Skróty: EEG – elektroencefalografia, FASD (fetal alcohol spectrum disorder) – spektrum zaburzeń alkoholowych płodu, OUN – ośrodkowy układ nerwowy
Żaden pojedynczy objaw neuropsychologiczny czy neurorozwojowy nie może być punktem wyjścia do diagnozy FASD.
Ocena stanu ośrodkowego układu nerwowego (OUN) jest jednym z kluczowych elementów diagnozy w kierunku FASD. W procesie tym mogą uczestniczyć różni specjaliści – ważne, by pamiętali o 3 poziomach diagnozy: neurologicznym, neurorozwojowym i neurobehawioralnym,1-6 co wiąże się z koniecznością stosowania odpowiednich narzędzi oceny.
- występowanie 1 kluczowego objawu neurologicznego lub deficytów w obrębie ≥3 obszarów neuropoznawczych lub
- występowanie ≥1 nieprawidłowości w każdym z 3 obszarów: neuropoznawczym, samoregulacji, funkcji adaptacyjnych.
Ocena neurologiczna
Małogłowie występuje u około 10% dzieci z FASD7, dlatego pomiar obwodu głowy (p. zalecenie 4.3) powinien rozpoczynać ocenę neurologiczną. Małogłowie świadczy zazwyczaj o zmniejszonej objętości mózgu, jednak u dzieci z FASD z prawidłowym obwodem głowy również obserwuje się mniejszą niż przeciętna dla wieku objętość mózgu.4,7-9
U dzieci z FASD obserwuje się częstsze występowanie niektórych wad rozwojowych OUN,10-11 przede wszystkim agenezji lub hipoplazji ciała modzelowatego, hipoplazji hipokampa oraz jąder podstawy i móżdżku.10 Udowodniono również, że u dzieci z FASD występuje opóźniony proces mielinizacji,11,12 co znajduje odzwierciedlenie w badaniach obrazowych.11 W funkcjonalnym rezonansie magnetycznym oraz spektroskopii u dzieci z FASD zaobserwowano pewne nieprawidłowości;10,13 zmiany te nie są jednak patognomoniczne dla pacjentów z FASD.14
Zwiększona częstość zarówno padaczki, jak i nieprawidłowości w EEG bez klinicznych napadów została udokumentowana przez kilku badaczy.5-17 Częstość padaczki w grupie pacjentów z FASD szacuje się na około 6%.15,18 Brakuje pogłębionych badań dotyczących swoistości padaczki w tej grupie pacjentów, jednak dostępne dane pozwalają sądzić, że standardowe leczenie nie jest wystarczająco skuteczne.15,17
Ilościowa analiza EEG wskazuje na pewne swoiste cechy zapisu u pacjentów z FASD,19-21 nie ma jednak danych świadczących o przydatności EEG w procesie diagnostycznym.
Nie wymaga się wykonywania badań neuroobrazowych w ramach diagnostyki FASD, ponieważ zaburzenie to nie należy do grupy chorób, które rozpoznaje się na podstawie kryteriów neuroradiologicznych. Badania neuroobrazowe można wykonać w ramach diagnostyki różnicowej lub w wybranych sytuacjach klinicznych zgodnie ze wskazaniami lekarskimi.
Pomiar obwodu głowy jest niezbędnym elementem oceny neurologicznej.22
Objawy neurologiczne, które wskazują na patologię w zakresie OUN, to: małogłowie, wady wrodzone, rozpoznanie padaczki o prawdopodobnej etiologii prenatalnej.22
Jeśli u pacjenta stwierdzono inne objawy neurologiczne świadczące o patologii OUN, takie jak: cechy mózgowego porażenia dziecięcego, ośrodkowej głuchoty lub innych ogniskowych objawów neurologicznych, zaleca się konsultację neurologa dziecięcego.23
Ocena neurorozwojowa
Istotnym problemem u osób z FASD są zaburzenia sensomotoryczne (zaburzenia ruchowe, zaburzenia przetwarzania sensorycznego, niedojrzałość neuromotoryczna).
