Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies.
Jestem lekarzem Jestem pacjentem

Czy lekarze powinni udzielać wsparcia duchowego swoim pacjentom – przegląd badań

Czy lekarze powinni udzielać wsparcia duchowego swoim pacjentom – przegląd badańOcena:
07.04.2017
lek. Maciej Wiktor Klimasiński1, Maria Płocka,2 lek. Natalia Neumann-Klimasińska,3, dr hab. n. med. Jakub Pawlikowski4
1 Oddział Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Szpital Miejski im. F. Raszei w Poznaniu, 2 Studenckie Koło Naukowe Onkologii i Hematologii Dziecięcej, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, 3 Klinika Neonatologii, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu, 4 Katedra Nauk Humanistycznych, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Jak cytować: Klimasiński M.W., Płocka M., Neumann-Klimasińska N., Pawlikowski J.: Czy lekarze powinni udzielać wsparcia duchowego swoim pacjentom – przegląd badań. Med. Prakt., 2017; 3: 128–133

Wprowadzenie

Choroba, zwłaszcza przewlekła i nieuleczalna, a także świadomość nadchodzącej śmierci, należą do najtrudniejszych doświadczeń w życiu człowieka. Określane są jako tzw. sytuacje graniczne.1 Chory przeżywa swoje cierpienie nie tylko w wymiarze biologicznym, psychicznym i społecznym, ale również w wymiarze duchowym, który wiąże się z głębokimi rozterkami egzystencjalnymi. W takiej sytuacji chory szuka wsparcia u osób, które się nim opiekują. Lekarze i pielęgniarki mogą być dobrymi partnerami do rozmowy o problemach duchowych, gdyż chorzy nie mają z nimi bliskiej relacji, która może utrudniać szczerą komunikację (jak np. w obrębie rodziny).2 Chorzy nie oczekują od personelu medycznego gotowych odpowiedzi na fundamentalne pytania, ale troskliwej obecności i spokojnego wysłuchania.3-11
Duchowość i medycyna były przez wieki ściśle ze sobą powiązane.12-15 W dzisiejszych czasach z powodu postępu technologicznego i dominacji modelu biomedycznego w opiece nad pacjentem sprawy duchowe są niekiedy postrzegane jako relikt przeszłości, przeszkoda, niepotrzebny „sentyment” w walce z chorobą.12,13,15 Część lekarzy i innych pracowników medycznych jest sceptycznie nastawionych do ponownego łączenia duchowości z medycyną. Mają wątpliwości, czy pacjenci tego potrzebują. W konsekwencji wielu chorych nie uzyskuje wsparcia w korzystaniu ze swoich duchowych zasobów w zmaganiu z cierpieniem.16 Należy podkreślić, że choroba nie jest tylko biologicznym faktem, ale również wyzwaniem egzystencjalnym, a niekiedy duchową podróżą.16 Niniejsza praca ma na celu omówienie wyników badań dotyczących możliwości uwzględnienia sfery duchowej w opiece nad pacjentami.

