Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Ryzyko związane ze szczepieniami i chorobami, którym zapobiegają – cz. 8: zakażenie Haemophilus influenzae typu b

05.09.2018
Małgorzata Ściubisz, mgr zdrowia publicznego
redaktor „Medycyny Praktycznej – Szczepienia”

lek. Iwona Rywczak
Oddział Immunologii Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie, zastępca Redaktora Naczelnego „Medycyny Praktycznej – Szczepienia”

Konsultował dr hab. n. med. Ernest Kuchar, Klinika Pediatrii z Oddziałem Obserwacyjnym Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Skróty: Hib – Haemophilus influenzae typu b, NOP – niepożądany odczyn poszczepienny, ZOMR – zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Haemophilus influenzae typu b

Haemophilus influenzae (pałeczka hemofilna) jest powszechnie występująca bakterią Gram-ujemną. Kolonizuje wyłącznie człowieka, przenosi się drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt z wydzielinami lub wydalinami. Wyróżnia się 6 głównych typów serologicznych H. influenzae różniących się składem otoczki bakteryjnej lub jej brakiem (oznaczanych literami a–f), z których największe znaczenie kliniczne ma typ b bakterii (Hib) oraz szczepy bezotoczkowe.1 Nosicielstwo Hib dotyczy kilku procent dzieci (3–5%) w wieku przedszkolnym i utrzymuje się przez około 6 miesięcy. Infekcje wirusowe i narażenie na dym tytoniowy sprzyjają rozwojowi zakażenia inwazyjnego. Okres wylęgania nie jest dokładnie znany, jednak u osób podatnych na zakażenie objawy kliniczne pojawiają się w ciągu 7 dni po ekspozycji.2 Zakaźność Hib jest mała. Szacuje się, że ryzyko zakażenia osoby podatnej (nieszczepionej) po kontakcie domowym wynosi 0,3%3 (tab. 1.). Natomiast u osób z grup ryzyka prawdopodobieństwo wystąpienia inwazyjnych zakażeń Hib może być 4-krotnie większe3-5 (p. ramka).

Czynniki ryzyka inwazyjnych zakażeń Hib:

  • wiek <2 lat lub >65 lat
  • przynależność do niektórych ras lub grup etnicznych
  • niski status społeczno-ekonomiczny
  • zamieszkiwanie w dużych skupiskach ludności
  • niedobór odporności (niedobory dopełniacza, hipogammaglobulinemia, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, upośledzenie funkcji śledziony [asplenia czynnościowa], brak śledziony), zakażenie HIV
  • przewlekłe choroby płuc, palenie tytoniu, uzależnienie od alkoholu, ciąża

Różnorodność przebiegu klinicznego

Obraz kliniczny zakażenia Hib jest bardzo zróżnicowany i obejmuje zapalenie dróg oddechowych (np. oskrzeli, zatok) oraz ucha środkowego, ale także zagrażające życiu zakażenia inwazyjne, takie jak ropne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (ZOMR), zapalenie nagłośni, zapalenie płuc oraz posocznica. Hib jest też przyczyną ropnego zapalenia stawów, tkanki łącznej, osierdzia, wsierdzia, a w rzadkich przypadkach zapalenia kości i szpiku, układu moczowego oraz otrzewnej.4,5

