Plazmafereza to zabieg leczniczy polegający na oczyszczeniu osocza krwi z określonych składników. Jest stosowany objawowo w wielu chorobach, ponieważ ma dużą skuteczność, jest bezpieczny, a efekty jego działania są bardzo szybkie. Może być stosowany w stanach nagłych jako procedura ratunkowa. Plazmafereza jest stosowana m.in. w miastenii, zespole Guillaina i Barrégo, zespole nadlepkości (np. w przebiegu makroglobulinemii Waldenströma), zakrzepowej plamicy małopłytkowej. Plazmafereza jest bezbolesna.
Co to jest plazmafereza?
Plazmafereza to rodzaj hemaferezy (aferezy), czyli usunięcia z krwi określonego składnika. W przypadku plazmaferezy materiałem poddawanym oczyszczaniu jest osocze, czyli plazma.
Co to jest osocze?
Osocze krwi (plazma) to płynny składnik krwi, w którym są zawieszone elementy morfotyczne (czyli komórkowe, takie jak np. krwinki czerwone, białe itp.). Osocze stanowi ok. 55% objętości krwi. Osocze składa się przede wszystkim z wody. Aby wyodrębnić osocze z krwi pełnej, należy odwirować elementy morfotyczne (czyli komórki) lub właśnie wykonać plazmaferezę (której etapem jest oddzielenie osocza).
Rodzaje plazmaferezy
Plazmafereza może być:
- całkowita (tzw. wymiana osocza) – polega na usunięciu 3–4 l osocza, z jednoczasowym podaniem takiej samej objętości preparatu osoczozastępczego (roztworu albuminy, krystaloidów, osocza świeżo mrożonego)
- perfuzyjna (selektywna) – po odseparowaniu osocza poddaje się je filtracji lub przepuszcza przez tzw. kolumny adsorpcyjne w celu usunięcia niepożądanych składników, a następnie tak oczyszczone, własne osocze, po połączeniu z krwinkami, powraca do organizmu pacjenta.
Jak działa plazmafereza?
Plazmaferezę wykonuje się, kiedy konieczne jest usunięcie z krwi określonych składników, które występują w osoczu, takich jak np.:
- autoprzeciwciała
- kompleksy immunologiczne
- substancje toksyczne
- krioglobuliny
- paraproteiny, czyli nieprawidłowe białka produkowane w nadmiarze (np. immunoglobuliny IgM w makroglobulinemii Waldenströma)
- białka osocza, które występują w nadmiarze, np. fibrynogen.
Efekt plazmaferezy jest szybki, ale zwykle przejściowy, ponieważ najczęściej nadprodukcja nieprawidłowych substancji jest wynikiem choroby i organizm nadal je produkuje. Plazmafereza jest zatem zwykle leczeniem objawowym i może wymagać powtarzania.
Jak przebiega plazmafereza?
Procedura odbywa się w warunkach szpitalnych.
Najpierw pobierana jest od pacjenta krew z żyły (dojścia żylnego), następnie jest poddawana wirowaniu i rozdzieleniu na erytrocyty (krwinki czerwone) i tzw. osocze bogatoskładnikowe w specjalnych separatorach komórkowych. Następnie oddzielany jest określony składnik (krwinki, osocze i różne substancje, np. toksyny), a pozostałe krwinki i osocze albo krwinki zawieszone w roztworze zastępującym osocze powracają do ciała pacjenta przez drugie dojście żylne. Podczas plazmaferezy pacjent leży lub siedzi, a krew krąży przez aparaturę w zamkniętym układzie.
Ile trwa zabieg?
Plazmafereza trwa ok. 1–3 godzin i często wymaga powtórzenia (np. 3–7 zabiegów).
Plazmafereza - czy boli?
Plazmafereza nie boli. Dyskomfort może być jedynie spowodowany zakładaniem wkłucia dożylnego.
Kiedy wykonuje się plazmaferezę?