Potrzeby duchowe chorych ważne nie tylko w okresie umierania

Badania ankietowe potwierdzają, że potrzeby duchowe czy religijne pacjentów ujawniają się w sposób szczególnie silny w sytuacji znacznego pogorszenia stanu zdrowia czy uświadomienia sobie zbliżającej się śmierci.17 Dlatego w opiece paliatywnej od początku zwracano uwagę na duchowość, traktując ją jako istotną składową leczenia.18,19 Obecnie opieka duchowa jest wpisana w oficjalne standardy postępowania w okresie końca życia.20,23 Pamiętanie o duchowości zalecają również towarzystwa psychiatryczne.24
Wiele badań wykazało, że obecność potrzeb duchowych nie zależy od tego, czy pacjent uważa się za osobę religijną.24-26 Zwraca się uwagę na potrzebę rozróżnienia między potrzebami religijnymi (sakramenty, rytuały) a duchowymi (rozmowy na tematy egzystencjalne, głęboka relacja z Bogiem, z drugim człowiekiem).27 Towarzyszenie drugiej osoby oraz „pokój duchowy” mogą być istotniejsze w czasie umierania niż decyzje dotyczące resuscytacji, zagadnienia finansowe czy społeczne.28 Przekonania duchowe mogą zatem wpływać na wybory odnoszące się do okresu końca życia, związane ze stosowaniem drogiej aparatury medycznej.29 Wśród czynników szczególnie ważnych w tym czasie większość pacjentów wymienia pojednanie się z Bogiem.30,31 Jest to powszechna potrzeba, natomiast podczas krótkiej rozmowy można ją łatwo przeoczyć.24
Potrzeby duchowe nie dotyczą jedynie okresu umierania. W piśmiennictwie można znaleźć wiele doniesień na temat tego, że duchowość pomaga pacjentom radzić sobie z długotrwałym ciężarem choroby,32-34 odnaleźć pewność siebie,33,35 sens życia32,33,35,36 oraz dobre samopoczucie pomimo zmęczenia i bólu.32,40 Z badań ankietowych przeprowadzonych wśród pacjentów onkologicznych, psychiatrycznych oraz osób niepełnosprawnych wynika, że 30–80% z nich uznaje swoją religię za bardzo ważne źródło wsparcia w radzeniu sobie z chorobą.37-42 Autorzy badający polską populację podają, że niemal wszystkie osoby chorujące przewlekle deklarowały, że są wierzące i korzystają z duchowości w przeżywaniu swojej choroby.44,45
Natomiast badania zagraniczne pokazały, że chorzy niechętnie szukają pomocy kapelana, gdyż nie zawsze mają zaufanie do zinstytucjonalizowanej duchowości.40,42 Chociaż nie dla wszystkich chorych odpowiednie są: modlitwa, uczestniczenie w nabożeństwach, czytanie świętych pism itp., to niektórzy odnoszą z tych praktyk religijnych bardzo dużą korzyść.43 Nawet te osoby, które wcześniej nie praktykowały swojej religii, posiadają pewne zasoby duchowe do radzenia sobie z chorobą, ale potrzebują kogoś, kto pomoże je wydobyć. Zatem pracownicy służby zdrowia, a zwłaszcza lekarze i pielęgniarki, powinni być przeszkoleni w tym, jak towarzyszyć pacjentom w korzystaniu z tych wewnętrznych zasobów, a szpital powinien dysponować odpowiednią przestrzenią, w której będzie to możliwe.46

Oczekiwania pacjentów wobec personelu medycznego w zakresie potrzeb duchowych

Czy pacjenci wyrażają wolę, aby członkowie personelu medycznego rozmawiali z nimi na tematy związane z duchowością? Z badań przeprowadzonych w różnych populacjach wynika, że 10–94% chorych życzyłoby sobie takiej rozmowy z lekarzem.26,42,47-56 Bardzo wiele zależy od tego, w jakim momencie i w jaki sposób pacjent zostanie zapytany o tę sferę.57,58 Częściej rozmowy o duchowości pragnęły osoby znajdujące się w sytuacji poważnej choroby, zagrożenia życia, uczęszczające przynajmniej raz w miesiącu na nabożeństwa oraz nawiązujące głębszą relację z pracownikami służby zdrowia.49,51,57,59 Prawdopodobnie nikt nie poczułby się urażony, gdyby zadano mu pytanie o duchowość.5,53 Natomiast pacjenci nie chcieli, aby tego typu rozmowa odbywała się kosztem czasu przeznaczonego na czynności medyczne47 oraz aby lekarz ich „nauczał” bądź „nawracał”.60
Mniej niż jedna trzecia pytanych chorych miała okazję w takiej rozmowie uczestniczyć.45,48,49,51,54,55,61-63 Ci, którzy jej doświadczyli, deklarowali wysoką ogólną satysfakcję z opieki.58,63,64 Nie miało większego znaczenia, czy pracownik medyczny, który rozmawiał z pacjentem o duchowości, był tego samego wyznania.65 Chorzy podkreślali wagę współczucia ze strony lekarza i otwartość na tematy duchowe.26,52,59,60,64 Wskazywali również, że lekarz nie powinien od razu pytać o duchowość, ale najpierw dociec, co stanowi dla pacjenta źródło wsparcia.59 Osoby chore mają nadzieję, że pracownik medyczny będzie rozumiał, w jaki sposób wiara może wpływać na przeżywanie choroby, a jeśli zajdzie taka konieczność – wezwie osobę duchowną.49,51 Badanie na temat oczekiwań pacjentów co do rozmowy o duchowości z lekarzem w Polsce jest obecnie przeprowadzane w ośrodku poznańskim.