Epidemiologia zakażeń Hib

W okresie, kiedy szczepienia przeciwko Hib nie były jeszcze powszechnie stosowane, za >95% przypadków inwazyjnych zakażeń H. influenzae odpowiadał typ b. Chociaż Hib może być przyczyną zakażeń inwazyjnych w każdej grupie wiekowej, to >90% zachorowań dotyczyło dzieci w wieku <5 lat. Światowa Organizacja Zdrowia podaje, że w 2000 roku bakteria ta była odpowiedzialna za >8 mln zachorowań oraz >370 000 zgonów w populacji dzieci w wieku 1–59 miesięcy (głównie w krajach rozwijających się).6 Do 1990 roku zapadalność na inwazyjne zakażenia wywołane przez Hib w Stanach Zjednoczonych szacowano na 20–88/100 000 dzieci <5. roku życia, co daje około 20 000 przypadków rocznie, z czego około połowę stanowiło ZOMR. W Europie odsetki te było bardziej zróżnicowane. W Hiszpanii i Francji roczna zapadalność na inwazyjne zakażenia Hib wynosiła odpowiednio 12 oraz 21/100 000, a w Finlandii i Szwecji odpowiednio 41 oraz 54/100 000 dzieci <5. roku życia.4,5 Również w europejskiej populacji dzieci bakteria ta była najczęstszą przyczyną ropnego ZOMR.2 W Stanach Zjednoczonych i innych krajach rozwiniętych Hib był najczęstszą przyczyną zapalenia nagłośni u dzieci oraz ropnego zapalenia stawów u dzieci w wieku do 2 lat (ok. 40% przypadków).4,5
Po rozpoczęciu powszechnych szczepień dzieci przeciwko Hib w Stanach Zjednoczonych zapadalność na inwazyjne choroby wywołane przez Hib zmniejszyła się o >99% – w 2013 roku odnotowano zaledwie 30 zachorowań w populacji dzieci w wieku do 5 lat.5 W 2014 roku kraje UE zgłosiły 2799 potwierdzonych przypadków inwazyjnych zakażeń H. influenzae, a wyniki serotypowania znane były dla 1706 (61%) z nich. Typ b odpowiadał za około 6% zakażeń inwazyjnych, które dotyczyły głównie populacji nieszczepionych dzieci w wieku 6–24 miesięcy oraz dorosłych w wieku ≥25 lat.7 Dane Krajowego Ośrodka Referencyjnego ds. Diagnostyki Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego (KOROUN) wskazują, że w Polsce w latach 1997–2003 Hib stanowił 25% szczepów bakteryjnych wyizolowanych z płynu mózgowo-rdzeniowego, a odsetek ten był największy w populacji dzieci w wieku 2–4 lat (53,3%). Częstość występowania zapalenia nagłośni jest nieznana, ale w badaniach przeprowadzonych na Dolnym Śląsku wykazano, że u dzieci <5. roku życia zapadalność wynosiła 5–18/100 000/rok. Podobną zapadalność przed wprowadzeniem powszechnych szczepień przeciwko Hib obserwowano w Szwecji oraz Wielkiej Brytanii. Do 2007 roku Hib stanowił 92% wszystkich nadesłanych izolatów z zakażeń inwazyjnych wywołanych przez H. influenzae, a w grupie najbardziej narażonej na te zakażenia, czyli u dzieci w wieku <5 lat – 97%. W Polsce obowiązkowe szczepienia przeciwko Hib dla wszystkich dzieci rozpoczęto w 2007 roku. Już rok później liczba wszystkich izolatów Hib (w tym również pobranych od dzieci w wieku <5 lat) przesłanych do KOROUN zmniejszyła się o 50%.8 W 2016 roku typ b stanowił zaledwie niecałe 3% z prawie 80 izolatów z zakażeń inwazyjnych wywołanych przez H. influenzae.9

Tabela 1. Charakterystyka inwazyjnych zakażeń Hiba
epidemiologia – przed rozpoczęciem powszechnych szczepień przeciwko Hib: w Stanach Zjednoczonych zapadalność na inwazyjne zakażenia szacowano na 20–88/100 000 dzieci <5. rż., co daje około 20 000 przypadków rocznie; w Europie roczna zapadalność na inwazyjne zakażenia Hib była bardziej zróżnicowana – we Francji i Hiszpanii wynosiła odpowiednio 12 oraz 21/100 000, a w Finlandii i Szwecji odpowiednio 41 oraz 54/100 000 dzieci <5. rż.
– po rozpoczęciu powszechnych szczepień przeciwko Hib: w 2013 r. w Stanach Zjednoczonych odnotowano zaledwie 30 przypadków inwazyjnych zakażeń Hib u dzieci <5. rż.; w 2014 r. w Europie zgłoszono 2799 potwierdzonych inwazyjnych zakażeń H. influenzae; wyniki serotypowania poznano w odniesieniu do 1706 (61%) z nich, a typ b odpowiadał za ok. 6% z nich (głównie w populacji nieszczepionych dzieci w wieku 6–24 mies. oraz dorosłych w wieku ≥25 lat)
okres wylęgania nie jest dokładnie znany, ale prawdopodobnie wynosi ok. 7 dni
zaraźliwość mała; ryzyko zakażenia osoby podatnej (nieszczepionej) po kontakcie domowym wynosi 0,3%
odporność szczepienie podstawowe zapewnia długotrwałą ochronę, brak danych dotyczących czasu utrzymywania się odporności
skuteczność szczepienia >90–95% w zapobieganiu inwazyjnym zakażeniom Hib
a Opracowano na podstawie 1–5 i 7 pozycji piśmiennictwa.