Metaanaliza opublikowana przez American Academy of Pediatrics wskazuje istotny związek między rozpoznaniem FASD a deficytami dużej motoryki w obszarze równowagi i koordynacji.24,25 Deficyty motoryczne mogą się objawiać na różnych etapach rozwoju dziecka, manifestując się nieharmonijnym rozwojem umiejętności ruchowych, także w zakresie praksji oralnej oraz koordynacji ręka–usta. Dzieci z FASD wykazują także istotne deficyty w zakresie motoryki małej oraz koordynacji wzrokowo-ruchowej, co negatywnie wpływa na jakość podstawowych umiejętności szkolnych, a w konsekwencji ogranicza możliwości wyboru zawodu.26
Natomiast odsetek zaburzeń przetwarzania sensorycznego (integracji sensorycznej) o różnym typie i nasileniu wynosi w tej grupie 61–81,7%.27 W badaniach dotyczących wzorców zaburzeń integracji sensorycznej u dzieci z FASD podkreśla się deficyty w zakresie równowagi, koordynacji, sekwencjonowania złożonych czynności i planowania (dyspraksję),28,29 opóźnione reakcje z kory wzrokowej i słuchowej,30-32 a także wzorce nadreaktywności czuciowej oraz zaburzeń różnicowania czuciowego.33
Zaburzenia te wpływają przede wszystkim na trudności z samoregulacją34 i zachowaniami adaptacyjnymi,35,36 występowanie zachowań trudnych (w tym skrajnej nadruchliwości),36 zaburzenia snu,37,38 problemy z uczeniem, regulacją czynności fizjologicznych39 oraz problemy z jedzeniem.30,40 Wiążą się także z codzienną opieką nad dzieckiem, co stanowi wyzwanie fizyczne i emocjonalne dla rodziców i opiekunów i przyczynia się do zwiększenia poziomu stresu.33,34,41
Trudności sensomotoryczne dzieci z FASD znacząco wpływają na jakość ich życia, a negatywne skutki tych barier dotyczą funkcjonowania w sferach: społecznej, emocjonalnej, szkolnej, a także w sferze karmienia i samodzielności.35
Zadaniem badania neurorozwojowego jest:
- ocena funkcji motorycznych (w tym jakości wzorców ruchowych), funkcjonowania sensorycznego, jakości wzorców odruchowych, funkcji percepcyjnych (funkcji wzrokowych i słuchowych), praksji;
- ocena aparatu artykulacyjnego i praksji oralnej, funkcji prymarnych, toru oddechowego, jakości mowy i komunikacji.
Ocena neurobehawioralna
Dzieci po prenatalnej ekspozycji na alkohol tworzą grupę bardzo różnorodną – obserwuje się duże zróżnicowanie charakteru i nasilenia objawów zaburzeń neurobehawioralnych.42-44
Ogólne możliwości intelektualne dzieci z tej grupy wahają się od przeciętnych (a nawet powyżej przeciętnej) do niepełnosprawności intelektualnej w stopniu lekkim lub umiarkowanym, najczęściej odnotowuje się tzw. pogranicze normy.25,26,45-47 Sporadycznie pojawia się niepełnosprawność intelektualna w stopniu znacznym bądź głębokim, jednak wymaga to pogłębionego badania przyczynowego.47,48 Niezależnie od poziomu inteligencji mogą występować zaburzenia i deficyty w każdym obszarze funkcjonowania poznawczego. Jak dotąd nie opisano jednoznacznego profilu objawów charakterystycznych dla dzieci z FASD. Zwraca się jednak uwagę na częste występowanie zaburzeń funkcji wykonawczych, deficytów rozwoju językowego, a także pamięci i procesu uczenia się.49-57 Często stwierdza się także istotne problemy adaptacyjne oraz różne objawy behawioralne i psychopatologiczne.58-60
