Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Ryzyko związane ze szczepieniami i chorobami, którym zapobiegają – cz. 13: zapalenie mózgu przenoszone przez kleszcze

27.11.2019
Małgorzata Ściubisz
mgr zdrowia publicznego, redaktor „Medycyny Praktycznej – Szczepienia”

lek. Iwona Rywczak
Oddział Immunologii Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie, redaktor „Medycyny Praktycznej – Szczepienia”

Skróty: KZM – zapalenie mózgu przenoszone przez kleszcze, OUN – ośrodkowy układ nerwowy

Wprowadzenie

Zapalenie mózgu przenoszone przez kleszcze (KZM) jest ważną przyczyną zakażeń ośrodkowego układu nerwowego (OUN), które mogą prowadzić do trwałych zaburzeń neurologicznych, a nawet zgonu. Zachorowania na KZM występują endemicznie w Europie, w tym w Polsce, oraz w kilku regionach Azji. Nieswoiste metody profilaktyki KZM polegające na unikaniu ekspozycji na kleszcze poprzez noszenie odpowiedniej odzieży, używanie repelentów i szybkie usuwanie kleszczy z powierzchni skóry są niewystarczające.1 Najlepszym sposobem zapobiegania KZM są szczepienia ochronne. European Academy of Neurology (EAN) opublikowała w 2017 roku konsensus dotyczący zapobiegania, diagnostyki i postępowania w KZM. EAN zaleca szczepienie przeciwko KZM wszystkim osobom >1. roku życia w regionach endemicznych o dużej zapadalności (≥5/100 000/rok). W rejonach endemicznych o mniejszej zapadalności (<5/100 000/rok) decyzję o szczepieniu podejmuje się na podstawie indywidualnej oceny ryzyka zachorowania (p. ramka 1.), zalecając je osobom szczególnie narażonym na zakażenie (p. ramka 2.).2,3 W rozmowie z pacjentem na temat szczepienia przeciwko KZM warto przedstawić ryzyko zdrowotne związane z zachorowaniem i porównać je z ryzykiem wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP) po szczepieniu, w czym, mamy nadzieję, pomoże niniejszy artykuł.

Ramka 1. Stratyfikacja ryzyka zachorowania na KZMa

Czynniki środowiskowe

  • region/kraj zamieszkania lub będący celem podróży – im większa zapadalność na KZM w danym regionie/kraju, tym większe ryzyko zachorowania
  • sezon – wyróżniamy dwa okresy zwiększonej aktywności kleszczy: pierwszy przypada na okres od maja do czerwca, a drugi od września do października
  • wysokość n.p.m. – zakażenie jest mniej prawdopodobne na wysokości >1500 m n.p.m.

Czynniki indywidualne

  • rodzaj podejmowanej aktywności i jej zakres – zakażeniu sprzyja aktywność na świeżym powietrzu (zarówno zawodowa, jak i rekreacyjna) oraz (choć w mniejszym stopniu) spożywanie niepasteryzowanego mleka koziego lub krowiego (lub produktów mlecznych)
  • czas pobytu – im dłuższy, tym większe ryzyko ukłucia przez zakażonego kleszcza
  • wiek i choroby współistniejące – dorośli w wieku >40 lat, zwłaszcza osoby w wieku >60 lat i/lub z chorobami przewlekłymi, są obciążeni większym ryzykiem powikłań i zgonu.

a Opracowano na podstawie 1.–4., 7.–12. pozycji piśmiennictwa.

Ramka 2. Grupy osób, którym szczególnie zaleca się szczepienie przeciwko KZMa

Osoby rekreacyjnie lub zawodowo spędzające dużo czasu na świeżym powietrzu, na terenach o zwiększonym występowaniu tej choroby, w szczególności:

  • osoby zatrudnione przy eksploatacji lasu
  • stacjonujące wojsko, funkcjonariusze straży pożarnej i granicznej
  • rolnicy i leśnicy
  • młodzież odbywająca praktyki
  • uczestnicy obozów i kolonii
  • turyści podróżujący do krajów endemicznych
  • osoby rekreacyjnie zajmujące się np. polowaniami, wędkarstwem, korzystające z odpoczynku na campingach.

a Opracowano na podstawie 1.–4., 7.–12. pozycji piśmiennictwa.