Konsekwencje zakażenia Hib

Ropne ZOMR

Najczęstszą postacią inwazyjnego zakażenia Hib jest ropne ZOMR (50/100 zakażeń inwazyjnych). Jego objawy są typowe dla ZOMR o etiologii bakteryjnej i obejmują gorączkę (zazwyczaj >38ºC), ból głowy, światłowstręt, sztywność karku, wymioty i zaburzenia świadomości. Objawy neurologiczne mogą być poprzedzone objawami wskazującymi na zapalenie górnych dróg oddechowych.2,4 W ciężkich przypadkach mogą wystąpić drgawki, śpiączka, hipotonia mięśniowa, uwypuklenie ciemiączka, krzyk mózgowy i drgawki. U niemowląt obserwuje się też zaburzenia świadomości i termoregulacji, brak łaknienia, drażliwość.5 Zdarza się, że choroba ma przebieg piorunujący, który charakteryzuje się nagłym pogorszeniem stanu neurologicznego prowadzącym do zatrzymania oddechu. W około 20% przypadków rozwija się szybko postępujący wstrząs (może się pojawić plamica).4 Śmiertelność z powodu ZOMR wywołanego przez Hib różni się istotnie w zależności od regionu świata. W krajach rozwiniętych wynosi 3–6% (mimo odpowiedniego leczenia), natomiast w państwach o niższym statusie społeczno-ekonomicznym i ograniczonym dostępie do opieki zdrowotnej może sięgać nawet do 40%.1,2,4,5 Ryzyko zgonu również zależy od przebiegu klinicznego (większe w zapaleniu piorunującym) i wieku chorego (większe u niemowląt <2. mż.).4,10,11
Ryzyko odległych ciężkich powikłań ZOMR wywołanego przez Hib dotyczy aż 10–15% chorych. Powikłania te obejmują porażenie mózgowe, wodogłowie, padaczkę, ślepotę oraz obustronny niedosłuch odbiorczy. U kolejnych 15–20% osób po przechorowaniu ZOMR może wystąpić częściowa utrata słuchu, zaburzenia zachowania, trudności w uczeniu się i zaburzenia mowy.2 Przyjmuje się, że ogółem ryzyko wystąpienia odległych powikłań neurologicznych ZOMR wywołanego przez Hib w zależności od regionu świata (kraje rozwinięte vs rozwijające się) dotyczy 15–30% osób.5 Ahmed i wsp. przeanalizowali kohortę 188 dzieci w wieku 2–59 miesięcy hospitalizowanych z powodu ZOMR wywołanego przez Hib w celu oceny rodzaju odległych powikłań oraz częstości ich występowania u tych dzieci (30–40 dni oraz 12–24 mies. po wypisaniu ze szpitala). Odnotowano, że co najmniej jedno neurologiczne powikłanie rozwinęło się u około 30% badanych. Odpowiednio u 3 oraz 1,4% dzieci stwierdzono ciężkie upośledzenie ostrości wzroku, a niemal u 30% obserwowano zaburzenia neurorozwojowe (opóźnienie rozwoju umysłowego lub psychoruchowego). U 7,8 oraz 10% dzieci wystąpił obustronny niedosłuch odbiorczy.12 Szacuje się, że uszkodzenie słuchu (niezależnie od ciężkości) dotyczy około 15–30% chorych na ZOMR,1 jednak w krajach o lepszym dostępie do opieki zdrowotnej powikłanie to może występować rzadziej.13,14 Wśród rzadkich powikłań ZOMR wywołanego przez Hib obserwuje się także wysięk lub ropniak podtwardówkowy, niedokrwienny lub krwotoczny udar mózgu, zapalenie mózgu, zapalenie ścian komór mózgu, ropień śródmózgowy i wodogłowie.4,15