Na ocenę neuropsychologiczną składają się (zgodnie z kryteriami DSM-5 [Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders]):5,6
- obszar neuropoznawczy:
- funkcje poznawcze, na przykład niepełnosprawność intelektualna (IQ<70), gnozja (wzrokowa, słuchowa, dotykowa);
- funkcje wykonawcze (zarządzające), na przykład problemy z planowaniem i organizacją, nieelastyczność, trudności z hamowaniem reakcji, deficyty fluencji (werbalnej, wzrokowo-werbalnej, niewerbalnej), deficyty praksji;
- uczenie się, na przykład gorsze wyniki w nauce niż oczekiwane dla danego poziomu intelektualnego, swoiste trudności w uczeniu się
- pamięć, na przykład trudności w zapamiętaniu niedawno poznanych informacji, powtarzanie tych samych błędów, trudności w zapamiętywaniu dłuższych poleceń ustnych;
- funkcje wzrokowo-przestrzenne, na przykład chaotyczne lub źle zaplanowane rysunki i konstrukcje, trudności w odróżnieniu prawej strony od lewej;
- obszar samoregulacji:
- regulacja nastroju i zachowania, na przykład zmienność nastrojów, afekt negatywny, drażliwość, częste wybuchy, deficyty współodczuwania, wrażliwość sensoryczna;
- koncentracja uwagi, na przykład trudności w przenoszeniu uwagi lub utrzymaniu wysiłku psychicznego;
- kontrolowanie bodźców, na przykład trudności w oczekiwaniu na swoją kolej lub z przestrzeganiem zasad;
- funkcje adaptacyjne:
- komunikacja, na przykład opóźniona nauka języka, trudności w rozumieniu języka mówionego, deficyty mentalizacji, teorii umysłu;
- umiejętności społeczne, na przykład spoufalanie się, skracanie dystansu w stosunku do obcych, trudności w odczytywaniu wskazówek społecznych (takie jak naiwność, łatwowierność, brak krytycyzmu), w przestrzeganiu norm i rozumieniu konsekwencji społecznych lub w relacjach z rówieśnikami;
- życie codzienne, na przykład opóźniona nauka korzystania z toalety, jedzenia lub kąpieli, trudności w wykonywaniu codziennych czynności zgodnie z planem lub realizacji zadań rozwojowych;
- motoryka, na przykład słabo rozwinięta motoryka mała, opóźniony rozwój motoryki dużej, utrzymujące się deficyty w motoryce dużej, deficyty w koordynacji i równowadze.
W badaniu wykorzystuje się przede wszystkim narzędzia oparte na danych naukowych, standaryzowane dla populacji polskiej, z normami dla danego wieku. Stwierdzenie zaburzeń opiera się na wytycznych dotyczących interpretacji danego testu lub, w przypadku braku wytycznych, na przyjęciu progu odcięcia na granicy -1,5 SD od średniej. Aktualnie dostępne w Polsce wystandaryzowane testy przydatne w diagnozie FASD wymieniono w załączniku 6.
Dodatkowo, w celu pogłębienia diagnozy funkcjonalnej przez doświadczonego diagnostę, można wykorzystać próby eksperymentalno-kliniczne lub zadania niemające standaryzacji w populacji polskiej.
