Grypa u dziecka

Grypa jest wysoce zakaźną chorobą wirusową. Zapadalność na grypę wśród dzieci w sezonie infekcyjnym wynosi 20–30%. Mimo że większość zakażeń ma łagodny przebieg, u najmłodszych dzieci nierzadko obserwowane są powikłania, niekiedy wymagające pobytu w szpitalu. Najskuteczniejszym środkiem profilaktycznym przeciwko grypie jest szczepienie ochronne, które można stosować u dzieci powyżej 6. miesiąca życia.

Grypa u dzieci – jak często występuje?

Grypa to ostra choroba dróg oddechowych charakteryzująca się wysoką zakaźnością, wywołana przez wirusy grypy typu A lub B (typ C ma mniejsze znaczenie epidemiologiczne).

Dzieci chorują na grypę istotnie częściej niż dorośli. W sezonach infekcyjnych zapadalność w przypadku dzieci wynosi 20–30%, a najwięcej zakażeń dotyczy dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Z danych Głównego Inspektoratu Sanitarnego wynika, że w Polsce w sezonie infekcyjnym 2024/2025 na grypę zachorowało ponad 2 mln osób (dzieci i dorosłych), a tygodniowa liczba przypadków dochodziła nawet do 300 tysięcy.

Jak może przebiegać grypa u dzieci i kto jest najbardziej narażony?

Przebieg grypy może być bardzo różnorodny – od bezobjawowego, po ciężką postać z objawami niewydolności oddechowej, niekiedy prowadzącą do zgonu chorego. To właśnie ryzyko poważnych powikłań oraz potencjał wywoływania pandemii (epidemii o szczególnie dużym rozmiarze) sprawiają, że grypa wyróżnia się na tle innych wirusowych infekcji dróg oddechowych. Choroba najczęściej przebiega łagodnie, ale dzieci poniżej 5. roku życia, szczególnie niemowlęta oraz dzieci mające choroby przewlekłe (np. astmę, wrodzone wady serca, cukrzycę), stanowią grupę ryzyka ciężkiego przebiegu grypy oraz powikłań, które mogą być na tyle poważne, że wymagają hospitalizacji i stanowią zagrożenie życia.

Jak można zakazić się wirusem grypy?

Do zakażenia grypą najczęściej dochodzi drogą kropelkową – poprzez wdychanie cząsteczek wydzieliny z dróg oddechowych osoby chorej, uwalnianych podczas kaszlu czy kichania. Znacznie rzadziej wirus przenosi się poprzez kontakt z powierzchniami skażonymi, na których osiadła wydzielina dróg oddechowych osoby chorej, takimi jak klamki czy poręcze.

Jak długo dziecko może zakażać innych?

Okres, w którym dziecko może zakażać innych, zależy od wielu czynników, ale zazwyczaj zaczyna się kilka dni przed wystąpieniem i trwa ponad 10 dni po wystąpieniu objawów. U małych dzieci wydalanie wirusa i możliwość przenoszenia go na innych może rozpocząć się nawet 6 dni przed pojawieniem się pierwszych objawów choroby.

Odporność po grypie i podatność dzieci na zachorowania

Przebycie grypy nie zapewnia trwałej odporności, możliwe jest ponowne zachorowanie, nawet w trakcie tego samego sezonu epidemicznego (np. w wyniku zakażenia innym typem wirusa). Dzieci są szczególnie podatne na infekcje grypowe, ponieważ ich układ odpornościowy nie jest jeszcze w pełni rozwinięty, ponadto nie miały jeszcze kontaktu z wariantami wirusa, które występowały w poprzednich latach. Oznacza to, że nie wytworzyły tzw. pamięci immunologicznej, co utrudnia skuteczną i szybką reakcję organizmu na zakażenie.