Zapalenie nagłośni

Zapalenie nagłośni jest zagrażającym życiu zakażeniem zajmującym tkankę łączną nagłośni oraz fałdy błony śluzowej otaczającej wejście do krtani. Najczęściej występuje u dzieci w wieku 2–7 lat. Objawy, zazwyczaj o nagłym początku, obejmują wysoką gorączkę, ból gardła (65%), kaszel (19%), świst krtaniowy (stridor), szybko postępującą duszność (78%) prowadzącą do zaburzeń połykania (49%), gromadzenie wydzieliny jamy ustnej oraz ślinienie się (42%). U dzieci do 2. roku życia obraz choroby może być nietypowy (niewysoka gorączka, kaszel szczekający, brak zaburzeń połykania i ślinienia).4 Niekiedy pogorszenie stanu chorego z zapaleniem nagłośni następuje w ciągu kilku godzin i w przypadku niezastosowania sztucznego wspomagania oddechu prowadzi do zgonu.4,10 W australijskim badaniu obserwacyjnym zapalenie nagłośni rozpoznano u 94 (40%) z 235 dzieci z inwazyjnym zakażeniem Hib (90% w wieku <5 lat, w tym >50% w wieku 6–24. mies.). Wszystkie dzieci, u których rozpoznano zapalenie nagłośni, wymagały leczenia na oddziale intensywnej terapii, a u 92 z nich konieczna była intubacja (śr. przez 18 h).16

Ropne zapalenie stawów

Ropne zapalenie stawów rozwija się w wyniku zajęcia (przez Hib) błony maziowej i najczęściej dotyczy stawów kończyn dolnych, odpowiadając za około 8% przypadków zakażeń inwazyjnych.1 We wspomnianym wcześniej australijskim badaniu obserwacyjnym ropne zapalenie stawów rozpoznano u 7 (3%) dzieci, a w przebiegu zakażenia doszło do zajęcia jednego dużego stawu: kolanowego (u 4 pacjentów), skokowego (u 1 pacjenta), łokciowego (u 1 pacjenta) lub biodrowego (u 1 pacjenta). U 6 dzieci z rozpoznaniem ropnego zapalenia stawów konieczne było wykonanie procedury chirurgicznej (aspiracja płynu stawowego i/lub płukanie jamy stawowej lub artrotomia z założeniem drenażu otwartego).14 Typowymi objawami klinicznymi świadczącymi o zapaleniu stawu jest obrzęk i rumień, ból, ograniczenie ruchomości stawu oraz gorączka. Powikłania są dość częste i obejmują ograniczenie ruchomości stawu, utykanie, różnicę długości kończyn oraz nieprawidłowe wzrastanie kości.5 W 10–20% przypadków ropnemu zapaleniu stawów towarzyszy zapalenie kości i szpiku.4

Zapalenie płuc

Zapalenie płuc wywołane przez Hib ma bardziej podstępny początek niż zapalenie płuc wywołane przez Staphylococcus aureus lub Streptococcus pneumoniae, a u około 25% pacjentów współwystępuje z ZOMR lub zapaleniem nagłośni. Ciężkim powikłaniem może być wtórne bakteryjne zapalenie osierdzia objawiające się ciężką dusznością, tachykardią oraz niewydolnością serca. Choć w momencie wypisu ze szpitala często stwierdza się zajęcie opłucnej z wtórnym upośledzeniem wentylacji typu restrykcyjnego, odległe powikłania występują rzadko.4

Inne postacie zakażenia Hib

Zakażenie Hib może być przyczyną posocznicy (sepsy) oraz zapalenia tkanki łącznej oczodołu prowadzącego do powstania ropnia podokostnego lub ropnia oczodołu, zapalenia gałki ocznej, zapalenia tkanki łącznej twarzy i zapalenia układu moczowego.4,10
W tabeli 2. wymieniono konsekwencje zakażenia Hib i podano częstość ich występowania.

