W połowie decyzji o udostępnieniu sprzętu i aparatury medycznej wydanych przez Premiera nie wskazano, że udostępniany asortyment po zakończeniu realizacji celu udostępnienia ma zostać zwrócony do rezerw strategicznych, choć decyzje obejmowały mienie spełniające przesłanki do uznania za środki trwałe, niejednokrotnie o wysokiej wartości jednostkowej i wieloletnim czasie użytkowania. Oznaczało to nierzetelną realizację obowiązku nałożonego w ustawie o rezerwach strategicznych z 2020 r. (art. 19 ust. 5 pkt 4 i 5) w myśl którego decyzja powinna zawierać wskazanie czy udostępnienie rezerw strategicznych następuje z obowiązkiem zwrotu, a w takim przypadku stanowi o konieczności zawarcia umowy dotyczącej udostępnienia. W efekcie po zakończeniu stanu zagrożenia epidemicznego nie zagwarantowano zwrotu do rezerw strategicznych sprzętu i aparatury medycznej o znacznej wartości jednostkowej i łącznej – co najmniej 1,2 mld zł, który ze względu na swoje właściwości dawał możliwość długotrwałej i wielokrotnej eksploatacji. Odpowiedzialni za to byli upoważnieni przez ówczesnego premiera pracownicy KPRM.
W latach 2020-2023 udostępniono z rezerw strategicznych sprzęt i aparaturę medyczną o łącznej wartości 1,8 mld zł.
Niewłaściwy monitoring wykorzystania rezerw strategicznych
Wojewodowie częściowo nierzetelnie analizowali wykorzystanie przez podmioty lecznicze przekazanego im sprzętu i aparatury medycznej. W toku kontroli stwierdzono, że nieużywany asortyment o wartości 7,7 mln zł (znajdujący się w siedmiu podmiotach leczniczych) nie był relokowany do innych podmiotów, ani nie podlegał zwrotowi do rezerw strategicznych. Brak informacji o aktualnym wykorzystaniu przekazanych urządzeń doprowadził do zakupu kolejnych urządzeń tego samego rodzaju, w sytuacji, gdy aparatura spełniająca te same funkcje pozostawała niewykorzystana w innym podmiocie. Zatem koszty zakupu nowych, kolejnych urządzeń nie były uzasadnione z punktu widzenia wymogu gospodarnego wydatkowania środków publicznych.
Nieprowadzenie bieżącej relokacji sprzętu i aparatury medycznej wskazuje na brak skoordynowanego systemu monitorowania i zarządzania rezerwami strategicznymi. W pięciu z siedmiu objętych kontrolą podmiotów leczniczych stwierdzono przypadki nieterminowego przeprowadzenia przeglądów technicznych sprzętu i aparatury medycznej wykorzystywanych do udzielania świadczeń pacjentom z COVID-19. Zdaniem NIK nieterminowe przeprowadzanie przeglądów technicznych tych urządzeń może mieć negatywny wpływ na poprawność ich działania i bezpieczeństwo użytkowania, a co za tym idzie właściwą diagnostykę i leczenie pacjentów. Sytuacja spowodowana epidemią COVID-19 nie usprawiedliwia tolerowania zagrożenia życia i zdrowia pacjentów leczonych lub diagnozowanych z wykorzystaniem potencjalnie niesprawnego sprzętu lub aparatury medycznej.
Przykłady:
W Szpitalu Specjalistycznym w Krakowie nie wykorzystywano efektywnie sprzętu i aparatury medycznej pochodzących z Agencji o łącznej wartości 2,4 mln zł. Część urządzeń nie była użytkowana i znajdowała się w magazynach lub w pomieszczeniach Działu Aparatury Medycznej Szpitala.
W Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym w Legnicy (wg stanu na 31 marca 2023 r.) nie wykorzystano prawie 30% otrzymanych asortymentów sprzętu i aparatury medycznej o łącznej wartości 4,8 mln zł brutto.
Na Oddziale Chorób Wewnętrznych Szpitala znajdowało się 81 sztuk niewykorzystywanego sprzętu i aparatury medycznej o łącznej wartości brutto 4,6 mln zł, w tym: 30 aparatów do wysokoprzepływowej tlenoterapii o wartości 479 tys. zł; 44 kardiomonitory o wartości 1,5 mln zł; pięć respiratorów o wartości 500 tys. zł; tomograf komputerowy o wartości 1,5 mln zł; mobilny aparat RTG o wartości 580 tys. zł.
W pomieszczeniu Sekcji Aparatury Medycznej przechowywano dziewięć kardiomonitorów o łącznej wartości brutto 200 tys. zł. Urządzenia te znajdowały się w otwartych, oryginalnych fabrycznych kartonach. Nie stwierdzono na nich numerów inwentarzowych. Kardiomonitory nie były wykorzystywane z powodu ich niekompatybilności z urządzeniami zamontowanymi na oddziale intensywnej opieki medycznej, a ich wykorzystanie wymagałoby kosztownych działań modernizacyjnych.