Zapalenie mózgu przenoszone przez kleszcze

Czynnikiem etiologicznym KZM jest wykazujący zdolność do zakażania w obrębie OUN wirus KZM. Jest to wirus RNA z rodziny Flaviviridae, występujący w trzech odmianach: podtyp europejski (głównie w Europie), syberyjski (głównie na Syberii, w krajach nadbałtyckich oraz północnej Finlandii) i dalekowschodni (endemicznie w dalekowschodnich krajach azjatyckich i w Japonii, a także w środkowej i wschodniej Syberii). Głównym rezerwuarem i gospodarzem wirusa KZM w środowisku są małe gryzonie. Człowiek nie uczestniczy w utrzymaniu transmisji wirusa. Wirus KZM przenosi się na ludzi głównie w wyniku ukłucia przez kleszcza z rodziny kleszczy twardych (w Europie jest to głównie gatunek Ixodes ricinus). Możliwe jest również zakażenie wirusem KZM drogą pokarmową (ok. 1% przypadków) przez spożycie niepasteryzowanego mleka koziego lub krowiego (lub produktów mlecznych) od zwierzęcia będącego w fazie wiremii. Dostępne dane wskazują, że rozpowszechnienie wirusa KZM w populacji kleszczy waha się 0,5–5%.4 Jednak badania przeprowadzone na populacji kleszczy w Polsce wskazują, że na terenie naszego kraju odsetek kleszczy zakażonych wirusem KZM może wynosić 1,6–12,2%.5,6 Ryzyko zakażenia wirusem KZM po pojedynczym ukłuciu kleszcza wynosi <1:100 (p. tab. 1.).4 Szacując ryzyko zachorowania na KZM, należy uwzględnić nie tylko epidemiologię tej choroby w Polsce, ale także w innych krajach endemicznych, do których podróżujemy, co często ma miejsce w okresie wiosenno-letnim, czyli w okresie zwiększonej aktywności kleszczy. U osób podróżujących w rejony endemiczne o dużej zapadalności ryzyko zachorowania na KZM jest porównywalne z ryzykiem zachorowania na malarię w trakcie podróży do Indii i wynosi około 1:3000–1:25000 podróżujących.7 Dane z austriackiego systemu nadzoru nad KZM wskazują, że całkowite ryzyko zachorowania na KZM u nieszczepionych turystów przebywających na wysoce endemicznych obszarach przez 4 tygodnie w sezonie transmisji wirusa KZM wynosi około 1:10 000 osób.8,9 Należy jednak pamiętać, że ryzyko zakażenia wirusem KZM zależy od wielu czynników (p. ramka 1.).4 Okres wylęgania KZM wynosi 2–28 dni, najczęściej 7–14 dni. Po zakażeniu drogą pokarmową okres wylęgania jest z reguły krótszy i trwa 3–4 dni.3

Tabela 1. Charakterystyka zakażeń wirusem KZMa
epidemiologia – w Europie w 2016 r. zapadalność wyniosła 0,6/100 000/rok, w tym największa była na Łotwie, w Estonii i Czechach, odpowiednio 21,9, 6,1 oraz 5,4/100 000/rok

– w Polsce w 2018 r. zarejestrowano 197 przypadków KZM, zapadalność wyniosła 0,74/100 000, w tym największą zapadalność odnotowano w województwie podlaskim i warmińsko-mazurskim, odpowiednio 6,17 i 1,75/100 000
okres wylęgania najczęściej 7–14 dni (zakres: 1–28 dni); po zakażeniu drogą pokarmową zazwyczaj 3–4 dni
zakaźność i droga przenoszenia człowiek nie bierze udziału w utrzymaniu transmisji wirusa KZM, wirus przenosi się na ludzi głównie w wyniku ukłucia przez kleszcza z rodziny kleszczy twardych
zaraźliwość szacuje się, że ryzyko zakażenia wirusem KZM po ukłuciu przez pojedynczego zakażonego kleszcza wynosi <1:100
odporność przechorowanie KZM daje trwałą odporność

osoby szczepione przeciwko KZM wymagają okresowych dawek przypominających
a Opracowano na podstawie 1.–4., 7.–12., 13. i 14. pozycji piśmiennictwa.
KZM – zapalenie mózgu przenoszone przez kleszcze

