Czystek to roślina zawierająca wiele substancji biologicznie czynnych. Działa przeciwzapalnie i wzmacnia układ odpornościowy. Jest stosunkowo bezpieczna i przeciwwskazania do jej stosowania są raczej rzadkie. Z łatwością można ją kupić w aptece lub sklepach ze zdrową żywnością.
SPIS TREŚCI
- Czystek – jak wygląda i gdzie rośnie
- Czystek – właściwości i tradycyjne zastosowanie
- Substancje biologicznie czynne w czystku
- Czystek – działanie potwierdzone w badaniach
- Czystek na jelita i mięśnie gładkie
- Działanie przeciwwirusowe (wirus grypy)
- Czystek a objawy zakażenia górnych dróg oddechowych
- Czystek a borelioza
- Działanie ochronne na żołądek
- Czystek – tarczyca i dna moczanowa
- Czystek herbata i napar – bezpieczeństwo stosowania
- Czystek – zioło w różnych formach
- FAQ – najczęstsze pytania o czystek
Czystek - jak wygląda i gdzie rośnie
Czystek (Cistus incanus L.) to roślina, która cieszy się dużym zainteresowaniem. Znana jest ze swojego potencjalnie korzystnego wpływu na zdrowie. Naturalnie występuje na półsuchych terenach basenu Morza Śródziemnego. W zależności od rodzaju ma kwiaty w kolorach od białego do fioletowego. Jej cechą charakterystyczną są różnego rodzaju włoski na liściach, łodydze oraz kielichu. Włoski te wydzielają aromatyczną żywicę (zwaną „ladanum”), zawierającą liczne związki biologicznie czynne (flawonoidy, glikozydy fenolowe, terpenoidy, w tym diterpeny typu „labdanu”). Dzięki wydzielaniu tej substancji czystek był stosowany w śródziemnomorskiej medycynie ludowej.
Fot. 1. Czystek ladanowy (Cistus ladanifer). Śródziemnomorski krzew. Roślina ceniona za żywicę labdanum o intensywnym zapachu. Źródło: Wikimedia.org
Czystek - właściwości i tradycyjne zastosowanie
Coraz częstsze stosowanie preparatów z czystka stanowi kontynuację jego wieloletniego wykorzystywania w tradycyjnej medycynie regionu śródziemnomorskiego, szczególnie w Grecji i Turcji. W Grecji, zwłaszcza na Krecie, wykorzystywano Cistus creticus, czyli czystek kreteński, od którego pochodzi jedna z nazw gatunkowych rośliny. Najczęściej wskazuje się jego możliwości terapeutyczne w różnego rodzaju infekcjach. Uważa się również, że roślina ta działa wzmacniająco na układ odpornościowy.
Fot. 2. Czystek (Cistus creticus). Źródło: Wikimedia.org
Niestety dostępne badania nad potencjalnym korzystnym wpływem na zdrowie ekstraktów z czystka przeprowadza się na modelach zwierzęcych lub komórkowych, a badania in vitro wykonuje na koloniach bakterii i grzybów. Brakuje więc dowodów na to, że czystek wykazuje właściwości lecznicze u ludzi.
Najczęściej korzystne działanie czystka oceniano w badaniach na modelach zwierzęcych lub liniach komórkowych. Opisano je w dalszej części artykułu: Czystek - działanie potwierdzone w badaniach
Tylko jedno badanie wykonano u ludzi4 (badanie właściwości przeciwdrobnoustrojowych ekstraktów z czystka). W celu potwierdzenia innych korzystnych właściwości tej rośliny konieczne jest przeprowadzenie dalszych dobrze zaplanowanych badań z randomizacją, o odpowiedniej liczebności badanych.
Substancje biologicznie czynne w czystku
Do substancji biologicznie czynnych, które zawiera czystek, zalicza się przede wszystkim polifenole, które są silnymi antyoksydantami o zdolnościach neutralizacji wolnych rodników. Organizm ludzki dysponuje wprawdzie skutecznymi sposobami zwalczania wolnych rodników, jednak dodatkową ochronę stanowią także przeciwutleniacze pochodzące z różnych produktów roślinnych.
Sytuacja się komplikuje, gdy liczba powstających w organizmie wolnych rodników przekracza możliwości neutralizacji. W takiej sytuacji funkcje obronne organizmu są w dużym stopniu upośledzone, a to z kolei prowadzi do stresu oksydacyjnego, który może zapoczątkować wiele chorób cywilizacyjnych – np. cukrzycę i miażdżycę – oraz choroby neurologiczne, jak choroba Parkinsona czy choroba Alzheimera. Podkreślić jednak należy, że stres oksydacyjny nie jest jedynym czynnikiem decydującym o tym, czy powyższe choroby wystąpią u danej osoby.
