Czy zahamowanie wzrastania lub postępujące niedożywienie dziecka jest sygnałem do ograniczenia obciążenia treningowego (wysiłku fizycznego)?

Pytanie nadesłane do Redakcji

Czy zahamowanie wzrastania lub postępujące niedożywienie dziecka jest sygnałem do ograniczenia obciążenia treningowego (wysiłku fizycznego), czy raczej do poprawy sposobu żywienia oraz zaspokojenia zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze?

Odpowiedź

dr n. med. Izabela Jastrzębska
Poradnia Medycyny Sportowej w Krakowie

W przypadku zahamowania wzrastania lub postępującego niedożywienia u dziecka przede wszystkim należy przeprowadzić odpowiednie badania diagnostyczne w poszukiwaniu przyczyny obserwowanych zaburzeń. U każdego pacjenta należy zebrać dokładny wywiad, uwzględniając pytania o wzrost rodziców, choroby w rodzinie (celiakia, niedoczynność tarczycy) oraz tempo wrastania rodziców w dzieciństwie (szczególnie ojca w przypadku chłopców). U dziecka uprawiającego sport, podobnie jak u każdego innego dziecka z niedoborem masy ciała i wzrostu, trzeba też wykonać badania w kierunku celiakii, niedoczynności tarczycy, niedoboru hormonu wzrostu, niewydolności nerek, nieswoistych zapaleń jelit i zakażeń pasożytniczych. W ustaleniu przyczyny niskorosłości pomocna jest ocena wieku kostnego. U chłopców bardzo często występuje konstytucjonalne opóźnienie wrastania i dojrzewania (KOWD), które stanowi wariant wzrastania prawidłowego i jest przejściowe. W wywiadzie rodzinnym należy zwrócić uwagę na opóźnione wrastanie i dojrzewanie płciowe u obojga lub jednego z rodziców. KOWD ma związek z opóźnieniem dojrzewania osi podwzgórze–przysadka–gonada, ale nie wymaga leczenia, dzieci osiągają prawidłowy rozwój płciowy i wzrost ostateczny.

W skrajnych przypadkach nadmierne obciążenie treningowe może prowadzić do zahamowania wzrostu i przyrostu masy u dziecka, ale takie sytuacje zdarzają się bardzo rzadko. Szczególnie dotyczy to dyscyplin sportowych, które:

• wymagają wielu treningów (np. triathlon)
• są bardziej odpowiednie dla osób bardzo szczupłych (gimnastyka artystyczna, skoki narciarskie)
• wiążą się z kwalifikacją do odpowiedniej grupy na zawodach na podstawie masy ciała (sztuki walki).

Jeżeli wywiad wskazuje na nadmierne obciążenie treningami i niedożywienie, którego nie można wytłumaczyć chorobą współistniejącą (celiakią, zakażeniem pasożytniczym, nieswoistym zapaleniem jelit), należy zalecić ograniczenie treningów. Warto także ocenić, czy dieta pokrywa zapotrzebowanie kaloryczne i odżywcze dziecka. Zwykle wystarczy edukacja rodzica, choć czasami konieczna jest konsultacja dietetyczna. Dzieci uprawiające sport mogą również cierpieć na zaburzenia psychiczne, takie jak anoreksja i bulimia, szczególnie w wieku dojrzewania. U dziewczynek należy ocenić występowanie zaburzeń miesiączkowania. Nadmierne obciążenie treningami może opóźnić wystąpienie pierwszej miesiączki lub spowodować jej wtórny brak. W medycynie istnieje nawet pojęcie „triada sportsmenki” (nazywana też „triadą zawodniczki” lub „triadą atletki”), które dotyczy zaburzeń odżywiania (anoreksja, bulimia), braku miesiączki i zmniejszonej gęstości mineralnej kości. Dziecku ze znacznym niedoborem masy ciała i niedokrwistością należy zabronić uprawiania sportu do czasu zakończenia diagnostyki i wyrównania niedoborów.