Epidemiologia KZM i rejony endemiczne

KZM występuje endemicznie w regionie Europy Środkowej, krajach nadbałtyckich, w tym w Polsce, Federacji Rosyjskiej oraz Azji Wschodniej, tworzących tzw. pas KZM (TBE belt). Jednak wraz z rozwojem turystyki zachorowania na KZM stały się problemem ogólnoświatowym. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat obszary endemiczne się powiększyły, a w obrębie wielu z nich odnotowano zwiększenie zapadalności.1 W Europie i Azji co roku rejestruje się 10 000–15 000 nowych zachorowań na KZM, przy czym niemal połowa z nich dotyczy regionu Rosji.10 W rzeczywistości liczba przypadków KZM może być dużo większa, ponieważ nie we wszystkich krajach istnieje obowiązek zgłaszania zachorowań (dotyczy on 16 z 27 krajów europejskich, w których endemicznie występuje KZM) i nie we wszystkich krajach opracowano definicję przypadku. Zapadalność różni się znacznie pomiędzy krajami endemicznymi oraz regionami w poszczególnych krajach i wynosi od 0,7/100 000 w Austrii, przez 55/100 000 w niektórych regionach Łotwy, nawet do 76/100 000 w regionie Koroška w Słowenii. W Europie do regionów charakteryzujących się największą zapadalnością na KZM należy Austria, południowe Niemcy, Czechy, Słowenia, kraje nadbałtyckie oraz południowe rejony Skandynawii. W 2016 roku w Europie zgłoszono 2674 potwierdzone przypadki KZM, co daje zapadalność 0,6/100 000/rok. Największa zapadalność na KZM występuje na Łotwie, w Estonii i Czechach, i w 2016 roku wyniosła odpowiednio 21,9, 6,1 oraz 5,4/100 000/rok.11,12

W Polsce w 2018 roku zarejestrowano 197 przypadków KZM, a zapadalność wyniosła 0,74/100 000/rok. Podobnie jak w innych krajach endemicznych, również w Polsce zachorowalność na KZM jest różna w poszczególnych regionach i co najmniej od 10 lat jest największa w województwie podlaskim i warmińsko-mazurskim. Dane za lata 2010–2018 wskazują, że zapadalność w tych regionach utrzymywała się odpowiednio w zakresie 6,17–11,52/100 000/rok i 1,75–5,6/100 000/rok (dane dla Polski ogółem: 0,39–0,77/100 000/rok).13