Czystek - działanie potwierdzone w badaniach
Czystek na jelita i mięśnie gładkie
W medycynie tureckiej czystek wykorzystywany był jako środek rozkurczowy. Wykazano, że jego wodne ekstrakty w warunkach in vitro działają spazmolitycznie (działanie spazmolityczne oznacza, że dana substancja/związek/lek ma zdolność do rozkurczania mięśni gładkich, co prowadzi do łagodzenia bólu i dyskomfortu związanego ze skurczami narządów wewnętrznych) na wyizolowane mięśnie gładkie jelit.
Działanie przeciwwirusowe
W badaniach na hodowlach komórkowych zaobserwowano ponadto, że ekstrakt z czystka hamuje namnażanie wirusa ptasiej oraz ludzkiej grypy. Nie stwierdzono oporności wirusa na poszczególne składniki ekstraktu (zob. Ptasia grypa – objawy, ryzyko zakażenia, profilaktyka).
Objawy zakażenia górnych dróg oddechowych
W jedynym badaniu klinicznym przeprowadzonym u ludzi potwierdzono, że ekstrakt wodny z czystka zmniejsza subiektywne objawy zakażenia górnych dróg oddechowych – w porównaniu z grupą kontrolną – a w grupie interwencyjnej zaobserwowano spadek wartości wskaźników stanu zapalnego.
Czystek a borelioza
Nie uzyskano natomiast wystarczających dowodów wskazujących, że istnieją możliwości leczenia za pomocą czystka boreliozy. Korzystny wpływ olejku eterycznego z czystka na Borrelia burgdorferi wykazano jedynie w hodowlach in vitro bakterii. Dotychczas nie prowadzono badań z udziałem chorych na boreliozę.
Działanie ochronne na żołądek
W badaniu na modelu zwierzęcym wykazano działanie ochronne czystka na błonę śluzową żołądka (efekt gastroprotekcyjny) szczurów, u których wywołano zmiany patologiczne – m.in. kwasem solnym oraz spirytusem bezwodnym. U wszystkich badanych szczurów efekt ochronny zaobserwowano po doustnym podaniu 0,25–0,50 g/kg mc. ekstraktu z czystka.
Czystek – doniesienia i brak potwierdzenia naukowego
W internecie można znaleźć informacje o domniemanych korzyściach ze stosowania czystka w leczeniu dny moczanowej oraz chorób tarczycy.
Niestety do tej pory nie ukazało się ani jedno badanie kliniczne, w którym oceniano skuteczność i bezpieczeństwo przyjmowania czystka w tych chorobach i potwierdzono te doniesienia.
Jak już wspomniano wcześniej, brakuje dobrej jakości badań klinicznych z randomizacją u ludzi, w których potwierdzono by korzystny wpływ ekstraktu z czystka na powyższe aspekty. Czy oznacza to, że z preparatów z czystkiem należy całkowicie zrezygnować? Nie. Natomiast nie należy go traktować jako panaceum na wszystkie choroby świata. Czystek powinien stanowić jedynie dodatek do zdrowej, właściwie zbilansowanej diety.
Czystek herbata i napar – bezpieczeństwo stosowania
W żadnym z dotychczas prowadzonych badań nie wykazano skutków ubocznych picia herbaty z czystka przy założeniu, że nie przekracza się zalecanej dawki.
Osoby przewlekle chore, które na stałe przyjmują leki, powinny skonsultować zamiar picia naparu z czystka lub spożywania suplementów z tą rośliną z lekarzem prowadzącym.
Nie zaleca się picia więcej niż dwóch porcji naparu dziennie, a w przypadku kapsułek – przekraczania podanego na opakowaniu dawkowania. Ponadto – ponieważ niewiele wiadomo na temat stosowania czystka podczas ciąży i karmienia piersią – warto zachować ostrożność i unikać jego spożywania w tym czasie.
Czystek - zioło w różnych formach
Czystek susz i herbata
Czystek można kupić w sklepach zielarskich lub aptekach w formie ciętych liści (susz) lub w formie saszetek. Uznaje się, że w przypadku suszu łatwiej kontrolować jakość produktu i zakup czystka zaleca się właśnie w tej formie. Ważne, żeby wybierać susz ze sprawdzonego źródła, a najlepiej pochodzący z terenów pierwotnych uprawy, gdzie klimatycznie są dla tej rośliny najlepsze warunki. Niestety w sprzedaży pojawia się także czystek uprawiany w krajach, w których naturalnie nie występuje (często jest uprawiany w tunelach foliowych). W takim przypadku uzyskanie prawdziwych korzystnych właściwości rośliny nie jest możliwe. Ważne też, aby susz zawierał jak najwięcej liści i jak najmniej gałązek.
Czystek - jak sporządzić napar
Odpowiednią ilość suszu (zgodnie ze wskazówkami producenta) należy zalać gorącą wodą, a następnie odstawić do zaparzenia na 5–10 minut. Zaleca się, aby dziennie nie przekraczać porcji 2–3 filiżanek naparu.