Do obszarów oceny funkcjonalnej zalicza się:
- ocenę funkcjonowania w środowisku edukacyjnym i domowym (w tym badanie pedagogiczne): otoczenie może błędnie interpretować trudności osoby z FASD w funkcjonowaniu oraz pełnieniu roli społecznej adekwatnej do wieku, przez co nie uzyska ona właściwej pomocy, a nawet będzie karana za zachowania, które są wynikiem złożonego zaburzenia. Należy zatem zidentyfikować i opisać wpływ trudności neuropoznawczych u osoby z FASD na funkcjonowanie w różnych sferach życia. Służą do tego: pogłębiony wywiad, analiza dokumentacji osiągnięć szkolnych oraz badanie pedagogiczne (ocena poziomu rozwoju umiejętności czytania, pisania, liczenia itp.);
- ocenę objawów psychopatologicznych, czyli możliwych przejawów zaburzeń psychicznych (p. załącznik 7): u osoby z FASD objawy psychopatologiczne w obrazie klinicznym występują zarówno w przypadku objawów pierwotnych, z którymi dziecko się urodziło, jak i wtórnych, powstałych na skutek opóźnionej lub pominiętej diagnozy.61,62
Do najczęstszych objawów obserwowanych w obszarze psychopatologii FASD należą:
- problemy z kontrolą impulsów (96%)
- deficyty umiejętności społecznych (95%)
- słaba ocena sytuacji (95%)
- deficyty uwagi (94%)
- trudności w uczeniu się (91%)
- deficyty funkcjonowania adaptacyjnego (91%).63
Dzieci matek spożywających alkohol w ciąży znajdują się również w grupie zwiększonego ryzyka zaburzeń więzi.64 Osoby z FASD mogą otrzymać diagnozę zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), depresji, zaburzeń lękowych lub zespołu stresu pourazowego (PTSD) przed otrzymaniem diagnozy pierwotnej.65 U dzieci i młodzieży z rozpoznanym FASD występuje również zwiększone ryzyko rozwoju współistniejących zaburzeń psychicznych.66,67
Co najmniej jedno współwystępujące zaburzenie psychiczne rozpoznaje się u 84–94% osób,63,68 przy czym 67% badanych doświadcza ≥2 zaburzeń psychicznych. Do najczęściej obserwowanych zaburzeń należą: ADHD (87%), zaburzenia/zachowania opozycyjno-buntownicze (75%), zaburzenia rozwoju umiejętności szkolnych (70%), zaburzenie przywiązania (61%) i zaburzenia zachowania (54%). Obserwuje się również objawy PTSD (33%), zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD [28%]), zaburzenia snu (22%) oraz antyspołeczne zaburzenie osobowości (19%).
Należy podkreślić, że odroczona diagnoza FASD wiąże się z koniecznością korzystania z opieki psychiatrycznej oraz ryzykiem popadnięcia w konflikt z prawem.62,69
Dokonując oceny dziecka z FASD, trzeba pamiętać, że nie wszystkie strukturalne lub neurologiczne nieprawidłowości prowadzą do mierzalnych dysfunkcji i nie wszystkie nieprawidłowości funkcjonalne są spowodowane leżącym u podstaw uszkodzeniem mózgu. Niektóre z obserwowanych nieprawidłowości wynikają z innych niekorzystnych czynników i mają charakter przejściowy, jeżeli zmieni się oddziaływanie środowiskowe.70 Według najnowszych ustaleń mają one jednak mniejsze znaczenie w rozwoju zaburzeń, niż sądzono wcześniej.71
W ocenie zaburzeń należy uwzględnić sytuację życiową dziecka, jego doświadczenia, ewentualną deprywację opieki i brak stymulacji rozwoju, jednocześnie nie opóźniając diagnozy i objęcia wsparciem terapeutycznym.
W przypadku dzieci <3. roku życia należy zwrócić szczególną uwagę na występowanie zaburzeń regulacyjnych, funkcje komunikacyjne, rozwój mowy oraz problemy w funkcjonowaniu emocjonalnym. Badania kontrolne (o ile rozpoznanie ustalono wcześniej) należy zaplanować w następujących okresach życia dziecka:
- w wieku <2 lat – wskazana ocena co około 6 miesięcy
- w wieku 2–3 lat – ≥1 raz w roku
- w 4. roku życia
- około 6.–7. roku życia (na progu edukacji szkolnej)
- około 10.–12. roku życia (początek okresu dojrzewania)
- około 18. roku życia.
Zakres badań kontrolnych należy dostosować do potrzeb danej osoby, stwierdzanych zaburzeń oraz ewentualnych nowych zgłaszanych problemów.