Konsekwencje zakażenia wirusem KZM

Zakażenie wirusem KZM nie zawsze oznacza klinicznie jawną chorobę. Po bezobjawowym okresie wylęgania, objawy kliniczne rozwijają się u około 30% zakażonych. W przypadku zakażenia europejskim podtypem wirusa KZM, choroba zwykle (ok. 70–80%) przebiega dwufazowo: pierwsza faza (zwiastunowa) związana jest z obecnością wirusa we krwi, a druga faza (neuroinfekcji) – z obecnością wirusa w OUN.14
fazie zwiastunowej obserwuje się niecharakterystyczne objawy, takie jak gorączka (zazwyczaj ≥38°C, wyższa u dzieci niż u dorosłych), ból głowy, mięśni i stawów opisywany jako „ból całego ciała”, zmęczenie, złe samopoczucie, brak łaknienia i nudności. Objawy te zazwyczaj ustępują samoistnie po około 2–7 dni. Względna poprawa stanu zdrowia lub całkowite ustąpienie objawów utrzymuje się przez około 7 dni (zakres: 1–21 dni), po czym rozwija się druga faza z objawami zajęcia OUN. Faza neuroinfekcji przebiega w postaci jednego lub kilku następujących po sobie zespołów klinicznych: u około 50% dorosłych pod postacią zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, u 40% jako zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, a u około 10% chorych rozwija się najcięższa postać zakażenia – zapalenie mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych i rdzenia.11,14 Przebieg kliniczny KZM zależy od wieku chorego. U dzieci faza neuroinfekcji przebiega łagodniej, najczęściej w postaci aseptycznego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, rzadziej zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, może przybierać formę porażenia wiotkiego podobnego do poliomyelitis lub przypominającą zespół Guillaina i Barrégo.1 U starszych pacjentów częściej obserwuje się cięższe postaci KZM – u dorosłych w wieku >40 lat choroba częściej manifestuje się jako zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, natomiast u osób starszych w wieku >60 lat obserwuje się najcięższą postać KZM – związane z większym ryzykiem długotrwałych powikłań neurologicznych i zgonu.14 Objawy u chorych na KZM w fazie neuroinfekcji opisano w kilku badaniach obserwacyjnych z prospektywnym lub retrospektywnym zbieraniem danych oraz opisach serii przypadków dotyczących chorych w wieku ≥15 lat (zakres: 15–89 lat) z Litwy, Łotwy, Polski oraz ze Szwecji i Słowenii. U większości pacjentów zakażenie przebiegało dwufazowo. U około połowy z nich wystąpiło zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych z charakterystycznymi objawami, takimi jak gorączka, ból głowy, światłowstręt, nudności, wymioty i sztywność karku. Zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, które dotyczyło około 40% chorych, towarzyszyły objawy neurologiczne, takie jak drgawki, drżenia, niedowłady, ataksja, afazja, zaburzenia ruchowe, zaburzenia mowy, zaburzenia czucia, rzadziej objawy zajęcia pnia mózgu i nerwów czaszkowych. U chorych mogą również wystąpić zaburzenia psychiczne, w tym zaburzenia świadomości, pamięci i czynności poznawczych, zmiany osobowości i zachowania, a rzadziej objawy psychotyczne, majaczenie i bezsenność. W postaci przebiegającej z zajęciem rdzenia kręgowego zazwyczaj obserwuje się porażenia wiotkie (najczęściej kończyn górnych), rzadziej niedowłady spastyczne.2,15-19
Zachorowanie na KZM wiąże się także z ryzykiem rozwoju długotrwałych następstw neurologicznych, które zwiększa się wraz z ciężkością objawów (postaci zakażenia). Szacuje się, że ogółem powikłania neurologiczne rozwiną się u około 20–60% chorych, w tym ciężkie u około 10%. Wśród powikłań neurologicznych utrzymujących się nawet do kilku lat po zachorowaniu obserwuje się przewlekły ból głowy, zmęczenie fizyczne i psychiczne (astenia), zaburzenia pamięci i koncentracji, upośledzenie słuchu, zaburzenia widzenia, afazję, drżenia i zaburzenia ruchowe, niedowłady, objawy porażenia nerwów czaszkowych, zanik mięśni (najczęściej obręczy barkowej), ataksję oraz niedowład połowiczy lub kończyn dolnych.16-18,20-22
U niewielkiego odsetka chorych obserwuje się tzw. poronną postać KZM. Objawia się ona umiarkowaną gorączką, bólem głowy, zmęczeniem oraz innymi objawami typowymi dla początkowej fazy choroby (zwiastunowej), po której nie dochodzi do zajęcia układu nerwowego. Rokowanie jest bardzo dobre i choroba ustępuje całkowicie, nie pozostawiając żadnych niekorzystnych następstw.11,23,24
Szacuje się, że ryzyko zgonu z powodu KZM wywołanego podtypem europejskim wirusa wynosi 0,5–2%, a podtypem dalekowschodnim nawet 20–40%.11,22 Konsekwencje zakażenia wirusem KZM i szacunkową częstość ich występowania podsumowano w tabeli 2.