Tabela 2. Konsekwencje zakażenia Hib i częstość ich występowaniaa
ZOMR 50/100b
   wstrząs 20/100c
   zgon 3–6/100c
   powikłania neurologiczne (ogółem) 15–30/100c
   obustronny niedosłuch odbiorczy 2–7/100c
   powikłania odległe  
      porażenie mózgowe, wodogłowie, padaczka, ślepota oraz obustronny niedosłuch odbiorczy (analizowane łącznie) 10–15/100c
      częściowa utrata słuchu, zaburzenia zachowania, trudności w uczeniu się, zaburzenia mowy (analizowane łącznie) 15–20/100c
   inne (wysięk lub ropniak podtwardówkowy, niedokrwienny lub krwotoczny udar mózgu, zapalenie mózgu, zapalenie ścian komór mózgu, ropień śródmózgowy, wodogłowie) rzadkoc
zapalenie płuc 15/100b
zapalenie nagłośni 17/100b
ropne zapalenie stawów 8/100b
   z towarzyszącym zapaleniem kości i szpiku 10–20/100d
posocznica 8/100b
zapalenie tkanki łącznej 6/100b
zapalenie kości i szpiku (izolowane) 2/100b
a Opracowano na podstawie 1–5 pozycji piśmiennictwa.
b dotyczy zakażeń inwazyjnych
c częstość u chorych na ZOMR
d częstość u chorych na ropne zapalenie stawów

Zdarzenia niepożądane po szczepieniu przeciwko Hib

Szczepionki przeciwko Hib charakteryzują się dobrym profilem bezpieczeństwa zarówno po podaniu w postaci preparatów nieskojarzonych, wysoce skojarzonych (DTPa-IPV-Hib, DTPa-IPV-Hib-HepB), jak i w przypadku ich zastosowania z innymi szczepionkami podczas jednej wizyty (p. tab. 3.).1,5,6,17 Częstość występowania reakcji niepożądanych na szczepionki skojarzone zawierające składnik przeciwko Hib nie różni się istotnie od częstości obserwowanej po podaniu preparatów nieskojarzonych i o mniejszej liczbie antygenów w oddzielnych wstrzyknięciach.18 Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) mają łagodny i przemijający charakter, i nie różnią się istotnie od NOP obserwowanych po innych rutynowo stosowanych szczepionkach. Najczęstszą reakcją są odczyny miejscowe, takie jak ból, obrzęk i zaczerwienie w miejscu wstrzyknięcia. Objawy te zwykle ustępują w ciągu kilku dni i nie wymagają porady lekarskiej. Gorączka występuje u 2% zaszczepionych, ale zakres częstości tego objawu jest dość szeroki – w badaniach obejmujących dzieci do 2. roku życia obserwowano go u kilkunastu procent z nich.6,19,20 Gorączkę >39°C obserwuje się rzadko, bo u <1% zaszczepionych dzieci. U niemowląt może wystąpić drażliwość, niepokój i zmiany w łaknieniu.
Szczepionki przeciwko Hib są immunogenne i dobrze tolerowane u dorosłych.20 Ich podanie jest obowiązkowe do ukończenia 6. roku życia, jednak zaleca się je także wszystkim nieuodpornionym wcześniej osobom bez śledziony, niezależnie od wieku, a także po przeszczepieniu szpiku kostnego (3 dawki), nawet w przypadku podania pełnego schematu podstawowego przed przeszczepieniem.18
W ciągu >20 lat realizacji szczepień przeciwko Hib podano wiele milionów dawek szczepionek. Jak dotąd nie wskazano związku przyczynowego między podaniem szczepionki przeciwko Hib a występowaniem ciężkich NOP.5
W piśmiennictwie dostępne są pojedyncze opisy przypadków małopłytkowości, poprzecznego zapalenia rdzenia kręgowego oraz zespołu Guillaina i Barrégo w związku czasowym ze szczepieniem przeciwko Hib. W opracowaniu amerykańskiego Institute of Medicine z 1994 roku dotyczącym bezpieczeństwa szczepionek stosowanych u dzieci nie znaleziono danych potwierdzających związek przyczynowym między podaniem szczepionki przeciwko Hib a występowaniem wymienionych chorób.22 Ryzyko wystąpienia małopłytkowości jest zwiększone w okresie 6 tygodniu po szczepieniu przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR), ale obserwacji tych nie potwierdzono w odniesieniu do innych szczepionek.23,24 Wykazano, że ryzyko wystąpienia zespołu Guillaina i Barrégo jest nieznacznie zwiększone po szczepieniu przeciwko grypie sezonowej, a także po szczepieniu monowalentną szczepionką przeciwko grypie pandemicznej 2009 (jednak wielokrotnie mniejsze niż po zachorowaniu na grypę).25 Nie ma danych potwierdzających związek przyczynowy między szczepieniami a poprzecznym zapaleniem rdzenia kręgowego.26
W analizie NOP zgłoszonych do amerykańskiego systemu VAERS (Vaccine Adverse Event Reporting System) w latach 1990–2013 nie stwierdzono niepokojących sygnałów dotyczących bezpieczeństwa szczepionek przeciwko Hib.27