Opinie pracowników medycznych na temat możliwości udzielania wsparcia duchowego

Lekarze, podobnie jak pacjenci, na ogół dostrzegają pozytywny wpływ wiary na radzenie sobie z chorobą,66,67 i ma to silny związek z ich osobistym nastawieniem do religii czy wiary.66 Zdecydowana większość pytanych lekarzy (84,5–92%) uważała, że należy rozmawiać z pacjentami o ich duchowości,68-70 a nawet włączać duchowość w całościową opiekę nad pacjentem (60–88%).71-73 Około połowa faktycznie to robi,67,69,74 ale zdecydowana większość zapytałaby pacjenta o duchowość wprost dopiero gdyby był umierający,51,75 a najchętniej zostawiłaby to zadanie kapelanowi szpitalnemu.58,70,71 Tymczasem niekiedy pacjenci się martwią, czy proponowane im leczenie jest zgodne z ich wiarą, a lekarze nie są świadomi takich dylematów.76 Spośród tych pracowników medycznych, którzy podjęli się rozmowy o duchowości, 38–95% czuła się komfortowo.69,74 Warto również zauważyć, że chorzy inaczej niż lekarze postrzegają wartość wiary w relacji do innych czynników mogących wpłynąć na ich decyzje. Na przykład niektórzy pacjenci onkologiczni i ich opiekunowie uważają wiarę w Boga za ważniejszą niż skuteczność leczenia czy działania niepożądane leków, a ich lekarze – odwrotnie.77

Dyskusja

Wielu badaczy stawiało pytanie, dlaczego tak trudno jest lekarzom rozmawiać o duchowości. Najczęstszą odpowiedzią jest brak czasu.71-74,76,77,79-82 Współczesna polityka zdrowotna zmierza w kierunku zwiększenia dostępności usług medycznych i szybkiej „obsługi” pacjenta. Z tego punktu widzenia skupienie uwagi na duchowości pacjenta może nie być korzystne. Często jednak nie chodzi o dodatkowy czas, lecz o otwartość na drugiego człowieka i poświęcenie mu pełnej uwagi w trakcie wykonywania medycznych czynności. Jeżeli pacjent nabierze zaufania i będzie chciał się podzielić swoimi duchowymi rozterkami, można zaplanować taką rozmowę na inny czas lub przekierować go do innego członka zespołu leczącego.83
Sloan i wsp. opublikowali krytyczny artykuł dotyczący integrowania duchowości w praktykę lekarską.84 Postulowali oni, że ograniczone dane, jakie obecnie posiadamy, nie usprawiedliwiają pytania o religię każdego chorego w każdej sytuacji. Wydaje się, że należy być gotowym do takiej rozmowy, gdy choroba zagraża życiu lub jest ciężka i długotrwała, a także gdy pacjent zapytany o źródła siły do walki z chorobą wymieni np. wiarę czy wspólnotę religijną. Z całą pewnością lekarze zawsze muszą poruszać kwestie duchowe za zgodą pacjenta, robiąc to z wrażliwością i szacunkiem.85 Bergamo i wsp. w 2016 roku pisali o częstości dyskusji na temat wiary i duchowości w świecie medycznym.5 Na pytanie: „Dlaczego lekarze nie chcą o tym rozmawiać?”, uzyskano odpowiedzi: jest to zbyt osobista kwestia, istnieją duże trudności z interpretacją definicji duchowości, „system” wymusza traktowanie pacjentów nie jako osoby lecz procedury, brak wystarczającej wiedzy o tym, jak integrować duchowość z praktyką kliniczną. W ciekawy sposób odpowiadają na to Ehman i wsp.57 oraz Puchalski i Romer.86 Według nich osoby chore często dzielą się z lekarzem osobistymi informacjami – nawet o nietypowych zachowaniach seksualnych czy nielegalnym przyjmowaniu narkotyków, ponieważ rozumieją, że ma to istotny wpływ na właściwe leczenie. Jeżeli pacjent zareagowałby niepewnie na zadane pytanie o wiarę czy duchowość, odpowiednio przygotowany lekarz może wyjaśnić motywy, którymi się kierował.