Tabela 2. Konsekwencje zakażenia wirusem KZM i szacunkowa częstość ich występowaniaa
objawowe zakażenie wymagające hospitalizacji 0,4–11/100 000/rokb
30/100d
zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych 0,2–6/100 000/rokb,c
50/100e
zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu 0,16–4/100 000/rokb,c
40/100e
zapalenie mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych i rdzenia 0,04–1/100 000/rokb,c
10/100e
powikłania neurologiczne ogółem 20–60/100e
ciężkie powikłania neurologiczne 10/100e
zgon 0,5–2/100e
a Opracowano na podstawie 1.–3., 10., 11., 13. i 14. pozycji piśmiennictwa.
b dotyczy populacji ogólnej (dane dla Polski za lata 2010–2018)
c Obliczono na podstawie danych o zapadalności i częstości poszczególnych postaci KZM.
d dotyczy osób zakażony wirusem KZM
e dotyczy osób, u których rozwinęły się objawy kliniczne zakażenia KZM
KZM – zapalenie mózgu przenoszone przez kleszcze

Szczepionki przeciwko KZM

Aktualnie dostępne szczepionki zawierają inaktywowane wirusy KZM namnażane w fibroblastach zarodków kurzych. Od czasu opracowania pierwszej szczepionki w 1937 roku wprowadzono wiele zmian w procesie ich produkcji, jednocześnie poprawiając profil ich bezpieczeństwa.3,14,25-33

Zdarzenia i reakcje niepożądane

U osób szczepionych przeciwko KZM obserwuje się reakcje miejscowe i ogólne, o łagodnym i samoograniczającym się przebiegu, które nie różnią się od reakcji występujących po innych, powszechnie stosowanych szczepionkach. Zwykle nie wymagają one porady lekarskiej. Reakcje miejscowe to najczęściej ból w miejscu wkłucia, rzadziej obrzęk i zaczerwienienie. Wśród objawów ogólnych notowano gorączkę (częściej u dzieci w 2. rż.), ból mięśni, uczucie zmęczenia i ból głowy, a u młodszych dzieci również drażliwość i zmniejszenie łaknienia.
Zarówno w badaniach z randomizacją (przedrejestracyjnych), jak i przeprowadzonych już po zarejestrowaniu szczepionek nie wychwycono niepokojących sygnałów odnośnie do bezpieczeństwa szczepionek przeciwko KZM. Zgodnie z danymi z różnych krajów dotyczącymi preparatu FSME-Immun, w latach 2001–2009 na 41 973 932 podanych dawek szczepionki zgłoszono 658 ciężkich zdarzeń niepożądanych (1,57/100 000) i 1764 (4,2/100 000) zdarzeń innych niż ciężkie. Zgodnie z analogicznym raportem dla preparatów Encepur (dla dzieci i dorosłych), w latach 2002–2009 podano łącznie 30 155 111 dawek szczepionek, ciężkie zdarzenia niepożądane występowały z częstością 1,9/100 000, a inne niż ciężkie z częstością 5,9/100 000.31
Dobrą tolerancję i bezpieczeństwo szczepionek przeciwko KZM stwierdzono także w małych badaniach obejmujących osoby z chorobami przewlekłymi (ok. 30-osobowe grupy).32 U chorych na stwardnienie rozsiane po szczepieniu nie obserwowano nowych nieprawidłowości w badaniu neurologicznym ani nowych zmian w badaniach neuroobrazowych. U dzieci chorych na astmę reakcje miejscowe i ogólne po szczepieniu występowały z podobną częstością jak u zdrowych dzieci. Szczepienie było również dobrze tolerowane przez osoby zakażone HIV. W badaniu obejmującym 66 chorych na reumatoidalne zapalenie stawów leczonych metotreksatem i/lub lekami biologicznymi (etanercept, infliksimab, adalimumab) zaszczepionych podstawowo przeciwko KZM nie odnotowano ciężkich zdarzeń niepożądanych.34 U 1 osoby 2 dni po szczepieniu wystąpiła ostra biegunka, 1 osoba zgłosiła ból w miejscu wkłucia.
W piśmiennictwie dostępnych jest kilka opisów przypadków narkolepsji w związku czasowym ze szczepieniem przeciwko KZM.35 W Szwajcarii do tamtejszego urzędu sprawującego nadzór nad produktami leczniczymi jako zdarzenia niepożądane po szczepieniu przeciwko KZM zgłaszano pojedyncze zachorowania na zapalenie rdzenia, zapalenie nerwu wzrokowego i zespół Guillaina i Barrégo.36 Nie ma jednak żadnych danych wskazujących na związek przyczynowy między szczepionkami przeciwko KZM a chorobami układu nerwowego.3
W Polsce w latach 2010–2017 do Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego–Państwowego Zakładu Higieny zgłoszono jedynie pojedyncze ogólne NOP – m.in. 3 przypadki bólu stawów, 2 przypadki wybroczyn, po 1 przypadku uogólnionej osutki skórnej, reakcji astmatycznej i obrzęku naczynioruchowego.37
Zdarzenia i reakcje niepożądane po podaniu szczepionek przeciwko KZM podsumowano w tabeli 3. i 4.