W sezonie epidemicznym najważniejsze jest ograniczanie ryzyka transmisji, czyli pozostawanie w domu w przypadku wystąpienia objawów infekcji oraz unikanie kontaktu z osobami chorymi i higiena rąk. Należy podkreślić, że ryzyko zakażenia zwiększa także przebywanie w skupiskach ludzi, szczególnie w zamkniętych, niewentylowanych pomieszczeniach. Najskuteczniejszą formą profilaktyki grypy jest coroczne szczepienie, które zmniejsza ryzyko zachorowania oraz powikłań (o profilaktyce i szczepieniach szerzej piszemy w dalszej części artykułu).

Objawy grypy u dziecka

Najczęściej objawy grypy pojawiają się nagle i obejmują:

• gorączkę powyżej 38,5–39°C (często utrzymującą się 3–5 dni)
• suchy kaszel
• ból gardła, bóle mięśni i stawów
• dreszcze, ból głowy, ogólne osłabienie
• czasem nudności, wymioty lub ból brzucha.

W przebiegu grypy wysoką gorączkę obserwuje się zazwyczaj przez 3–4 dni, jeśli trwa ona dłużej niż 5 dni lub jeśli pojawi się ponownie po krótkiej poprawie, należy pilnie skontaktować się z lekarzem. Całkowity czas trwania choroby wynosi przeważnie 5–7 dni, ale osłabienie i kaszel mogą utrzymywać się do 2 tygodni.

Objawy grypy u niemowląt

U niemowląt, zwłaszcza poniżej 6. miesiąca życia, przebieg grypy może być inny niż u starszych dzieci. Ich układ odpornościowy nie jest jeszcze w pełni dojrzały, co wpływa na sposób reagowania organizmu na infekcję, a przez to na obraz kliniczny choroby. Objawy są często mniej charakterystyczne i mogą obejmować:

• senność lub nadmierną drażliwość
• trudności w karmieniu, brak apetytu
• wymioty, biegunkę
• objawy zapalenia krtani lub ucha środkowego
• obniżoną temperaturę ciała (zamiast gorączki).

W tej grupie wiekowej grypa może mieć skryty początek, niespecyficzne objawy oraz większe ryzyko ciężkiego przebiegu i powikłań. Nawet łagodne objawy mogą szybko się nasilić, dlatego w przypadku niemowląt zawsze zalecana jest konsultacja z lekarzem, nawet przy mało nasilonych objawach infekcji.

Jak rozpoznaje się grypę u dzieci?

W większości przypadków rozpoznanie grypy u dziecka opiera się na charakterystycznym obrazie klinicznym (nagłym początku gorączki, kaszlu, bólach mięśni i ogólnym osłabieniu) oraz na aktualnej sytuacji epidemiologicznej, czyli zwiększonej liczbie zachorowań w populacji.

Testy diagnostyczne w kierunku grypy

W ostatnich latach, wraz ze wzrostem dostępności szybkich testów diagnostycznych, coraz częściej wykonuje się testy antygenowe także w podstawowej opiece zdrowotnej, nie tylko u dzieci z grup ryzyka czy z nietypowymi objawami, ale również w celu potwierdzenia diagnozy w typowych przypadkach. Szybkie testy antygenowe są również dostępne w aptekach jako testy do wykonania w domu, co pozwala rodzicom na samodzielne wykonanie badania, choć interpretacja wyniku i dalsze postępowanie powinny zawsze być skonsultowane z lekarzem.

Szybki test antygenowy polega na pobraniu wymazu z nosa lub nosogardła za pomocą specjalnego patyczka, umieszczenia go w dołączonym specjalnym roztworze, a następnie naniesieniu kilku kropel roztworu na płytkę testową. Wynik odczytywany jest zazwyczaj po 10–20 minutach. Dostępne są również bardziej czułe metody wykrywania zakażenia (np. testy PCR), stosowane głównie w szpitalach.

Polecamy: Jakie są dostępne testy diagnostyczne w kierunku grypy i kiedy warto je wykonywać?

Dlaczego warto skonsultować dziecko z lekarzem?