Podsumowanie

W dzisiejszej kulturze sukcesu zbliżanie się do śmierci jest postrzegane jako porażka, przegrana walka – zarówno osobista chorego, jak i zawodowa lekarzy.87,88 Stając w obliczu śmierci, pacjenci i ich rodziny rzadko mają poczucie, że naprawdę zrobiono wszystko, co było możliwe. Dlatego lekarze, pielęgniarki i inni członkowie personelu medycznego powinni umieć adekwatnie wspierać pacjentów i przygotować ich na nadejście śmierci. Zdarza się też, że pacjenci mają różne żądania natury religijnej dotyczące końca życia. Wysłuchanie ich w postawie pełnego szacunku nie wymaga od lekarza, aby podzielał poglądy pacjenta. Natomiast może sprawić, że chory i jego rodzina poczują się zrozumiani i otoczeni troską lekarza, przez co będą bardziej skłonni posłuchać jego rad.89
W obliczu śmierci lekarz nie powinien nigdy odstąpić od chorego, a jedynie zmienić perspektywę swoich działań – towarzyszyć mu, nie opuszczać, nie zostawiać samego.90-92 Władysław Biegański w swoich „Myślach i aforyzmach o etyce lekarskiej” napisał: „Gdyby medycyna nie posiadała żadnego skutecznego środka w walce z chorobą, to i wtedy lekarze byliby potrzebni, jako pocieszyciele w chorobie”.93 Konstanty Radziwiłł podał przykład pacjenta mieszkającego samotnie: „odwiedzający go lekarz może stać się jego najlepszym przyjacielem, a czasami jedynym partnerem do rozmowy na poważne tematy, takie jak: życie, rodzina, przyszłość itd.”.94 Zauważył również, że „lekarz nie powinien nigdy narzucać swoich poglądów, jednak nie ma też powodu, aby się z nimi ukrywał. Relacja oparta na otwartości i szczerości jest zdecydowanie najlepsza dla chorego”.94
Opieka nad chorymi obejmująca wsparcie duchowe bywa nazywana medycyną holistyczną,95 modelem bio-psycho-społeczno-duchowym,32,73 medycyną zorientowaną na pacjenta czy „opieką pełną współczucia”.2,96,97 Przytoczone wyżej wyniki badań nad duchowością w medycynie wskazują, że pacjenci chcieliby aby pracownicy medyczni rozmawiali z nimi o duchowości, ale członkowie personelu medycznego potrzebują dodatkowego szkolenia w tym zakresie.20,23,24,68,69,75,96,98,99 Lekarz, który już się podjął rozmowy z pacjentem o jego potrzebach duchowych, nie może nadużywać swojej przewagi w relacji z nim i nawracać go na swoją wiarę.24100,101 Pytanie o duchowość nie może być postrzegane jako nachalne,67 lecz powinno być zadane z wyczuciem i w odpowiednim momencie.54 Aby lepiej odpowiadać na potrzeby duchowe pacjentów, można rozważać zwiększenie obecności osób duchownych w placówkach medycznych. Jednak w obliczu zmniejszającej się w Europie liczby takich osób może się to okazać niewykonalne.102 Dlatego pracownicy medyczni powinni posiadać podstawowe umiejętności w zakresie opieki duchowej. Mogliby identyfikować tych chorych, którzy mają poważny kryzys duchowy, i kontaktować ich z kapelanami odgrywającymi rolę profesjonalistów w dziedzinie duchowości.103
Do tego celu mogą wykorzystać uznane narzędzia do oceny duchowości.6,100,101 W ostatnich latach pojawiły się programy edukacyjne dla studentów i pracowników medycznych, m.in. w USA,3,15,97,104 Belgii,105 Holandii,106 Wielkiej Brytanii107 oraz na Malcie.108 Również w Polsce, w Krakowie istnieje Podyplomowa Szkoła Opieki Duszpasterskiej w Służbie Zdrowia,109,110 a w Poznaniu – coroczny Kurs Opieki Duszpasterskiej nad Chorymi.111

Piśmiennictwo:

1. Rudziński R.: Karl Jaspers. Warszawa, Wiedza Powszechna, 1978
2. Johnston-Taylor E.: Co powiedzieć. Wydawnictwo WAM, Kraków, 2008
3. Puchalski C.M.: Touching the spirit: the essence of healing. http://www.spiritual-life. org/id30.htm (dostęp: 19.07.2016)
4. Stockman R.: The hospital chapel: a beating heart of the mission of the church for the sick. Dolentium Hominum N.81–2013
5. Bergamo D., White D.: Frequency of faith and spirituality discussion in health care. J. Relig. Health, 2016; 55: 618–630
6. Anandarajah G., Hight E.: Spirituality and medical practice: using the HOPE questions as a practical tool for spiritual assessment. Am. Fam. Physician, 2001: 63: 81–89
7. Byock I.R.: The nature of suffering and the nature of opportunity at the end of life. Clin. Geriatr. Med., 1996; 12: 237–252
8. https://www2.mariecurie.org.uk/documents/healthcare-professionals/spritual-religious-care-competencies. pdf (dostęp: 19.07.2016)
9. Szczeklik A.: Nieśmiertelność. Kraków, Znak, 2012: 99
10. Biegański W.: Myśli i aforyzmy o etyce lekarskiej. Wyd. IV. Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1957: 72
11. Pawlak Z.: Opieka duchowa w terminalnej fazie choroby. Nowa Med. Ból Opieka Paliat., 2000; 1, II
12. Koenig H.G.: Religion and medicine. I. Historical background and reasons for separation. Int. J. Psychiat. Med., 2000; 30: 385–398
13. Morgante J.: An argument against the use of the term spiritual care. Vision, 2002; July
14. Carrel T.: Spiritualität und hochspezialisierte Medizin: Ist das Sterben noch erlaubt? European Conference on Religion, Spirituality and Health, 2010
15. Puchalski C.M.: The role of spitrituality in health care. Baylor Univ. Med. Center Proc., 2001; 14: 352–357
16. Astrow A.B., Puchalski C.M., Sulmasy D.P.: Religion, spirituality, and healthcare: social, ethical, and practical considerations. Am. J. Med., 2001; 74: 1002–1005
17. Reed P.G.: Religiousness among terminally ill and healthy adults. Res. Nurs. Health, 1986; 9: 35–41
18. Saunders C.: Spiritual pain. J. Palliat. Care, 1988; 4: 29–32
19. http://www.who.int/cancer/palliative/definition/en/ (dostęp: 25.02.2017)
20. http://www.nice.org.uk/Guidance/CSGSP/Guidance/pdf/ English (dostęp: 25.02.2017)
21. Williams A.: Perspectives on spirituality at the end of life: a meta-summary. Palliat. Supp. Care, 2006; 4: 407–417
22. Büssing A.: Spirituality as a resource in situations of illness in a secularized society. Dolentium Hominum N.81–2013
23. Lo B., Quill T., Tulsky T., for the ACP-ASIM End-of-Life Care Consensus Panel: Discussing palliative care with patients. Ann. Intern. Med., 1999; 130: 744–749
24. Pawlikowski J.: Problemy metodologiczne w badaniach nad związkiem pomiędzy religijnością a zdrowiem. Stud. Metodol., 2013; 30
25. Pronk K.: Role of the doctor in relieving spiritual distress at the end of life. Am. J. Hosp. Palliat. Care, 2005; 22: 419
26. Yardley S.J., Walshe C.E.: Improving training in spiritual care: a qualitative study exploring patient perceptions of professional educational requirements. Preston Palliat. Med., 2009; 23: 601–607
27. Murray S.A., Kendall M., Boyd K. i wsp.: Exploring the spiritual needs of people dying of lung cancer or heart failure: a prospective qualitative interview study of patients and their carers. Palliat. Med., 2004; 18: 39–45
28. George H.: Spiritual beliefs and the dying process: a report on a National Survey. Conducted by Gallup International Institute for the Nathan Cummings Foundation and the Fetzer Institute, 1997
29. Phelps A.C., Maciejewski P.K., Nilsson M. i wsp.: Religious coping and use of intensive life-prolonging care near death in patients with advanced cancer. J. Am. Med. Assoc., 2009; 301: 1140–1147
30. Steinhauser K.E., Christakis N.A., Clipp E.C. i wsp.: Factors considered important at the end of life by patients, family, physicians and other care providers. JAMA, 2000; 284: 2476–248
31. Baldacchino D.: Prayer in the acute phase of myocardial infarction. European Conference on Religion, Spirituality and Health, 2014
32. Puchalski C.M.: Spirituality in the cancer trajectory. Ann. Oncol., 2012; 23 (suppl. 3): iii49–iii55