Tabela 3. Zdarzenia i reakcje niepożądane po szczepieniu przeciwko KZM u młodzieży i dorosłych oraz szacunkowa częstość ich występowaniaa,b
FSME-Immun Encepur
reakcje miejscowe (ogółem) 35/100
ból w miejscu wkłucia 55/100
obrzęk w miejscu wkłucia 6/100
zaczerwienienie w miejscu wkłucia 8/100
objawy ogólne (ogółem) 14/100
ból mięśni <1–17/100
ból głowy 2–14/100
gorączka 8/1000 do 5/1000
ból stawów 5/100
złe samopoczucie 7/100
a Opracowano na podstawie 3., 14., 25.–32. pozycji piśmiennictwa.
b Częstość podano w przeliczeniu na liczbę zaszczepionych osób.
Tabela 4. Zdarzenia i reakcje niepożądane po szczepieniu przeciwko KZM u dzieci oraz szacunkowa częstość ich występowaniaa,b
FSME-IMMUN Junior Encepur Children
reakcje miejscowe 4–22/100 2–51/100
objawy ogólne (inne niż gorączka) 4–16,5/100 4–28/100
gorączka 2–18/100c 4–18/100
niepokój 9/100d
zaburzenia snu 2,7/100
zmniejszenie łaknienia 2,9/100
a Opracowano na podstawie 3., 14., 25.–32. pozycji piśmiennictwa pozycji piśmiennictwa.
b Częstość podano w przeliczeniu na liczbę zaszczepionych osób.
c większa częstość u dzieci 1–2 lat i po pierwszej dawce szczepionki
d w grupie wiekowej 1–5 lat

Skuteczność i efektywność szczepionek

Nie przeprowadzono badań z randomizacją oceniających skuteczność kliniczną szczepionek, jednak ich dobrą skuteczność rzeczywistą (efektywność) potwierdzają wyniki programów szczepień przeciwko KZM.3,14,38 Dla przykładu, zgodnie z danymi pochodzącymi z Austrii skuteczność rzeczywista w zapobieganiu KZM obu dostępnych szczepionek stosowanych zgodnie z zalecanym schematem wyniosła około 99%, a u osób szczepionych niezgodnie z tym schematem 91–92%. Zachorowanie mimo szczepienia obserwuje się na ogół u osób >50. roku życia.

Wnioski

Objawy niepożądane po szczepieniu przeciwko KZM to typowe dla szczepień reakcje miejscowe lub ogólne obserwowane również po podaniu innych powszechnie stosowanych szczepionek. Objawy te na ogół nie wymagają porady lekarskiej i ustępują w ciągu kilku dni. Zachorowanie na KZM wiąże się z koniecznością hospitalizacji, objawy choroby są uciążliwe, a powikłania neurologiczne mogą się utrzymywać nawet przez wiele lat po zachorowaniu. Porównując ryzyko, przebieg choroby i ryzyko powikłań KZM z ryzykiem i charakterem reakcji oraz zdarzeń niepożądanych po szczepieniu bilans wskazuje na przewagę korzyści ze szczepienia.