Piśmiennictwo:
1. Kable J.A., Mukherjee R.A.S.: Neurodevelopmental disorder associated with prenatal exposure to alcohol (ND-PAE): a proposed diagnostic method of capturing the neurocognitive phenotype of FASD. Eur. J. Med. Genet., 2017; 60 (1): 49–542. Lange S., Shield K., Rehm J. i wsp.: Fetal alcohol spectrum disorder: neurodevelopmentally and behaviorally indistinguishable from other neurodevelopmental disorders. BMC Psychiatry., 2019: 19 (1)
3. Lucas B.R., Latimer J., Fitzpatrick J.P. i wsp.: Soft neurological signs and prenatal alcohol exposure: a population-based study in remote Australia. Dev. Med. Child Neurol., 2016; 58 (8): 861–867
4. Fraize J., Garzón P., Ntorkou A. i wsp.: Combining neuroanatomical features to support diagnosis of fetal alcohol spectrum disorders. Dev. Med. Child Neurol., 2023; 65 (4): 551–562
5. Kable J.A., O’Connor M.J., Olson H.C. i wsp.: Neurobehavioral disorder associated with prenatal alcohol exposure (ND-PAE): proposed DSM-5 Diagnosis. Child Psych. Hum. Dev., 2016; 47 (2): 335–346
6. Olson H.C.: Advancing recognition of fetal alcohol spectrum disorders: the proposed DSM-5 diagnosis of “neurobehavioral disorder associated with prenatal alcohol exposure (ND-PAE)”. Curr. Dev. Disord. Rep., 2015; 2 (3): 187–198
7. Treit S., Zhou D., Chudley A.E. i wsp.: Relationships between head circumference, brain volume and cognition in children with prenatal alcohol exposure. PLoS One., 2016; 11 (2): e0150370
8. Jones K.L., Hoyme H.E., Robinson L.K. i wsp.: Developmental pathogenesis of short palpebral fissure length in children with fetal alcohol syndrome. Birth Defects Res. A Clin. Mol. Teratol., 2009; 85 (8): 695–699
9. Gimbel B.A., Roediger D.J., Ernst A.M. i wsp.: Normative magnetic resonance imaging data increase the sensitivity to brain volume abnormalities in the classification of fetal alcohol spectrum disorder. J. Pediatr., 2024; 266: 113 868
10. Donald K.A., Eastman E., Howells F.M. i wsp.: Neuroimaging effects of prenatal alcohol exposure on the developing human brain: a magnetic resonance imaging review. Acta Neuropsychiatr., 2015; 27 (5): 251–269
11. Dyląg K.A., Sikora-Sporek A., Bando B. i wsp.: Magnetic resonance imaging (MRI) findings among children with fetal alcohol syndrome (FAS), partial fetal alcohol syndrome (pFAS) and alcohol related neurodevelopmental disorders (ARND). Przegl. Lek., 2016; 73 (9): 605–609
12. Kilpatrick L.A., Alger J.R., O’Neill J. i wsp.: Impact of prenatal alcohol exposure on intracortical myelination and deep white matter in children with attention deficit hyperactivity disorder. NeuroImage: Rep., 2022; 2 (1): 100 082
13. Urbanik A., Nardzewska-Szczepanik M., Jadczak-Szumiło T. i wsp.: Assessment of the central nervous system in children with fetal alcohol spectrum disorder (FASD) using magnetic resonance (MR) techniques. Appl. Sci., 2023; 13 (12): 730
14. Rockhold M.N., Donald K.A., Kautz-Turnbull C. i wsp.: Neuroimaging findings in FASD across the lifespan. (W:) Fetal alcohol spectrum disorders: a multidisciplinary approach. 2023: 187–219
15. Bell S.H., Stade B., Reynolds J.N. i wsp.: The remarkably high prevalence of epilepsy and seizure history in fetal alcohol spectrum disorders. Alcohol Clin. Exp. Res., 2010; 34 (6): 1084–1089
16. Boronat S., Vicente M., Lainez E. i wsp.: Seizures and electroencephalography findings in 61 patients with fetal alcohol spectrum disorders. Eur. J. Med. Genet., 2017; 60 (1): 72–78