33. Szparkowska S.: Opieka duchowa nad pacjentem – zbędny luksus czy niezbędny element leczenia? www.mp.pl (dostęp: 5.04.2013)
34. Thune-Boyle I.C.,. Stygall J.A., Keshtgar M.R., Newman S.P.: Do religious/spiritual coping strategies affect illness adjustment in patients with cancer? A systematic review of the literature. Soc. Sci. Med., 2006; 63: 151–164
35. Moadel A., Morgan C., Fatone A. i wsp.: Seeking meaning and hope: self-reported spiritual and existential needs among an ethnicallydiverse cancer patient population. Psychooncology, 1999; 8: 378–385
36. Brady M.J., Peterman A.H., Fitchett G. i wsp.: A case for including spirituality in quality of life measurement in oncology. Psychooncology, 1999; 8: 417–428
37. Lindgren K.N., Coursey R.D.: Spirituality and serious mental illness: a two-part study. Psychosoc. Rehabil. J., 1995; 18: 93–111
38. Wirth A.-G.: Faith as a resource in german patients with multiple sclerosis. Evid. Based Complement. Alternat. Med., 2013; 12:128 575
39. Roberts J.A., Brown D., Elkins T., Larson D.B.: Factors influencing views of patients with gynecologic cancer about end-of-life decisions. Am. J. Obstetr. Gynecol., 1997; 176: 166–172
40. Fitchett G., Burton L.A., Sivan A.B.: The religious needs and resources of psychiatric patients. J. Nervous Mental Dis., 1997; 185: 320–326
41. Koenig H.G.: Religious beliefs and practices of hospitalized medically ill older adults. International J. Geriatr. Psych., 1998; 13: 213–224
42. Kaldjian L.C., Jekel J.F., Friedland G.: End-of-life decisions in HIV-positive patients: the role of spiritual beliefs. AIDS, 1998; 12: 103–107
43. Büssing A.: Spirituality as a resource in situations of illness in a secularized society. Dolentium Hominum N.81–2013
44. Lipińska M., Łabuzek M., Moździerz K., Romanowska U.: Opieka pielęgniarska wobec pacjenta w terminalnym okresie choroby. W: Krajewska-Kułak E., Nyklewicz W., Lewko J., Łukaszuk C., red.W drodze do brzegu życia. T. II. Białystok, Akademia Medyczna w Białymstoku, 2007
45. Büssing A., Pilchowska I., Surzykiewic J.: J. Relig. Health, 2015; 54: 1524–1542
46. Sternberg EM, Healing spaces: the science of place, spirituality and wellbeing: implications for the hospital environment and health, Dolentium Hominum N.81–2013
47. Oyama O., Koenig H.G.: Religious beliefs and practices in family medicine. Arch. Fam. Med., 1998; 7: 431–435
48. King D.E., Bushwick B.: Beliefs and attitudes of hospital inpatients about faith healing and prayer. J. Fam. Pract., 1994; 39: 349–352
49. Daaleman T., Nease D.: Patient attitudes regarding physician inquiry into spiritual and religious beliefs. J. Fam. Pract., 1994; 39: 564–568
50. MacLean C.D., Susi B., Phifer N. i wsp.: Patient preference for physician discussion and practice of spirituality. J. Gen. Intern. Med., 2003; 18: 38–43
51. McCord G., Gilchrist V.J., Grossman S.D. i wsp.: Discussing spirituality with patients: a rational and ethical approach. Ann. Fam. Med., 2004; 2: 356–361
52. Ellis M.R., Campbell J.D.: Patients’ views about discussing spiritual issues with primary care physicians. South. Med. J., 2004; 97: 1158–1164
53. Bussing A., Ostermann T., Matthiessen P.F.: Role of religion and spirituality in medical patients: Confirmatory results with the SpREUK Questionnaire. Health Qual. Life Outcom., 2005; 3: 1–10
54. Astrow A.B., Wexler A., Texeira K. i wsp.: Is failure to meet spiritual needs associated with cancer patients’ perceptions of quality of care and their satisfaction with care? J. Clin. Oncol., 2007; 25: 5753–5757
55. Summerton C.B., Keong D., Gray V.: Patients’ views on spiritual care – a UK hospital survey. European Conference on Religion, Spirituality and Health, 2008
56. Zahn A., Schütz C., Büssing A.: Spiritual needs of patients in neurology and their expectation towards the therapeutic setting. European Conference on Religion, Spirituality and Health, 2016
57. Ehman J.W., Ott B.B., Short T.H. i wsp.: Do patients want physicians to inquire about their spiritual or religious beliefs if they become gravely ill? Arch. Intern. Med., 1999; 159: 1803–1806
