów kardiometabolicznych u kobiet z zespołem wielotorbielowatych jajników.

Warto również podkreślić, że w obejmującej 11 badań klinicznych metaanalizie wykazano, iż spożycie roślin strączkowych (bez uwzględnienia soi) prowadziło do zmniejszenia stężenia cholesterolu całkowitego, lipoprotein frakcji LDL i triglicerydów odpowiednio o 7, 6 i 17%. Uważa się, że hipocholesterolemiczne działanie wynikające z regularnej konsumpcji suchych nasion roślin strączkowych wiąże się m.in. z takimi czynnikami, jak duża zawartość rozpuszczalnych frakcji błonnika pokarmowego, białka roślinnego, oligosacharydów, izoflawonów, fosfolipidów, saponin oraz określonych kwasów tłuszczowych (szczególnie w soi). Ponadto spożycie roślin strączkowych może zmniejszać ryzyko sercowo-naczyniowe, dzięki korzystnemu wpływowi na ciśnienie tętnicze krwi, a także glikemię poposiłkową, co stanowi profilaktykę cukrzycy oraz otyłości.

Jak się okazuje, spożycie warzyw strączkowych innych niż soja może się przyczyniać do znaczącego zmniejszenia stężeń CRP i hs-CRP (białka C-reaktywnego oznaczonego metodą wysokoczułą). Zostało to udokumentowane w systematycznej pracy przeglądowej i metaanalizie z 2015 roku, w której uwzględniono 8 kontrolowanych badań z randomizacją o łącznej liczbie 464 uczestników.

Konsumpcja warzyw strączkowych a ryzyko rozwoju chorób nowotworowych

Ciągle rosnąca liczba publikacji naukowych wskazuje, że duża podaż suchych nasion roślin strączkowych przyczynia się do zmniejszenia ryzyka rozwoju chorób nowotworowych. W metaanalizie prospektywnych badań kohortowych, obejmujących ogółem 281 034 osób, w tym 10 234 chorych na raka gruczołu krokowego, wykazano, że ryzyko tego raka zmniejszyło się o 3,7% na każde 20 gramów zwiększenia podaży roślin strączkowych. Sugeruje to, że duże spożycie warzyw strączkowych wiąże się z małą częstością występowania raka gruczołu krokowego.

W 2018 roku w czasopiśmie „Nutrients” ukazała się systematyczna praca przeglądowa i metaanaliza 30 publikacji oceniających wpływ konsumpcji soi i jej przetworów na ryzyko rozwoju raka gruczołu krokowego. Wyniki studium potwierdzają, że całkowite spożycie żywności sojowej wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem tego raka, a jednocześnie dowodzą, że izoflawony sojowe, głównie genisteina i daidzeina, hamują jego rozwój.

W innej systematycznej pracy przeglądowej i metaanalizie, opublikowanej w czasopiśmie „Journal of Academy of Nutrition and Dietetics” w 2018 roku, odnotowano, że duża podaż w diecie izoflawonów, pochodzących z produktów sojowych oraz innych suchych nasion roślin strączkowych, była związana ze zmniejszonym ryzykiem i częstością występowania raka endometrium, czyli najczęstszego nowotworu złośliwego żeńskich narządów płciowych w krajach wysoko rozwiniętych.

Wyniki innej metaanalizy badań obserwacyjnych z ostatnich lat pokazują, że duże stężenie izoflawonów z warzyw strączkowych może się wiązać ze zmniejszonym ryzykiem rozwoju raka piersi w populacjach azjatyckich, zwłaszcza u kobiet po menopauzie, natomiast – co ciekawe – nie odnotowano takiego związku dla populacji zachodnich, na co wskazują również rezultaty innej metaanalizy.