17. Nicita F., Verrotti A., Pruna D. i wsp.: Seizures in fetal alcohol spectrum disorders: evaluation of clinical, electroencephalographic, and neuroradiologic features in a pediatric case series. Epilepsia., 2014; 55 (6): e60–66
18. Gerstner T., Henning O., Lohaugen G. i wsp.: Frequency of epilepsy and pathological EEG findings in a Norwegian sample of children with fetal alcohol spectrum disorder: impact on cognition and adaptive functioning. Alcohol Clin. Exp. Res., 2024; 48 (2): 309–318
19. Bauer W., Dylag K.A., Lysiak A. i wsp.: Initial study on quantitative electroencephalographic analysis of bioelectrical activity of the brain of children with fetal alcohol spectrum disorders (FASD) without epilepsy. Sci. Rep., 2023; 13 (1): 109
20. Gerstner T., Henning O., Lohaugen G. i wsp.: Reduced Inter-hemispheric coherence and cognition in children with Fetal Alcohol Spectrum Disorders (FASD): a quantitative EEG study. Neuropediatrics, 2023; 55 (4): 241–249
21. Dyląg K.A., Wieczorek W., Bauer W. i wsp.: Pilot study on analysis of electroencephalography signals from children with FASD with the implementation of naive bayesian classifiers. Sensors., 2022; 22 (1): 103
22. Landgraf M.N., Schmucker C., Heinen F. i wsp.: Diagnosis of fetal alcohol spectrum disorders: German guideline version 2024. Eur. J. Paed. Neur., 2024; 53: 155–165
23. 4-Digit Diagnostic Code, 2025. https://depts.washington.edu/fasdpn/htmls/4-digit-code.htm (dostęp: 14.04.2025)
24. Doney R., Lucas B.R., Jones T. i wsp.: Fine motor skills in children with prenatal alcohol exposure or fetal alcohol spectrum disorder. J. Develop. Beh. Ped., 2014; 35 (9): 598–609
25. Branton E., Thompson-Hodgetts S., Johnston D. i wsp.: Motor skills and intelligence in children with fetal alcohol spectrum disorder. Dev. Med. Child Neurol., 2022; 64 (8): 965–970
26. Ferreira V.K. de L., Cruz M.S.: Intelligence and fetal alcohol spectrum disorders: a review. J. Popul. Ther. Clin. Pharmacol., 2017; 24 (3): e1–e18
27. Jirikowic T.L., Thorne J.C., McLaughlin S.A. i wsp.: Prevalence and patterns of sensory processing behaviors in a large clinical sample of children with prenatal alcohol exposure. Res. Dev. Disabil., 2020; 100: 103 617
28. Jirikowic T.L., Mccoy S.W., Lubetzky-Vilnai A. i wsp.: Sensory control of balance: a comparison of children with fetal alcohol spectrum disorders to children with typical development. J. Popul. Ther. Clin. Pharmacol., 2013; 20 (3): e212–228
29. Hen-Herbst L., Jirikowic T., Hsu L.Y. i wsp.: Motor performance and sensory processing behaviors among children with fetal alcohol spectrum disorders compared to children with developmental coordination disorders. Res. Dev. Disabil., 2020; 103: 103680
30. Fjeldsted B., Xue L.: Sensory processing in young children with fetal alcohol spectrum disorder. Phys. Occup. Ther. Pediatr., 2019; 39 (5): 553–565
31. Doney R., Lucas B.R., Watkins R.E. i wsp.: Visual-motor integration, visual perception, and fine motor coordination in a population of children with high levels of fetal alcohol spectrum disorder. Res. Dev. Disabil., 2016; 55: 346–357
32. Coffman B.A., Candelaria-Cook F.T., Stephen J.M.: Unisensory and multisensory responses in fetal alcohol spectrum disorders (FASD): effects of spatial congruence. Neuroscience, 2020; 430: 34–46
33. Pruner M., Jirikowic T., Baylor C. i wsp.: Concerns and strengths: caregiver perceptions of their infant/toddler with prenatal alcohol exposure. Children, 2023; 10 (3): 544
34. Jirikowic T., Olson H.C., Astley S.: Parenting stress and sensory processing: children with fetal alcohol spectrum disorders. OTJR, 2012; 32 (4): 160–168