58. Kristeller J.L., Rhodes M., Cripe L.D. i wsp.: Oncologist Assisted Spiritual Intervention Study (OASIS): patient acceptability and initial evidence of effects. Int. J. Psychiatry Med.; 2005; 35: 329–347
59. Hebert R.S., Jenckes M.W., Ford D.E. i wsp.: Patient perspectives on spirituality and the patient-physician relationship. J. Gen. Intern. Med., 2001; 16: 685–692
60. Hart A. Jr, Kohlwes R.J., Deyo R. i wsp.: Hospice patients’ attitudes regarding spiritual discussions with their doctors. Am. J. Hosp. Palliat. Care, 2003; 20: 135–139
61. Balboni T.A., Vanderwerker L.C., Block S.D. i wsp.: Religiousness and spiritual support among advanced cancer patients and associations with end-of-life treatment preferences and quality of life. J. Clin. Oncol., 2007; 25: 555–560
62. Ernecoff N.C., Curlin F.A., Buddadhumaruk P. i wsp.: Health care professionals’ responses to religious or spiritual statements by surrogate decision makers during goals-of-care discussions. JAMA Intern. Med., 2015; 175: 1662–1669
63. Williams J.A., Meltzer D., Arora V. i wsp.: Attention to inpatients’ religious and spiritual concerns: predictors and association with patient satisfaction. J. Gen. Intern. Med., 2011; 26: 1265–1271
64. Clark P.A., Drain M., Malone M.P.: Addressing patients’ emotional and spiritual needs. Jt Comm. J. Qual. Patient Saf., 2003; 29: 659–670
65. Hanson L., Dobbs D., Usher B. i wsp.: Providers and types of spiritual care during serious illness. J. Palliat. Med., 2008; 11: 907–914
66. Curlin F.A., Sellergren S.A., Lantos J.D., Chin M.H.: Physicians’ observations and interpretations of the influence of religion and spirituality on health. Arch. Intern. Med., 2007; 167: 649–654
67. Wermuth I., Schultze A.: The role of religion/spirituality in medical management and decision making in obstetrics and neonatology: a survey among medical professionals. European Conference on Religion, Spirituality and Health, 2014
68. Kristeller J.L., Zumbrun C.S., Schilling R.F.: ‘I would if I could’: how oncologists and oncology nurses address spiritual distress in cancer patients. Psychooncology, 1999; 8: 451–458
69. Summerton C.B.: Staff attitudes to the delivery of spiritual care in a UK District General Hospital. European Conference on Religion, Spirituality and Health, 2008
70. Koenig H.G., Bearon L., Dayringer R.: Physician perspectives on the role of religion in the physician-older patient relationship. J. Fam. Pract., 1989; 28: 441–448
71. Ellis M.R., Vinson D.C., Ewigman B.: Addressing spiritual concerns of patients: family physicians’ attitudes and practices. J. Fam. Pract., 1999; 48: 105–109
72. Balboni M.J., Sullivan A., Enzinger A.C. i wsp.: Nurse and physician barriers to spiritual care provision at end of life. J. Pain Symptom Manage., 2014; 48: 400–410
73. Smyre C.L., Yoon J.D., Rasinski K.A., Curlin F.A.: Limits and responsibilities of physicians addressing spiritual suffering in terminally ill patients. J. Pain Symptom. Manage., 2015; 49: 562–569
74. Lee-Poy M., Stewart M., Ryan B.L., Brown J.B.: Asking patients about their religious and spiritual beliefs: cross-sectional study of family physicians. Can. Fam. Phys., 2016; 62: e555–e561
75. Monroe M.H., Bynum D., Susi B. i wsp.: Primary care physician preferences regarding spiritual behavior in medical practice. Arch. Intern. Med., 2003; 163: 2751–2756
76. Huguelet P., Mohr S., Brandt P.-Y. i wsp.: Spirituality and religious practices among outpatients with schizophrenia and their clinicians. Psychiatr. Services, 2006; 57: 366–372
77. Silvestri G.A., Knittig S., Zoller J.S., Nietert P.J.: Importance of faith on medical decisions regarding cancer care. J. Clin. Oncol., 2003; 21: 1379–1382
78. Gonçalves L.M., Scholz Osório I.M., Oliveira L.L. i wsp.: Learning from listening: helping healthcare students to understand spiritual assessment in clinical practice. J. Relig. Health, 2016; 55: 986–999
79. Büssing A., Koenig H.G.: Spiritual needs of patients with chronic diseases. Religions, 2010; 1: 18–27
80. Gruszka B.: Białe pianino w szpitalu. Gość Niedzielny, 14.04.2013