W każdym przypadku podejrzenia grypy u dziecka, szczególnie w młodszych grupach wiekowych lub w razie chorób współistniejących, wskazana jest konsultacja z lekarzem, który potwierdzi rozpoznanie, oceni stan dziecka i zdecyduje o ewentualnym leczeniu oraz konieczności dalszej diagnostyki. Wczesna konsultacja lekarska jest szczególnie istotna w pierwszych 48 godzinach od pojawienia się objawów – w tym czasie istnieje możliwość skutecznego zastosowania leków przeciwwirusowych, o których szerzej piszemy w dalszej części artykułu.

Grypa u dziecka – leczenie objawowe

Leczenie objawowe stanowi podstawowy element postępowania terapeutycznego w przebiegu grypy u dzieci i jest równie istotne jak leczenie przeciwwirusowe, zwłaszcza w zakresie łagodzenia dolegliwości klinicznych oraz wspomagania naturalnych mechanizmów obronnych organizmu. Jego celem jest poprawa komfortu małego pacjenta oraz zapobieganie potencjalnym powikłaniom, takim jak: odwodnienie, nadmierne osłabienie czy pogorszenie ogólnego stanu zdrowia.

Leczenie objawowe obejmuje:

• odpoczynek i ograniczenie aktywności fizycznej
• odpowiednie nawodnienie organizmu
• leki przeciwgorączkowe
• nawilżanie śluzówek nosa
• łagodne syropy przeciwkaszlowe – po konsultacji z pediatrą lub lekarzem rodzinnym.

Antybiotyki a grypa – kiedy mogą być potrzebne?

Antybiotyków nie stosuje się rutynowo, ponieważ grypa jest infekcją wirusową i antybiotykoterapia nie wpływa na jej przebieg. W niektórych przypadkach, kiedy lekarz podejrzewa nadkażenie bakteryjne – np. w razie ponownego wzrostu gorączki, nasileniu kaszlu, duszności lub bólu ucha – może zostać podjęta decyzja o włączeniu antybiotyku.

Jakich leków nie podawać dzieciom z grypą?

Gorączkującym dzieciom i nastolatkom w trakcie infekcji nie należy podawać kwasu acetylosalicylowego (np. aspiryna, polopiryna), ponieważ lek może wywołać niebezpieczny zespół Reye’a (przebiegający z patologicznymi zmianami w narządach wewnętrznych, głównie w mózgu i wątrobie). Nie należy również podawać witaminy C ani rutozydu bądź leków homeopatycznych, ponieważ nie są skuteczne w leczeniu grypy.

Leki przeciwwirusowe na grypę dla dziecka

W leczeniu grypy najczęściej stosowanym lekiem przeciwwirusowym jest oseltamiwir – inhibitor neuraminidazy. Neuraminidaza to enzym, który umożliwia wirusowi grypy opuszczanie zakażonej komórki i rozprzestrzenianie się w organizmie. Oseltamiwir blokuje działanie tego enzymu, ograniczając namnażanie wirusa i łagodząc przebieg choroby.

Terapia oseltamiwirem przynosi największe korzyści, gdy zostanie rozpoczęta w ciągu pierwszych 48 godzin od wystąpienia objawów. Udowodniono, że skraca czas trwania choroby średnio o 1–2 dni, zmniejsza nasilenie objawów oraz ryzyko wystąpienia powikłań. Może również ograniczyć przenoszenie wirusa w środowisku domowym, co jest istotne w przypadku małych dzieci oraz osób z osłabioną odpornością.

Oseltamiwir może być stosowany od urodzenia, w odpowiednio dobranej dawce i pod ścisłym nadzorem lekarza. Lek sprzedawany jest w postaci kapsułek, podawanie go małym dzieciom wymaga sporządzenia wodnego roztworu.