35. Carr J.L., Agnihotri S., Keightley M.: Sensory processing and adaptive behavior deficits of children across the fetal alcohol spectrum disorder continuum. Alcohol Clin. Exp. Res., 2010; 34 (6): 1022–1032
36. Franklin L., Deitz J., Jirikowic T. i wsp.: Children with fetal alcohol spectrum disorders: problem behaviors and sensory processing. Am. J. Occup. Ther., 2008; 62 (3): 265–273
37. Fjeldsted B., Hanlon-Dearman A.: Sensory processing and sleep. Occup. Ther. Now, 2009; 11 (5): 26–28
38. Wengel T., Hanlon-Dearman A.C., Fjeldsted B.: Sleep and sensory characteristics in young children with fetal alcohol spectrum disorder. J. Develop. Beh. Ped., 2011; 32 (5): 384–392
39. Roozen S., Peters G.J.Y., Kok G. i wsp.: Systematic literature review on which maternal alcohol behaviours are related to fetal alcohol spectrum disorders (FASD). BMJ Open, 2018; 8 (12): e022578
40. Lucas B.R., Doney R., Latimer J. i wsp.: Impairment of motor skills in children with fetal alcohol spectrum disorders in remote Australia: The Lililwan Project. Drug Alcohol Rev., 2016; 35 (6): 719–727
41. Ilchena C., Slayen C., Rennie S. i wsp.: Parenting stress and FASD: a scoping review. Res. Dev. Disabil., 2023; 137: 104498
42. Bernes G., O’Brien J., Mattson S.N.: Neurobehavioural profiles of individuals with fetal alcohol spectrum disorders. Center for Behavioral Teratology, 2020
43. Doyle L.R., Mattson S.N.: Neurobehavioral disorder associated with prenatal alcohol exposure (ND-PAE): review of evidence and guidelines for assessment. Curr. Dev. Disord. Rep., 2015; 2 (3): 175–186
44. Kable J.A., Coles C.D., Mattson.SN.: Neurodevelopmental outcomes associated with prefrontal cortical deoxygenation in children with fetal alcohol spectrum disorders. Dev. Neuropsychol., 2020; 45 (1): 1–16
45. Kerdreux E., Fraize J., Garzón P. i wsp.: Questioning cognitive heterogeneity and intellectual functioning in fetal alcohol spectrum disorders from the Wechsler Intelligence Scale for Children. Clin. Neuropsychologist., 2024; 38 (5): 1109–1132
46. Palicka I.: Analiza profilu neuropsychologicznego dzieci w wieku 5–10 lat w wybranych podtypach FASD. Wydawnictwo Borgis, 2021
47. Vaurio L., Riley E.P., Mattson S.N.: Neuropsychological comparison of children with heavy prenatal alcohol exposure and an IQ-matched comparison group. J. Int. Neuropsychol. Soc., 2011; 17 (3): 463–473
48. Taggart T.C., Simmons R.W., Thomas J.D. i wsp.: Children with heavy prenatal alcohol exposure exhibit atypical gait characteristics. Alcohol Clin. Exp. Res., 2017; 41 (9): 1648–1655
49. Gautam P., Nunez S.C., Narr K.L. i wsp.: Effects of prenatal alcohol exposure on the development of white matter volume and change in executive function. NeuroImage Clin., 2014; 5 (4): 19–27
50. Ware A.L., Crocker N., O’Brien J.W. i wsp.: Executive function predicts adaptive behavior in children with histories of heavy prenatal alcohol exposure and attention-deficit/ hyperactivity disorder. Alcohol Clin. Exp. Res., 2012; 36 (8): 1431–1441
51. Kingdon D., Cardoso C., McGrath J.J.: Research review: executive function deficits in fetal alcohol spectrum disorders and attention-deficit/hyperactivity disorder – a meta-analysis. J. Child Psychol. Psychiatry, 2016; 57 (2): 116–131
52. Kautz-Turnbull C., Petrenko C.L.M.: A meta-analytic review of adaptive functioning in fetal alcohol spectrum disorders, and the effect of IQ, executive functioning, and age. Alcohol Clin. Exp. Res., 2021; 45 (12): 2430–2447
53. Lewis C.E., Thomas K.G.F., Dodge N.C. i wsp.: Verbal learning and memory impairment in children with fetal alcohol spectrum disorders. Alcohol Clin. Exp. Res., 2015; 39 (4): 724–732