Tabela 3. Częstość zdarzeń niepożądanych po szczepieniu przeciwko Hib
reakcje miejscowe ogółem 5–30/100
zaczerwienie w miejscu wstrzyknięcia ok. 10/100
obrzęk w miejscu wstrzyknięcia ok. 5/100
ból w miejscu wstrzyknięcia 25/100
reakcje systemowe
gorączka 2–12/100
drażliwość/niepokój 11–50/100a
zaburzenia łaknienia <25/100a
senność ok. 10–35/100a
reakcja anafilaktyczna <1/1 000 000 dawek
a u dzieci w 1. rż.

Podsumowanie

Objawy niepożądane po szczepieniu przeciwko Hib stanowią typowe reakcje miejscowe lub ogólne obserwowane również po podaniu innych szczepionek rutynowo stosowanych u dzieci. Objawy te ustępują w ciągu kilku dni i w większości przypadków nie wymagają porady lekarskiej. Inwazyjne zakażenia Hib mają ciężki przebieg. Biorąc pod uwagę ryzyko zgonu i trwałych powikłań w przebiegu chorób wywołanych przez Hib, a także ryzyko i charakter NOP bilans wskazuje na przewagę korzyści ze szczepienia.

Piśmiennictwo:

1. Haemophilus influenzae type B. Epidemiology and prevention of vaccine-preventable diseases, Centers for Disease Control and Prevention.13th Edition (2015)
2. ECDC. Factsheet about Invasive Haemophilus influenzae diseasefactsheet www.ecdc.europa.eu
3. Uptodate. Sylvia Yeh, Microbiology, epidemiology, and treatment of Haemophilus influenzae www.uptodate.com
4. Geme III W.St.J., RempeA.K.: Haemophilus influenzae. (W:) Long S.S., Prober G.Ch., Fischer M.: Principles and practice of Pediatric Infectious Diseases. Wyd. 5, Elsevier, 2018
5. Nanduri A.S., Sutherland R.A., Gordon K.L.: Haemophilus influenzae type b. (W:) Plotkin A.S., Orenstein A.W., Offit A.P.: Vaccines. Wyd. 7, Elsevier, 2018
6. Haemophilus influenzae type b (Hib) Vaccination Position Paper. Weekly epidemiological rekord. 2013; 88: 413–428
7. ECDC. Invasive Haemophilus influenzae – Annual Epidemiological Report 2016 (www.ecdc.europa.eu)
8. KOROUN. Rekomendacje postępowania w zakażeniach bakteryjnych ośrodkowego układu nerwowego (www.antybiotyki.edu.pl)
9. KOROUN. Zakażenia inwazyjne Haemophilus influenzae w Polsce w latach 1997–2016 (www.koroun.edu.pl)
10. www.emedicine.medscape.com
11. Kuchar E., Nitsch-Osuch A., Rorat M. i wsp.: Etiology and complications of central nervous system infections in children treated in a pediatric intensive care unit in Poland. J. Child. Neurol. 2014; 29: 483–6
12. Ahmed A.S., Khan N.Z., Hussain M. i wsp.: Follow-up of cases of Haemophilus influenzae type b meningitis to determine its long-term sequelae. J. Pediatr., 2013; 163 (supl. 1): S44–49
13. Koomen I., Grobbee D.E., Roord J.J.: Hearing loss at school age in survivors of bacterial meningitis: assessment, incidence, and prediction. Pediatrics, 2003; 112: 1049–1053
14. Richardson M.P., Reid A., Tarlow M.J., Rudd P.T.: Hearing loss during bacterial meningitis. Arch. Dis. Child., 1997; 76: 134–138