81. Molzahn A.E., Sheilds L.: Why is it so hard to talk about spirituality? Can. Nurse, 2008; 104: 25–29
82. Szczeklik A.: Kore. Kraków, Znak, 2007: 254
83. https://www.youtube.com/watch?v=vQtbk1x0SB0 od 48-ej minuty (dostęp: 25.02.2017)
84. Sloan R.P., Bagiella E., VandeCreek L. i wsp.: Should physicians prescribe religious activities? N. Engl. J. Med., 2000; 342: 1913–1916
85. Post S.G. Puchalski C.M., Larson D.B.: Physicians and patient spirituality: professional boundaries, competency, and ethics. Ann. Intern. Med., 2000; 132: 578–583
86. Puchalski C., Romer A.L.: Taking a spiritual history allows clinicians to understand patients more fully. J. Palliat. Med., 2000; 3: 129–137
87. Terribile D.: Hospital workers: evangelisers of life, the medical doctor. Dolentium Hominum N.81–2013
88. Szczeklik A.: Katharsis. Kraków, Znak, 2008: 92
89. Lo B., Ruston D., Kates L.W. i wsp.: Working Group on Religious and Spiritual Issues at the End of Life: discussing religious and spiritual issues at the end of life: a practical guide for physicians. JAMA, 2002; 287: 749–754
90. Debata „Granice Terapii”, 2015 rok, Poznań. http://wil.org.pl/event/granice-terapii-perspektywa-medyczna-prawna-i-etyczna (dostęp: 19.07.2016)
91. Szczeklik A. Katharsis. Kraków, Znak, 2008: 98
92. Szczeklik A.: Kore. Kraków, Znak, 2007: 271
93. Biegański W.: Myśli i aforyzmy o etyce lekarskiej. Wyd. IV. Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1957: 66
94. Radziwiłł K.: Home care for the sick. Dolentium Hominum N.81–2013
95. Sulmasy D.P.: The Rebirth of the clinic: an introduction to spirituality in health care. Georgetown University Press, Washington, DC, 2009
96. Puchalski C.M., Vitillo R., Hull S.K., Reller N.: Improving the spiritual dimension of whole person care: reaching national and international consensus. J. Palliat. Med., 2014; 17: 642–656
97. Puchalski C.M.: Integrating spirituality into patient care: an essential element of person-centered care. Pol. Arch. Med. Wewn., 2013; 123: 491–497
98. Molzahn A.E., Sheilds L.: Why is it so hard to talk about spirituality? Can. Nurse, 2008; 104: 25–29
99. Cobb M.: The dying soul. Buckingham, Open University Press, 2001
100. Borneman T., Ferrell B., Puchalski C.M. Evaluation of the FICA tool for spiritual assessment. J. Pain Symptom Manage., 2010; 40: 163–173
101. Maugans T.A.: The SPIRITual history. Arch. Fam. Med., 1996; 5: 11–16
102. https://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2016/03/05/160305b. html (dostęp 25.02.2017)
103. Vandenhoeck A.: Chaplains as specialists in spiritual care for patients in Europe. Pol. Arch. Med. Wewn., 2013; 123: 552–557
104. King D.E., Blue A., Mallin R., Thiedke C.: Implementation and assessment of a spiritual history taking curriculum in the first year of medical school. Teach. Learn. Med., 2004; 16: 64–68
105. Lengele B.: On the pathway of learning and charity: the human and spiritual accompanying of medical students. Dolentium Hominum N.81–2013
106. van Leeuwen R.: Development and measurement of spiritual care competences in nursing. European Conference on Religion, Spirituality and Health, 2016
107. Lynch S.M., Gander M.-L., Walach H.: Mindfulness-based coping with university life: a new intervention. European Conference on Religion, Spirituality and Health, 2008
108. Baldacchino D.: Spiritual care education of health care professionals. Religions, 2015; 6: 594–613
109. Krakowiak P.: From religious assistance to spiritual care for patients in Poland. European Network of Research on Religion, Spirituality and Health Newsletter, Fall 2013; 8 (3)
110. https://www.facebook.com/Podyplomowe-Studia-Zespołowej-Opieki-Duszpasterskiej-św-Jana-Bożego-603 735 489 703 360/ (dostęp: 25.02.2017)
111. http://niewidzialnyklasztor.pl/index.php?option=com_content&view=article& id=141:kurs-opieki-duszpasterskiej-nad-chorymi-dla-osob-wieckich-i-duchownych& catid=17:informacje&Itemid=34 (dostęp: 25.02.2017)

Udostępnij:

Zadaj pytanie ekspertowi

Prosimy o zadawanie pytań dotyczących wątpliwości z dziedziny etyki w codziennej praktyce lekarskiej.
Wyślij pytanie, dostaniesz indywidualną odpowiedź eksperta!