54. Wheeler S.M., Stevens S.A., Sheard E.D. i wsp.: Facial memory deficits in children with fetal alcohol spectrum disorders. Child Neuropsychol., 2012; 18 (4): 339–346
55. Rasmussen C.: Executive functioning and working memory in fetal alcohol spectrum disorder. Alcohol Clin. Exp. Res., 2005; 29 (8): 1359–1367
56. Crocker N., Vaurio L., Riley E.P. i wsp.: Comparison of verbal learning and memory in children with heavy prenatal alcohol exposure or attention-deficit/hyperactivity disorder. Alcohol Clin. Exp. Res., 2011; 35 (6): 1114–1121
57. Paolozza A., Rasmussen C., Pei J. i wsp.: Working memory and visuospatial deficits correlate with oculomotor control in children with fetal alcohol spectrum disorder. Behav. Brain Res., 2014; 263: 70–79
58. Fryer S.L., McGee C.L., Matt G.E. i wsp.: Evaluation of psychopathological conditions in children with heavy prenatal alcohol exposure. Pediatrics, 2007; 119 (3): e733–741
59. Mattson S.N., Bernes G.A., Doyle L.R.: Fetal alcohol spectrum disorders: a review of the neurobehavioral deficits associated with prenatal alcohol exposure. Alcohol Clin. Exp. Res., 2019; 43 (6): 1046–1062
60. O’Connor M.J., Paley B.: Psychiatric conditions associated with prenatal alcohol exposure. Dev. Disabil. Res. Rev., 2009; 15 (3): 225–234
61. Streissguth A.P., O’Malley K.: Neuropsychiatric implications and long-term consequences of fetal alcohol spectrum disorders. Semin. Clin. Neuropsychiatry, 2000; 5 (3): 177–190
62. Waite D., Burd L.: Common developmental trajectories and clinical identification of children with fetal alcohol spectrum disorders: a synthesis of the literature. Adv. Drug Alcohol Res., 2023; 3: 10877
63. Brown J., Harr D.: Perceptions of fetal alcohol spectrum disorder (FASD) at a mental health outpatient treatment provider in Minnesota. Int. J. Environ. Res. Public Health, 2019; 16 (1): 16
64. Pietrzak M.A., Bakiera L., Palicka I.: Przywiązanie dziecka z zaburzeniami ze spektrum alkoholowych uszkodzeń płodu (FASD). Badanie za pomocą Attachment Story Completion Task. Psychol. J., 2017; 23: 137–146
65. Temple V.K., Cook J.L., Unsworth K. i wsp.: Mental health and affect regulation impairment in fetal alcohol spectrum disorder (FASD): results from the Canadian National FASD Database. Alcohol and Alcoholism, 2019; 54 (5): 545–550
66. Patel M., Agnihotri S., Hawkins C. i wsp.: Identifying fetal alcohol spectrum disorder and psychiatric comorbidity for children and youth in care: a community approach to diagnosis and treatment. Child. Youth Serv. Rev., 2020; 108: 104606
67. Popova S., Lange S., Shield K. i wsp.: Comorbidity of fetal alcohol spectrum disorder: a systematic review and meta-analysis. The Lancet, 2016; 387 (10022): 978–987
68. Flannigan K., Gill K., Pei J. i wsp.: Deferred diagnosis in children assessed for fetal alcohol spectrum disorder. Appl. Neuropsychol. Child, 2019; 8 (3): 213–222
69. Popova S., Charness M.E., Burd L. i wsp: Fetal alcohol spectrum disorders. Nat. Rev. Dis. Primers, 2023; 9 (1): 11
70. Zarnegar Z., Hambrick E.P., Perry B.D. i wsp.: Clinical improvements in adopted children with fetal alcohol spectrum disorders through neurodevelopmentally informed clinical intervention: a pilot study. Clin. Child Psychol. Psychiatry, 2016; 21 (4): 551–567
71. Chrościńska-Krawczyk M.: Wybrane zaburzenia neurorozwojowe u dzieci. Forum Ped. Prakt., 27.08.2024; https://forumpediatrii.pl/artykul/wybrane-zaburzenia-neurorozwojowe-u-dzieci (dostęp: 14.04.2025)