15. Namani S., Milenkovic Z., Kuchar E. i wsp.: Mortality from bacterial meningitis in children in Kosovo. J. Child. Neurol. 2012; 27: 46–50
16. Gilbert G.L., Johnson P.D., Clements D.A.: Clinical manifestations and outcome of Haemophilus influenzae type b disease. J. Paediatr. Child. Health, 1995; 31: 99–104
17. Haemophilus influenzae type b. The Australian immunisation handbook. www.immunise.health.gov.au (cyt. 02.02.2018)
18. Briere E.C., Rubin L., Moro P.L. i wsp.: Prevention and control of Haemophilus influenzae type b disease: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR Recomm. Rep., 2014; 63: 1–14
19. Kim K.H., Kim Y.K., Kim N.H. i wsp.: Immunogenicity and safety of LBVH0101, a new Haemophilus influenzae type b tetanus toxoid conjugate vaccine, compared with HiberixTM in Korean infants and children: a randomized trial. Vaccine, 2012; 30: 1886–1894
20. Kim K.H., Lee H., Chung E.H. i wsp.: Immunogenicity and safety of two different Haemophilus influenzae Type b conjugate vaccines in Korean infants. J. Korean Med. Sci., 2008; 23: 929–936
21. Nix E.B., Hawdon N., Gravelle S. i wsp.: Risk of invasive Haemophilus influenzae type b (Hib) disease in adults with secondary immunodeficiency in the post-Hib vaccine era. Clin. Vaccine Immunol., 2012; 19: 766–771
22. Haemophilus influenzae type b vaccines. (W:) Institute of Medicine (US) Vaccine Safety Committee; Stratton K.R., Howe C.J., Johnston R.B. Jr. (red.): Adverse events associated with childhood vaccines: evidence bearing on causality. Washington (DC), National Academies Press (US), 1994
23. Cecinati V., Principi N., Brescia L. i wsp.: Vaccine administration and the development of immune thrombocytopenic purpura in children. Hum. Vaccin. Immunother., 2013; 9: 1158–1162
24. Prevention of measles, rubella, congenital rubella syndrome, and mumps, 2013: summary recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR Recomm. Rep., 2013; 62: 1–34
25. Halsey N.A., Talaat K.R., Greenbaum A. i wsp.: The safety of influenza vaccine in children: an Institute for Vaccine Safety white paper. Vaccine, 2015; 33 (suppl. 5): F1–F6
26. Institute of Medicine: Adverse effects of vaccines: evidence and causality. Washington, DC, The National Academies Press, 2012
27. Moro P.L., Jankosky C., Menschik D. i wsp.: Adverse events following Haemophilus influenzae type b Vaccines in the Vaccine Adverse Event Reporting System, 1990–2013. J. Pediatr., 2015; 166: 992–997
Zobacz także

Reklama

Napisz do nas

Zadaj pytanie ekspertowi, przyślij ciekawy przypadek, zgłoś absurd, zaproponuj temat dziennikarzom.
Pomóż redagować portal.
Pomóż usprawnić system ochrony zdrowia.

Konferencje i szkolenia

Kraków – 9 marca 2019 r.: V Małopolskie Wiosenne Spotkanie Pediatryczne, szczegółowe informacje »

Przegląd badań