Choć lek ten nie jest rutynowo stosowany u wszystkich dzieci chorujących na grypę, lekarz może podjąć decyzję o jego włączeniu w określonych sytuacjach, takich jak:

• ciężki lub pogarszający się przebieg zakażenia
• hospitalizacja z powodu grypy
• grypa u osób o zwiększonym ryzyku ciężkiego przebiegu, tj. u dzieci poniżej 2. roku życia, chorujących przewlekle (np. astma, wady serca, niedobór odporności)
• obecność osób z grup ryzyka w najbliższym otoczeniu (np. noworodki, kobiety w ciąży, osoby starsze), przebywanie w placówkach opieki.

Oseltamiwir stosowany jest także w profilaktyce zakażenia wirusem grypy, tj. po kontakcie z chorym. Profilaktyczne podawanie leku zalecane jest osobom z grup ryzyka ciężkiego przebiegu choroby. Terapię należy rozpocząć do 48 godzin od kontaktu z chorym, długość podawania leku określa lekarz. Profilaktykę można stosować niezależnie od wcześniejszego szczepienia.

Kiedy należy zgłosić się do szpitala z dzieckiem chorym na grypę?

Zobacz: Objawy grypy - kiedy należy pilnie zgłosić się do szpitala?

Do szpitala należy się zgłosić, gdy pojawią się objawy alarmowe, takie jak:

• trudności w oddychaniu – oddech dziecka jest ciężki, przyspieszony, głośny lub chrapliwy, dziecko mówi o braku tchu lub ściskaniu klatki piersiowej
• znaczne osłabienie mięśni, kłopoty z chodzeniem
• krwiste lub sine plamki na skórze, siny lub fioletowy kolor warg, czubka nosa (sinica)
• cechy ciężkiego odwodnienia (brak łez, suchość błon śluzowych, niewielka ilość oddawanego moczu lub brak oddawania moczu, zasłabnięcie przy próbie wstania)
• trudność w kontakcie z dzieckiem, dezorientacja, letarg, problemy z obudzeniem dziecka, utrata przytomności, drgawki
• gorączka powyżej 40°C
• krwioplucie lub różowe zabarwienie śliny.

Szczególną uwagę należy zwrócić na niemowlęta oraz dzieci z chorobami przewlekłymi, które w przypadku zachorowania powinny być jak najszybciej skonsultowane z lekarzem, a w razie potrzeby skierowane do szpitala.

Należy z dzieckiem ponownie się zgłosić do lekarza, gdy:

• wysoka gorączka i inne ostre objawy grypy utrzymują się dłużej niż 3 dni
• gorączka nawraca po kilku dniach przerwy
• stan dziecka uległ pogorszeniu.

Powikłania po grypie u dzieci

Większość dzieci przechodzi grypę łagodnie, ale u części z nich, szczególnie u najmłodszych oraz dzieci z chorobami przewlekłymi lub obniżoną odpornością, mogą wystąpić powikłania, takie jak:

• zapalenie ucha środkowego
• zapalenie zatok przynosowych
• bakteryjne zapalenie płuc
• zaostrzenie chorób przewlekłych
• rzadziej: zapalenie mięśni, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, zapalenie nerwów obwodowych, zespół Guillaina i Barrégo.

Szczególnie narażone na cięższy przebieg choroby i powikłania są niemowlęta. Ze względu na niedojrzałość układów odpornościowego i oddechowego u najmłodszych dzieci częściej dochodzi do powikłań, takich jak: zapalenie oskrzelików, zapalenie płuc, a także odwodnienie związane z utratą apetytu, gorączką i przyspieszonym oddechem.