Wskazania do plazmaferezy obejmują między innymi:
- przyczyny immunologiczne, kiedy konieczne jest usunięcie przeciwciał lub kompleksów immunologicznych (czyli połączeń antygen–przeciwciało):
- przewlekła zapalna poliradikuloneuropatia demielinizacyjna
- ostra zapalna poliradikuloneuropatia demielinizacyjna (zespół Guillaina i Barrégo)
- miastenia
- neuropatie paraproteinemiczne demielinizacyjne – grupa chorób nerwów obwodowych, w których dochodzi do ich uszkodzenia w związku ze znajdującymi się we krwi nieprawidłowymi białkami, tzw. paraproteinami
- przewlekłe nabyte polineuropatie demielinizacyjne – grupa chorób, w których dochodzi do uszkodzenia wielu nerwów obwodowych, czyli polineuropatii wskutek nabytego procesu, najczęściej o podłożu immunologicznym, prowadzącego do zniszczenia osłonki mielinowej nerwów
- zespół miasteniczny Lamberta i Eatona
- ostre rozsiane zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego
- dziecięce autoimmunologiczne zespoły neuropsychiatryczne związane z zakażeniem paciorkowcowym
- choroba związana z przeciwciałami przeciwko błonie podstawnej, tzw. zespół Goodpasture’a
- ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych
- atypowy zespół hemolityczno-mocznicowy
- mikroangiopatia zakrzepowa spowodowana przez tiklopidynę
- choroba zimnych aglutynin
- krioglobulinemia
- zakrzepowa plamica małopłytkowa
- toczeń rumieniowaty układowy, w przypadku ciężkich powikłań
- choroba Wilsona – piorunująca
- stwardnienie rozsiane – ostra zapalna choroba demielinizacyjna OUN
- katastrofalny zespół antyfosfolipidowy
- zapalenie rdzenia kręgowego i nerwów wzrokowych (zespół Devica)
- przełom tarczycowy
- guzkowe zapalenie tętnic w przebiegu zakażenia wirusowym zapaleniem wątroby typu B (HBV)
- encefalopatia Hashimoto
- związane z nieprawidłowościami dotyczącymi krwi (reologiczne)
- zespół nadmiernej lepkości krwi w przebiegu gammapatii monoklonalnych
- nefropatia wałeczkowa w przebiegu szpiczaka plazmocytowego
- choroby związane z przeciwciałami przeciwko kanałom potasowym bramkowanym napięciem
- autoimmunologiczne zapalenie mózgu z przeciwciałami przeciwko receptorom NMDA
- metaboliczne
- rodzinna hipercholesterolemia
- choroba Refsuma
- miażdżyca tętnic kończyn dolnych
- ostra niewydolność wątroby
- amyloidoza Aß2M (spowodowana dializoterapią)
- choroba wątroby w przebiegu protoporfirii erytropoetycznej
- toksykologiczne
- zatrucia grzybami
- transplantologiczne
- przeszczepienie nerki: niezgodność grup krwi ABO
- przeszczepienie macierzystych komórek krwiotwórczych: duża niezgodność grup krwi ABO
- przeszczepienie wątroby: niezgodność grup krwi AB0, czyli jeśli biorca i dawca przeszczepu mają inną grupę krwi, np. A i 0 - więcej: Grupa krwi - jakie są grupy krwi, dziedziczenie
- przeszczepienie serca.
Plazmafereza – przeciwwskazania
Bezwzględnym przeciwwskazaniem do wykonania plazmaferezy jest jedynie wstrząs, czyli stan zagrożenia życia polegający na uogólnionej ostrej niewydolności krążenia powiązanej z niewystarczającym zużyciem tlenu przez komórki. W uproszczeniu to sytuacja, w której organizm nie jest w stanie dostarczyć wystarczającej ilości tlenu i krwi do tkanek oraz narządów. Wstrząs może być wynikiem różnych chorób i stanów, np. po masywnym krwotoku, kiedy krwi w organizmie jest za mało (wstrząs hipowolemiczny) albo przy ciężkim zakażeniu (wstrząs septyczny).
Plazmafereza – powikłania
Jak każdy zabieg medyczny, plazmafereza może się wiązać z powikłaniami. Powikłania wiążą się z:
- wprowadzaniem cewnika do żyły centralnej, co może wywołać krwawienie, odmę opłucnową lub zakażenie
- stosowaniem antykoagulantu, czyli środka zapobiegającego krzepnięciu krwi – w takim przypadku użycie cytrynianu wiążącego jony wapnia może wywołać tężyczkę
- zastąpieniem osocza tzw. płynami niekoloidalnymi może wywołać spadek ciśnienia tętniczego i wstrząs
- zmniejszeniem aktywności czynników krzepnięcia, co może skutkować skazą krwotoczną
- zmniejszeniem stężenia immunoglobulin, co może powodować zwiększoną podatność na zakażenia.