Doniesienia z systematycznych przeglądów i metaanaliz, opublikowanych w 2016 roku, dowodzą, że spożycie soi wiąże się z niewielkim zmniejszeniem ryzyka rozwoju nowotworu przewodu pokarmowego, zwłaszcza raka jelita grubego. W jednym z tych badań zauważono, że każde zwiększenie spożycia izoflawonów sojowych o 20 mg na dzień wpłynęło na zmniejszenie o 8% ryzyka nowotworu jelita grubego u Azjatów. Dodatkowo w metaanalizie obejmującej 143 badania prospektywne wykazano, iż spożycie izoflawonów z warzyw strączkowych wiąże się ze znaczącym zmniejszeniem ryzyka raka płuc i żołądka oraz dość znacznym spadkiem ryzyka raka piersi oraz jelita grubego.

Praktyczne wskazówki przygotowywania warzyw strączkowych

Relatywnie liczna grupa osób ma obawy przed częstym włączaniem do swojego codziennego menu suchych nasion roślin strączkowych ze względu na dużą ilość kalorii, substancji antyodżywczych oraz błonnika pokarmowego, a zatem ciężkostrawność, a także szereg kontrowersyjnych informacji na ich temat dostępnych w środkach masowego przekazu.

Warto zwrócić uwagę, że związki antyżywieniowe, takie jak lektyny (glikoproteiny) znajdujące się naturalnie w nasionach roślin strączkowych, można w pełni inaktywować przez gotowanie w wodzie. Ten efekt zaobserwowano w jednym badaniu w przypadku nasion soi już po około 10-minutowej obróbce termicznej w temperaturze 100°C. Ogólnie w celu zmniejszenia ciężkostrawności warzyw strączkowych należy zastosować właściwe techniki obróbki kulinarnej: m.in. odpowiednio długie moczenie (np. z dodatkiem sody oczyszczonej) oraz gotowanie przez pierwsze 20 minut bez przykrycia na dużym ogniu i dodawanie soli dopiero pod koniec gotowania.

Poniżej znajduje się 10 praktycznych wskazówek dotyczących gotowania suchych nasion roślin strączkowych.

  1. Przed rozpoczęciem gotowania mocz większe rośliny strączkowe, takie jak ciecierzyca czy fasola przez 24 godziny w zimnej wodzie.
  2. Przygotowując rośliny strączkowe, inne niż soczewica, dodaj sól dopiero pod koniec gotowania.
  3. Rośliny strączkowe pochłaniają dużo wody, dlatego dodaj co najmniej 3 szklanki wody do każdej gotowanej szklanki suchych nasion roślin strączkowych.
  4. Przygotowane warzywa strączkowe dobrze osusz przed przechowywaniem. Zwiększy to ich trwałość i poprawi jakość.
  5. Podczas gotowania roślin strączkowych od czasu do czasu usuń łyżką lub chochlą piankę, która unosi się do góry.
  6. Sałatki smakują jeszcze lepiej, gdy warzywa strączkowe marynujesz z innymi składnikami przez co najmniej 30 minut przed podaniem.
  7. Używaj wody z gotowania roślin strączkowych podczas przygotowywania hummusu lub innego smarowidła, pasty lub sosu.
  8. Łącz rośliny strączkowe z mięsem, ponieważ te smaki na ogół świetnie do siebie pasują.
  9. Do sałatki z roślin strączkowych lub zupy dodaj odrobinę soku ze świeżej cytryny – to doda potrawie aromatu.
  10. Spróbuj użyć niedogotowanych, częściowo miękkich warzyw strączkowych na sałatkę, a następnie marynuj je w dressingu przez ponad 30 minut, aby uzyskać świetną konsystencję i smak.

Podsumowanie

W piśmiennictwie istnieje szereg dowodów wskazujących na korzyści z regularnego wprowadzania do codziennej diety posiłków zawierających odpowiednio przygotowane suche nasiona roślin strączkowych. Warzywa strączkowe cechuje duża zawartość białka, węglowodanów, błonnika pokarmowego, witamin, składników mineralnych oraz rozmaitych fitozwiązków o szerokim spektrum działania w organizmie człowieka. Wśród prozdrowotnych właściwości suchych nasion roślin strączkowych wymienia się m.in.: korzystny wpływ na parametry gospodarki lipidowej i węglowodanowej, zmniejszenie stężenia biomarkerów stanu zapalnego (redukcja poziomu CRP i hs-CRP), istotne zmniejszenie ryzyka rozwoju chorób nowotworowych, chorób układu sercowo-naczyniowego oraz zmniejszenie śmiertelności ogólnej.