Profilaktyka grypy u dzieci

Ze względu na dużą zakaźność grypy, kluczowe znaczenie w profilaktyce mają prawidłowe nawyki higieniczne i świadome zachowania zdrowotne:

• regularne i dokładne mycie rąk wodą z mydłem, szczególnie po powrocie z przedszkola, szkoły, placu zabaw czy środków transportu publicznego
• unikanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi, w sezonie grypowym warto ograniczyć wizyty i przebywanie w dużych skupiskach ludzi, szczególnie, jeśli dziecko ma osłabioną odporność lub w domu są niemowlęta
• noszenie maseczki na twarzy w przypadku bliskiego kontakty z innymi chorymi, maseczkę powinny nosić także osoby chore, aby zmniejszyć ryzyko przeniesienia zakażenia na osoby z otoczenia
• wietrzenie pomieszczeń
• nauka zasłaniania ust i nosa podczas kaszlu i kichania (najlepiej w zgięcie łokcia lub chusteczkę jednorazową)
• pozostawienie chorego dziecka w domu do momentu pełnego ustąpienia objawów.

Warto także regularnie czyścić często dotykane powierzchnie, takie jak klamki, zabawki, stoły i urządzenia elektroniczne, zwłaszcza jeśli w domu przebywa osoba chora.

Codzienna profilaktyka ma kluczowe znaczenie nie tylko w zapobieganiu grypie, ale także innym infekcjom wirusowym (np. RSV, adenowirusy). Jednak najskuteczniejszym sposobem ochrony przed grypą jest coroczne szczepienie.

Szczepienia przeciwko grypie

Osobny artykuł na ten temat: Szczepienie przeciwko grypie dzieci – od kiedy można szczepić

Przeciwko grypie szczepić można dzieci powyżej 6. miesiąca życia. Coroczne szczepienie przeciw grypie to najskuteczniejszy sposób profilaktyki, szczególnie w przypadku dzieci powyżej 6. miesiąca życia, które uczęszczają do żłobków i przedszkoli lub mają choroby przewlekłe.

W Polsce dostępna jest inaktywowana szczepionka przeciw grypie w formie iniekcji domięśniowej (zastrzyku). W przeszłości stosowano również szczepionkę donosową, w formie sprayu do nosa, która była dobrze tolerowana przez dzieci, jednak obecnie nie jest dostępna na polskim rynku.

Szczepienia przeciwko grypie dla dzieci od ukończenia 6. miesiąca życia do 18. roku życia są w pełni refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Oznacza to, że szczepionka oraz jej podanie są bezpłatne, pod warunkiem posiadania recepty wystawionej przez lekarza. W tym celu wystarczy zgłosić się do placówki POZ lub punktu szczepień realizującego program.

Szczepienie należy powtarzać co roku, ponieważ wirusy grypy ulegają częstym mutacjom, a skład szczepionki jest corocznie aktualizowany przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) na podstawie prognoz dotyczących dominujących szczepów w danym sezonie. Oznacza to, że odporność uzyskana w jednym roku nie zapewnia ochrony w kolejnym sezonie epidemicznym. Warto zaszczepić dziecko także wtedy, gdy nigdy wcześniej nie chorowało na grypę. Brak zachorowania nie oznacza trwałej odporności, a każda kolejna ekspozycja na nowy szczep może prowadzić do ciężkiego przebiegu choroby.

Jedynym bezwzględnym przeciwwskazaniem do szczepienia jest ostra reakcja anafilaktyczna po wcześniejszej dawce tej szczepionki lub jej składnikach. Alergia na białko jaja kurzego nie wyklucza szczepienia przeciw grypie, ale w przypadku ciężkich reakcji alergicznych wymaga szczególnej ostrożności i kwalifikacji. W innych przypadkach decyzję o odroczeniu szczepienia (np. w czasie ostrej infekcji) podejmuje lekarz.

Ponieważ niemowląt poniżej 6. miesiąca życia nie można szczepić, szczególnego znaczenia nabiera tzw. ochrona kokonowa, czyli szczepienie wszystkich osób z najbliższego otoczenia dziecka: rodziców, dziadków, starszego rodzeństwa i opiekunów. Dzięki temu można istotnie ograniczyć ryzyko przeniesienia wirusa na niemowlę, które samo nie może jeszcze być bezpośrednio chronione. Szczepienie zmniejsza ryzyko zachorowania, a przede wszystkim ogranicza ryzyko wystąpienia powikłań i hospitalizacji.