Czystek w kapsułkach i tabletkach
W dotychczas prowadzonych badaniach nie stwierdzono większych korzyści z przyjmowania kapsułek z czystkiem czy picia naparu z suszu. Najlepiej więc kierować się własnymi preferencjami. W przypadku osób bardzo zajętych kapsułki mogą się okazać wygodniejszą formą spożywania czystka. Podobnie jak u osób, którym nie odpowiada specyficzny gorzkawy smak naparu.
Na pewno jednak picie naparu z czystka nie jest niewskazane.
Czystek w pytaniach i odpowiedziach
Czy czystek jest rakotwórczy?
Nie, czystek nie wykazuje działania rakotwórczego. Co więcej w roślinie tej znajdują się związki o właściwościach antyoksydacyjnych, które chronią organizm przed niekorzystnym działaniem nadmiernych ilości wolnych rodników tlenowych.
Nadmierna produkcja wolnych rodników lub wyczerpanie przez organizm rezerw antyoksydacyjnych może prowadzić do zjawiska zwanego stresem oksydacyjnym. Do chorób, w przypadku których jako jedną z przyczyn wymienia się stres oksydacyjny, zalicza się m.in. choroby nowotworowe, miażdżycę, cukrzycę, choroby neurodegeneracyjne oraz choroby o podłożu zapalnym.
W pojedynczych badaniach in vitro przeprowadzonych dla ekstraktów z pędów i korzeni czystka kreteńskiego zaobserwowano cytotoksyczność wobec komórek nowotworowych szyjki macicy, gruczołu sutkowego i czerniaka. Podkreśla się jednak, że nie oznacza to, że czystek jest lekiem przeciwnowotworowym.
Czy czystek wywołuje objawy oczyszczania organizmu?
Piśmiennictwo naukowe nie definiuje „objawów oczyszczania”. Oczyszczanie organizmu, detoksykacja itp. – stwierdzeń tych używają głównie producenci suplementów rzekomo wspomagających detoksykację organizmu lub autorów tzw. diet odtruwających.
Polecamy artykuł: Regeneracja i oczyszczanie wątroby – czy wspomaganie jest potrzebne?
Czym różni się czystek kreteński od innych odmian?
Czystek kreteński
jest jedną z odmian czystka. Charakteryzuje się on niższą zawartością olejów eterycznych w porównaniu z
czystkiem ladanowym
, z tego powodu jego smak i aromat są łagodniejsze. Z kolei czystek lekarski ma najłagodniejszy smak z wszystkich wymienionych odmian.
Czy czystek działa (odstrasza) na kleszcze?
Nie ma dowodów naukowych potwierdzających, że picie czystka chroni przed ukłuciami kleszczy.
Czy czystek szkodzi na serce?
Nie wykazano, aby picie czystka wpływało niekorzystnie na układ sercowo-naczyniowy. Wziąwszy pod uwagę, że stanowi on źródło substancji o właściwościach antyoksydacyjnych, może potencjalnie działać ochronnie na śródbłonek naczyniowy. Kwestia ta wymaga jednak potwierdzenia w dobrze zaplanowanych badaniach klinicznych
Czy można stosować czystek z lekami na nadciśnienie?
W przypadku przyjmowania jakichkolwiek leków (nie tylko obniżających ciśnienie tętnicze krwi) należy skonsultować stosowanie naparów z czystka z lekarzem.
Czy czystek obniża cukier?
Pojedyncze badania wskazują, że czystek może zmniejszać stężenie glukozy we krwi oraz poprawiać insulinowrażliwość. Należy jednak pamiętać, że czystek nie jest lekiem przeciwcukrzycowym i nie powinien zastępować terapii farmakologicznej.
Piśmiennictwo
- Starzec A., Włodarczyk M., Kunachowicz D. i wsp.: Polyphenol Profile of Cistus × incanus L. and Its Relevance to Antioxidant Effect and α-Glucosidase Inhibition. Antioxidants 2023; 12: 553. https://doi.org/10.3390/antiox12030553.
- Kielar P., Kobylińska Z., Biesiadecki M. i wsp.: Biology, Antioxidant Activity, and Therapeutic Potential of Cistus sp. — A Comprehensive Review. Int. J. Mol. Sci. 2025; 26: 6400. https://doi.org/10.3390/ijms26136400
- Kubica P., Ekiert H., Ekiert R. J. i wsp.: Gatunki rodzaju Cistus sp. – taksonomia, występowanie, skład chemiczny, aplikacje terapeutyczne ibadania biotechnologiczne. Post. Fitoter 2016; 17(3): 179–188.
- Kalus U., Grigorov A., Kadecki O. i wsp.: Cistus incanus (CYSTUS052) for treating patients with infection of the upper respiratory tract. A prospective, randomised, placebo-controlled clinical study. Antiviral. Res. 2009 Dec; 84(3): 267–271. doi: 10.1016/j.antiviral.2009.10.001. Epub 2009 Oct 12. PMID: 19828122.
- Szeremeta D.: Skład chemiczny rośliny leczniczej Cistus incanus L. (czystek szary) a jej wybrane właściwości biologiczne. Praca doktorska. Uniwersytet Śląski, Katowice 2019.