W celu zwiększenia spożycia suchych nasion roślin strączkowych istotne wydaje się rozpowszechnianie wiedzy na temat wartości prozdrowotnych tych produktów żywnościowych. Warto również wspomnieć, że rośliny strączkowe są źródłem łatwo fermentujących w przewodzie pokarmowym oligosacharydów, monosacharydów, disacharydów oraz polioli (tzw. FODMAP), które mogą u niektórych osób powodować przykre dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, manifestujące się m.in.: bólem w obrębie jamy brzusznej, wzdęciem brzucha, nadmierną produkcją gazów jelitowych, biegunką czy uczuciem przelewania. U osób z wyjątkowo wrażliwym układem trawiennym należy ograniczać warzywa strączkowe i wykorzystywać produkty fermentowane, pasty, sery (tofu) oraz napoje roślinne z nich produkowane. Ponadto osoby, które dotychczas nie spożywały warzyw strączkowych, powinny wprowadzać je do diety, poczynając od małych ilości i stopniowo te ilości zwiększając, aby zminimalizować ryzyko wystąpienia nieprzyjemnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych.

Piśmiennictwo

1. Polak R., Phillips E.M., Campbell A.: Legumes: Health Benefits and Culinary Approaches to Increase Intake. Clin Diabetes. 2015; 33 (4): 198–205. doi: 10.2337/diaclin.33.4.198.
2. Mitchell D.C., Lawrence F.R., Hartman T.J., Curran J.M.: Consumption of dry beans, peas, and lentils could improve diet quality in the US population. J. Am. Diet Assoc. 2009; 109 (5): 909–913. doi: 10.1016/j.jada.2009.02.029.
3. Górnicka M., Pierzynowska J., Wiśniewska M., Frąckiewicz J.: Analiza spożycia suchych nasion roślin strączkowych w latach 1999–2008 w Polsce. Bromat. Chem. Toksykol. XLIV, 2011; 4: 1034–1038.
4. Malczyk E., Kosmaty I.: Preferencje i częstotliwość spożycia potraw z suchych nasion roślin strączkowych wśród wybranej grupy młodzieży. Bromat. Chem. Toksykol. XLVI, 2013; 4: 455–461.
5. Marventano S., Izquierdo Pulido M., Sánchez-González C. i wsp.: Legume consumption and CVD risk: a systematic review and meta-analysis. Public Health Nutr. 2017; 20 (2): 245–254. doi: 10.1017/S1368980016002299.
6. Li H., Li J., Shen Y., Wang J., Zhou D.: Legume Consumption and All-Cause and Cardiovascular Disease Mortality. Biomed. Res. Int. 2017; 2017: 8450618. doi: 10.1155/2017/8450618.
7. Afshin A., Micha R., Khatibzadeh S., Mozaffarian D.: Consumption of nuts and legumes and risk of incident ischemic heart disease, stroke, and diabetes: a systematic review and meta-analysis. Am. J. Clin. Nutr. 2014; 100 (1): 278–288. doi: 10.3945/ajcn.113.076901.
8. Yan Z., Zhang X., Li C., Jiao S., Dong W.: Association between consumption of soy and risk of cardiovascular disease: A meta-analysis of observational studies. Eur. J. Prev. Cardiol. 2017; 24 (7): 735–747. doi: 10.1177/2047487316686441.
9. Kazemi M., McBreairty L.E., Chizen D.R. i wsp.: A Comparison of a Pulse-Based Diet and the Therapeutic Lifestyle Changes Diet in Combination with Exercise and Health Counselling on the Cardio-Metabolic Risk Profile in Women with Polycystic Ovary Syndrome: A Randomized Controlled Trial. Nutrients. 2018; 10 (10). pii: E1387. doi: 10.3390/nu10101387.