Nierzetelne zagospodarowanie zakupów covidowych
Prezes Rady Ministrów odpowiadał za zabezpieczenie interesów majątkowych Skarbu Państwa, za gospodarne i celowe wykorzystanie powierzonych mu środków publicznych (w tym środków Funduszu Przeciwdziałania COVID-19) oraz za tworzenie i dysponowanie rezerwami strategicznymi. Mimo to nie zapewnił, by zostały opracowane dla wojewodów procedury (w postaci regulaminów, instrukcji, wytycznych lub innych dokumentów) opisujące zasady i tryb zagospodarowania sprzętu i aparatury medycznej zakupionych przez Agencję ze środków Funduszu Przeciwdziałania COVID-19 po zakończeniu stanu zagrożenia epidemicznego. Wojewodom nie przekazano zasad oceny stanu technicznego udostępnianego asortymentu, rozstrzygania o przydatności do dalszego pozostawania w rezerwach strategicznych lub przekazywania podmiotom leczniczym na własność. Premier nie zapewnił także, by ustalono zasady określające sposób zagospodarowania składników majątkowych nabytych przez Ministerstwa Aktywów Państwowych i Szefa KPRM od spółek odpowiedzialnych za utworzenie szpitali tymczasowych, ani nie nadzorował sposobu realizacji przez tych ministrów decyzji o likwidacji tych szpitali. Premier nie żądał również informacji o przebiegu ich likwidacji, rozliczenia umów dotyczących tworzenia i organizacji szpitali tymczasowych oraz sposobu zagospodarowania sprzętu i aparatury medycznej. Powyższe NIK uznaje za działania nierzetelne.
Z powodu braku jednolitych procedur dotyczących rozliczenia sprzętu i aparatury medycznej wojewodowie w różny sposób interpretowali zakres uprawnień do dysponowania asortymentem z rezerw strategicznych. Z tego powodu niejednolite były również rozstrzygnięcia wojewodów dotyczące statusu prawnego i materialnego (stanu technicznego) sprzętu i aparatury medycznej wydanych do użycia podmiotom leczniczym. We wszystkich skontrolowanych urzędach wojewódzkich stwierdzono nieprawidłowości, które były skutkiem zaniechania ustanowienia jednolitych procedur zagospodarowania składników majątkowych zakupionych w związku z COVID-19.
Przykład:
W okresie od 15 października 2020 r. do 25 marca 2021 r. wojewoda zachodniopomorski w drodze 61 dyspozycji polecił wydać bezzwrotnie szpitalom woj. zachodniopomorskiego składniki rzeczowe majątku ruchomego Skarbu Państwa, tj. 670 sztuk sprzętu i aparatury medycznej otrzymanych z rezerw strategicznych oraz zasobów Ministra Zdrowia, o łącznej wartości 11,7 mln zł, mimo że szpitale te nie znajdowały się w katalogu podmiotów uprawnionych do otrzymania takich zasobów (jeden z nich był szpitalem prywatnym). Od 20 kwietnia 2021 r. do 18 stycznia 2022 r. ten sam wojewoda wydał bezzwrotnie podmiotowi prywatnemu, w drodze dziewięciu dyspozycji, składniki majątku ruchomego Skarbu Państwa o łącznej wartości 5,1 mln zł. W wyniku oględzin w tej placówce stwierdzono niewykorzystywanie części zasobów o wartości 2,6 mln zł i przechowywanie ich w nierozpakowanych kartonach w pomieszczeniach magazynowych.
Z kolei wojewoda wielkopolski od 12 września 2022r. do 2 marca 2023 r. wydał bezterminowo i bezzwrotnie 10 niepublicznym podmiotom leczniczym prowadzonym w formie spółek prawa handlowego składniki rzeczowe majątku ruchomego Skarbu Państwa w liczbie 2,3 tys. szt. sprzętu i aparatury medycznej otrzymanych z rezerw strategicznych o łącznej wartości 10,1 mln zł.
Wnioski
W celu zapewnienia sprawnego funkcjonowania państwa w przypadku wystąpienia ogólnokrajowych zdarzeń kryzysowych i konieczności optymalnego zabezpieczenia i wykorzystania sprzętu i aparatury medycznej, a także uwzględniając: konstytucyjne obowiązki Prezesa Rady Ministrów w zakresie kierowania pracami Rady Ministrów oraz sprawowania zwierzchnictwa służbowego pracowników administracji rządowej, konieczność skutecznego zabezpieczenia interesów majątkowych Skarbu Państwa oraz zarządzania mieniem państwowym zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki, a także aktualne uwarunkowania prawne w obszarze rezerw strategicznych, Najwyższa Izba Kontroli dostrzega potrzebę zainicjowania przez Prezesa Rady Ministrów w uzgodnieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji:
Zmiany przepisów ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi poprzez uchylenie art. 46d, uprawniającego ministra właściwego do spraw zdrowia do wydawania poleceń w sprawie tworzenia i udostępniania rezerw strategicznych, tak aby tworzenie i dysponowanie rezerwami strategicznymi następowało wyłącznie na podstawie przepisów ustawy o rezerwach strategicznych z 2020 r., które w sposób kompleksowy regulują powyższe kwestie.
Zmiany przepisów ustawy o rezerwach strategicznych z 2020 r., poprzez uchylenie art. 23, uprawniającego ministra właściwego do spraw wewnętrznych do odpłatnego udostępniania, w drodze decyzji, specjalistycznego asortymentu medycznego rezerw strategicznych, w przypadku wystąpienia potrzeby wsparcia realizacji celów związanych z ochroną zdrowia. Należy zauważyć, że przepis ten umożliwia udostępnienie rezerw strategicznych również w przypadku, gdy nie występuje zagrożenie bezpieczeństwa i obronności państwa, bezpieczeństwa, porządku i zdrowia publicznego oraz klęski żywiołowej lub sytuacji kryzysowej, co jest sprzeczne z celem tworzenia rezerw strategicznych wynikającym z art. 3 tej ustawy, przez co art. 23 cytowanej ustawy stanowi zaburzenie konstrukcji zawartej w pozostałych przepisach tego aktu.