Piśmiennictwo:

1. Riccardi N., Antonello R.M., Luzzati R. i wsp.: Tick-borne encephalitis in Europe: a brief update on epidemiology, diagnosis, prevention, and treatment. Eur. J. Intern. Med., 2019; 62: 1–6
2. Taba P., Schmutzhard E., Forsberg P. i wsp.: EAN consensus review on prevention, diagnosis and management of tick-borne encephalitis. Eur. J. Neurol., 2017; 24: 1214-e1261
3. WHO: Vaccines against tick-borne encephalitis: WHO position paper. Wkly Epidemiol. Rec., 2011; 86: 241–256
4. Chrdle A., Chmelík V., Růžek D. i wsp.: Tick-borne encephalitis: What travelers should know when visiting an endemic country. Hum. Vaccin. Immunother., 2016; 12: 2694–2699
5. Wojcik-Fatla A., Cisak E., Zajac V. i wsp.: Prevalence of tick-borne encephalitis virus in Ixodes ricinus and Dermacentor reticulatus ticks collected from the Lublin region (eastern Poland). Ticks Tick-Borne Dis., 2011; 2: 16–19
6. Makowka A., Gut W., Rogalska J. i wsp.: Detection of TBEV RNA in ticks as a tool for valuation of endemic area wide and sensitivity of TBE surveillance. Przegl. Epidemiol., 2009; 63: 375–378
7. European Centre for Disease Prevention and Control. Epidemiological situation of tick-borne encephalitis in the European Union and European Free Trade Association countries. Stockholm, ECDC, 2012
8. Bröker M., Gniel D.: New foci of tick-borne encephalitis virus in Europe: consequences for travellers from abroad. Travel Med. Infect. Dis., 2003; 1: 181–184
9. Rendi-Wagner P.: Risk and prevention of tick-borne encephalitis in travelers. J. Travel Med., 2004; 11: 307–312
10. Amicizia D., Domnich A., Panatto D. i wsp.: Epidemiology of tick-borne encephalitis (TBE) in Europe and its prevention by available vaccines. Hum. Vaccin. Immunother., 2013; 9: 1163–1171
11. Bogovic P., Strle F.: Tick-borne encephalitis: a review of epidemiology, clinical characteristics, and management. World J. Clin. Cases, 2015; 3: 430–441
12. European Centre for Disease Prevention and Control. Tick-borne encephalitis. In: ECDC. Annual epidemiological report for 2016. Stockholm, ECDC, 2018
13. NIZP-PZH. Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce. wwwold.pzh.gov.pl
14. Hombach J., Barret D.T.A., Kollaritsch H.: Tickborn encephalitis vaccine. (W): Plotkin S.A., Orenstein W.A., Offit P.A. (red.): Vaccines. Wyd. 7. Elsevier, 2017
15. Gunther G., Haglund M., Lindquist L. i wsp.: Tick-bone encephalitis in Sweden in relation to aseptic meningo-encephalitis of other etiology: a prospective study of clinical course and outcome. J. Neurol., 1997; 244: 230–238
16. Karelis G., Bormane A., Logina I. i wsp.: Tick-borne encephalitis in Latvia 19 732009: epidemiology, clinical features and sequelae. Eur. J. Neurol., 2012; 19: 62–68
17. Mickiene A., Laiskonis A., Gunther G. i wsp.: Tickborne encephalitis in an area of high endemicity in Lithuania: disease severity and long-term prognosis. Clin. Infect. Dis., 2002; 35: 650–658
18. Czupryna P., Moniuszko A., Pancewicz S.A. i wsp.: Tick-borne encephalitis in Poland in years 19 932008 – epidemiology and clinical presentation. A retrospective study of 687 patients. Eur. J. Neurol., 2011; 18: 673–679
19. Logar M., Bogovic P., Cerar D. i wsp.: Tick-borne encephalitis in Slovenia from 2000 to 2004: comparison of the course in adult and elderly patients. Wien Klin. Wochenschr., 2006; 118: 702–707