10. Anderson J.W., Major A.W.: Pulses and lipaemia, short- and long-term effect: potential in the prevention of cardiovascular disease. Br. J. Nutr. 2002; 88 Suppl. 3: S263–271. doi: 10.1079/BJN2002716.
11. Salehi-Abargouei A., Saraf-Bank S., Bellissimo N., Azadbakht L.: Effects of non-soy legume consumption on C-reactive protein: a systematic review and meta-analysis. Nutrition. 2015; 31 (5): 631–639. doi: 10.1016/j.nut.2014.10.018.
12. Li J., Mao Q.Q.: Legume intake and risk of prostate cancer: a meta-analysis of prospective cohort studies. Oncotarget. 2017; 8 (27): 44776–44784. doi: 10.18632/oncotarget.16794.
13. Applegate C.C., Rowles J.L., Ranard K.M. i wsp.: Soy Consumption and the Risk of Prostate Cancer: An Updated Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients. 2018; 10 (1). pii: E40. doi: 10.3390/nu10010040.
14. Zhong X.S., Ge J., Chen S.W. I wsp.: Association between Dietary Isoflavones in Soy and Legumes and Endometrial Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis. J. Acad. Nutr. Diet. 2018; 118 (4): 637–651. doi: 10.1016/j.jand.2016.09.036.
15. Xie Q., Chen M.L., Qin Y. i wsp.: Isoflavone consumption and risk of breast cancer: a dose-response meta-analysis of observational studies. Asia Pac. J. Clin. Nutr. 2013; 22 (1): 118–127. doi: 10.6133/apjcn.2013.22.1.16.
16. Dong J.Y., Qin L.Q.: Soy isoflavones consumption and risk of breast cancer incidence or recurrence: a meta-analysis of prospective studies. Breast Cancer Res. Treat. 2011; 125 (2): 315–323. doi: 10.1007/s10549-010-1270-8.
17. Tse G., Eslick G.D.: Soy and isoflavone consumption and risk of gastrointestinal cancer: a systematic review and meta-analysis. Eur. J. Nutr. 2016; 55 (1): 63–73. doi: 10.1007/s00394-014-0824-7.
18. Jiang R., Botma A., Rudolph A. i wsp.: Phyto-oestrogens and colorectal cancer risk: a systematic review and dose-response meta-analysis of observational studies. Br. J. Nutr. 2016; 116 (12): 2115–2128. doi: 10.1017/S0007114516004360.
19. Grosso G., Godos J., Lamuela-Raventos R. i wsp.: A comprehensive meta-analysis on dietary flavonoid and lignan intake and cancer risk: Level of evidence and limitations. Mol. Nutr. Food Res. 2017; 61 (4). doi: 10.1002/mnfr.201600930.
20. Rizzo G., Baroni L.: Soy, Soy Foods and Their Role in Vegetarian Diets. Nutrients. 2018; 10 (1). pii: E43. doi: 10.3390/nu10010043.
21. Pusztai A., Grant G.: Assessment of lectin inactivation by heat and digestion. Methods Mol. Med. 1998; 9: 505–514. doi: 10.1385/0-89603-396-1:505.
23.10.2019

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Poradnik świadomego pacjenta

  • Jak pojechać do sanatorium?
    Czy można wybrać sobie miejsce, do którego chce się jechać i termin wyjazdu? Czy można wybrać sobie miejsce, do którego chce się jechać i termin wyjazdu? Czy można skorzystać z sanatorium bez zakwaterowania?
  • Jak długo ważna jest recepta w 2020?
    Pacjent, który otrzymał receptę od lekarza, musi pamiętać, że nie jest ważna bezterminowo. Każda recepta ma ściśle określony czas, w którym można ją zrealizować. Dotyczy to zarówno recepty w formie „papierowej”, jak i tzw. e-recepty.