Opracowała: mgr Małgorzata Ściubisz
W przeglądzie systematycznym piśmiennictwa z metaanalizą oceniono, czy szczepienie przeciwko meningokokom grupy B preparatem rekombinowanym, białkowym (4CMenB; Bexsero), który zawiera antygen m.in. w postaci pęcherzyków błony zewnętrznej (OMV) Neisseria meningitidis, może zapewnić ochronę krzyżową wobec spokrewnionej z nią Neisseria gonorrhoeae wywołującej rzeżączkę (p. Szczepienie przeciwko meningokokom grupy B a ryzyko rzeżączki – atrakcyjna teoria czy rzeczywisty efekt? – przyp. red.).
Przeszukano 8 elektronicznych baz publikacji medycznych (PubMed, Medline, Embase, Global Health, Scopus, Google Scholar, CINAHL, Cochrane Library) za lata 2013–2024. W celu identyfikacji dodatkowych badań przejrzano piśmiennictwo uwzględnione w zakwalifikowanych artykułach. Kwalifikowano badania oceniające skuteczność rzeczywistą 4CMenB w zapobieganiu rzeżączce i opublikowane w recenzowanych czasopismach naukowych. Jakość poszczególnych badań oceniono za pomocą odpowiednich narzędzi dostosowanych do ich metodyki. Metaanalizę przeprowadzono zgodnie z wytycznymi dla badań obserwacyjnych (Meta-analysis Of Observational Studies in Epidemiology – MOOSE).
Ostatecznie do przeglądu zakwalifikowano 8 badań, w tym 7 obserwacyjnych z grupą kontrolną (kohortowych i kliniczno‑kontrolnych) i 1 badanie z randomizacją (RCT), przeprowadzonych w USA (4 badania), Australii (2 badania), we Włoszech (1 badanie) oraz we Francji (1 badanie), obejmujących łączną populację 253 292 osób, głównie w wieku ≥15 lat. Jakość zakwalifikowanych badań oceniono jako dobrą. W badaniach obserwacyjnych dane uzyskano z nadzoru epidemiologicznego nad chorobami przenoszonymi drogą kontaktów seksualnych oraz oficjalnych rejestrów szczepień. We wszystkich zakwalifikowanych badaniach rzeżączkę zdefiniowano jako zakażenie Neisseria gonorrhoeae potwierdzone dodatnim wynikiem testu amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT), dodatnim wynikiem posiewu próbki materiału pobranego z cewki moczowej, odbytu lub gardła. W 6 badaniach w analizie skuteczności uwzględniono tylko zakażenia, które wystąpiły po okresie potrzebnym do uzyskania optymalnej odpowiedź immunologicznej po szczepieniu (≥14 dni w 3 badaniach oraz ≥1 mies. w pozostałych 3).
W 7 badaniach obserwacyjnych z grupą kontrolną skuteczność 4CMenB w zapobieganiu rzeżączce wahała się 23–47%, natomiast w RCT nie wykazano tego dodatkowego efektu ochronnego szczepionki. W metaanalizie uwzględniającej wszystkie zakwalifikowane badania (7 badań obserwacyjnych z grupą kontrolna i 1 RCT) wykazano, że ≥1 dawka 4CMenB zmniejszyła ryzyko rzeżączki o 32,4% (95% CI: 26,2–38,7); nie stwierdzono błędu publikacji (publication bias [błąd systematyczny związany z wybiórczym publikowaniem badań; zjawisko, gdy badania, w których wykazano statystycznie istotny wynik, mają większą szansę na publikację niż te, w których wynik jest nierozstrzygający – przyp. red.]) ani heterogeniczności wyników. W metaanalizie uwzględniającej tylko 7 badań obserwacyjnych z grupą kontrolną skuteczność 4CMenB w zapobieganiu rzeżączce wyniosła 33,5% (95% CI: 26,9–40,1). W 4 badaniach oceniono skuteczność 4CMenB w zapobieganiu koinfekcji rzeżączką i chlamydią. W 2 badaniach przeprowadzonych w Australii wykazano, że 2 dawki 4CMenB zmniejszały ryzyko takiej koinfekcji odpowiednio o 32,7% i 44,7%, natomiast w 3 badaniach przeprowadzonych w USA nie wykazano takiego korzystnego efektu. W 1 badaniu obserwacyjnym oceniono czas utrzymywania się ochrony poszczepiennej wobec rzeżączki i wykazano, że w okresie 6–36 miesięcy skuteczność 2 dawek 4CMenB wynosiła 34,9%, natomiast po upływie 36 miesięcy – 23,2%. W 2 innych badaniach obserwacyjnych, choć nie oceniono bezpośrednio czasu utrzymywania się ochrony poszczepiennej, to czas obserwacji wynosił 37 miesięcy (skuteczność 4CMenB wyniosła 40%) i 45 miesięcy (skuteczność 4CMenB wyniosła 44%).
Autorzy badania wyciągnęli wniosek, że szczepienie preparatem 4CMenB może mieć dodatkowy efekt ochronny w postaci umiarkowanej ochrony przed rzeżączką. Ochrona poszczepienna może się zmniejszać po upływie 36 miesięcy. Szczepionka przeciwko rzeżączce o podobnej skuteczności i czasie utrzymywania się ochrony może mieć istotny wpływ na rozpowszechnienie i zapadalność na rzeżączkę na poziomie populacji oraz zagrożenie oporną na antybiotyki rzeżączką, a także stanowić opłacalną strategię zapobiegania i kontroli rzeżączki.
