W Anglii na początku sierpnia 2025 roku rozpocznie się pierwszy na świecie program szczepień przeciwko rzeżączce. Będzie skierowany do osób z grup ryzyka zakażenia Neisseria gonorrhoeae. Do realizacji programu zostanie wykorzystana rekombinowana, białkowa szczepionka przeciwko meningokokom grupy B, która może zapewnić ochronę krzyżową wobec N. gonorrhoeae.
Ze szczepienia w ramach programu będą mogli skorzystać homoseksualni i biseksualni mężczyźni, którzy deklarują wielu partnerów seksualnych lub u których w przeszłości rozpoznano zakażenie przenoszone drogą kontaktów seksualnych. Osobom kwalifikującym się do szczepienia przeciwko rzeżączce będą proponowane również inne szczepienia: przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby (WZW) typu B, typu A, ludzkiemu wirusowi brodawczaka (HPV) oraz przeciwko mpox.
Program szczepień jest odpowiedzią na znaczne zwiększenie zachorowalności na rzeżączkę oraz nasilenie się zjawiska oporności N. gonorrhoeae na leki przeciwdrobnoustrojowe. W 2023 roku w Anglii zgłoszono >85 000 zachorowań na rzeżączkę, 3-krotnie więcej niż w 2012 roku. Brytyjski Joint Committee on Vaccination and Immunisation (JCVI) już jesienią 2023 roku wydał rekomendacje dotyczące rozpoczęcia szczepień przeciwko rzeżączce z użyciem 4CMenB w grupach ryzyka.
Aktualnie nie ma szczepionki bezpośrednio skierowanej przeciwko N. gonorrhoeae. Do realizacji programu zostanie wykorzystana rekombinowana, białkowa szczepionka przeciwko meningokokom grupy B (4CMenB; Bexsero). Neisseria gonorrhoeae i Neisseria meningitidis są blisko spokrewnione i wykazują duże podobieństwo w budowie antygenów powierzchniowych – obie wytwarzają pęcherzyki błony zewnętrznej (OMV), co sugeruje możliwość ochrony krzyżowej. 4CMenB ma w swoim składzie antygen w postaci OMV (oprócz tego zawiera 3 dodatkowe rekombinowane białka: NHBA, NadA oraz fHbp). Aktualnie szczepionka nie jest zarejestrowana w tym wskazaniu, zatem w ramach programu będzie stosowana off label.
Wyniki kilku badań obserwacyjnych z grupą kontrolną (kohortowych oraz kliniczno-kontrolnych) wskazują, że 4CMen B może mieć dodatkowy (poza ochroną przed meningokokami grupy B) efekt ochronny w postaci zmniejszenia ryzyka rzeżączki. W przeglądzie systematycznym piśmiennictwa z metaanalizą badań obserwacyjnych opublikowanym w lipcu 2024 roku wykazano, że dodatkowy efekt ochronny ≥1 dawki 4CMenB wobec rzeżączki może wynosić 23–47%, 2 dawek 33–40%, a 1 dawki 26%.
W numerze 2/2025 kwartalnika „Medycyna Praktyczna – Szczepienia” opublikowano artykuł podsumowujący aktualne dane naukowe dotyczące skuteczności 4CMenB w profilaktyce rzeżączki (Zajkowska J. Szczepienie przeciwko meningokokom grupy B a ryzyko rzeżączki Atrakcyjna teoria czy rzeczywisty efekt? Med. Prakt. Szczepienia, 2025; 2: 17–21) – przyp. red.
Piśmiennictwo:
1. NHS and local government to roll out world-first vaccine programme to prevent gonorrhoea. www.england.nhs.uk/2025/05/nhs-and-local-government-to-roll-out-world-first-vaccine-programme-to-prevent-gonorrhoea/ (dostęp: 22.05.2025)2. JCVI advice on the use of meningococcal B vaccination for the prevention of gonorrhoea. www.gov.uk/government/publications/meningococcal-b-vaccination-for-the-prevention-of-gonorrhoea-jcvi-advice-10-november/jcvi-advice-on-the-use-of-meningococcal-b-vaccination-for-the-prevention-of-gonorrhoea (dostęp: 22.05.2025)
3. Ladhani S.N., White P.J., Campbell H. i wsp.: Use of a meningococcal group B vaccine (4CMenB) in populations at high risk of gonorrhoea in the UK. Lancet Infect. Dis., 2024; 24 (9): e576‑e583
4. Abara W.E., Kirkcaldy R.D., Bernstein K.T. i wsp.: Effectiveness of MenB‑4C Vaccine Against Gonorrhea: a systematic review and meta‑analysis. J. Infect. Dis., 2025; 231 (1): 61–70
5. Zajkowska J. Szczepienie przeciwko meningokokom grupy B a ryzyko rzeżączki Atrakcyjna teoria czy rzeczywisty efekt? Med. Prakt. Szczepieni, 2025; 2: 17-21