20. Haglund M., Forsgren M., Lindh G., Lindquist L.: A 10-year follow-up study of tick-borne encephalitis in the Stockholm area and a review of the literature: need for a vaccination strategy. Scand. J. Infect. Dis., 1996; 28: 217–224
21. Tomazic J., Pikelj F., Schwartz B. i wsp.: The clinical features of tick-borne encephalitis in Slovenia. A study of 492 cases in 1994. Antibiotika Monitor, 1996; 12: 115–120
22. European Centre for Disease Prevention and Control. Factsheet about tick-borne encephalitis (TBE). www.ecdc.europa.eu
23. Lotric-Furlan S., Avsic-Zupanc T., Strle F.: An abortive form of tickborne encephalitis (TBE) – a rare clinical manifestation of infection with TBE virus. Wien. Klin. Wochenschr., 2002; 114: 627–629
24. Dumpis U., Crook D., Oksi J.: Tick-borne encephalitis. Clin. Infect. Dis., 1999; 28: 882–890
25. Schöndorf I., Beran J., Cizkova D. i wsp: Tick-borne encephalitis (TBE) vaccination: applying the most suitable vaccination schedule. Vaccine, 2007; 25: 1470–1475
26. Loew-Baselli A., Konior R., Pavlova B.G. i wsp.: Safety and immunogenicity of the modified adult tick-borne encephalitis vaccine FSME-IMMUN: results of two large phase 3 clinical studies. Vaccine, 2006; 24: 5256–5263
27. Beran J., Xie F., Zent O.: Five year follow-up after a first booster vaccination against tick-borne encephalitis following different primary vaccination schedules demonstrates long-term antibody persistence and safety. Vaccine, 2014; 32: 4275–4280
28. Loew-Baselli A., Poellabauer E.M., Pavlova B.G. i wsp.: Seropersistence of tick-borne encephalitis antibodies, safety and booster response to FSME-IMMUN 0.5 ml in adults aged 18–67 years. Hum. Vaccin., 2009; 5: 551–556
29. Pöllabauer E.M., Pavlova B.G., Löw-Baselli A. i wsp.: Comparison of immunogenicity and safety between two paediatric TBE vaccines. Vaccine, 2010; 28: 4680–4685
30. Pöllabauer E.M., Fritsch S., Pavlova B.G. i wsp.: Clinical evaluation to determine the appropriate paediatric formulation of a tick-borne encephalitis vaccine. Vaccine, 2010; 28: 4558–4565
31. Kollaritsch H., Krasilnikov V., Holzmann H. i wsp.: Background paper on vaccines and vaccination against tick-borne encephalitis (TBE). 2011 WHO Strategic Advisory Group of Experts on Immunization Geneva, Switzerland. www.who.int/immunization/sage/6_TBE_backgr_18_Mar_net_apr_2011.pdf (cyt. 23.06.2019)
32. Loew-Baselli A., Poellabauer E.M., Pavlova B.G. i wsp.: Prevention of tick-borne encephalitis by FSME-IMMUN vaccines: review of a clinical development programme. Vaccine, 2011; 29: 7307–719
33. Weinzettel R., Ertl S., Zwiauer K.: FSME-Monitoring: Monitoring von Impfnebenwirkungen und -reaktionen auf die FSME-Impfung durch ausgewählte niedergelassene Pädiater und Allgemeinmediziner. Wien. Med. Wochenschr., 2007; 157: 107–110
34. Hertzell K.B., Pauksens K., Rombo L. i wsp.: Tick-borne encephalitis (TBE) vaccine to medically immunosuppressed patients with rheumatoid arthritis: a prospective, open-label, multi-centre study. Vaccine, 2016; 34: 650–655
35. Hidalgo H., Kallweit U., Mathis J. i wsp.: Post tick-borne encephalitis virus vaccination narcolepsy with cataplexy. Sleep, 2016; 39: 1811–1814
36. Swissmedic. Vaccinovigilance Jahresberichte. www.swissmedic.ch(cyt. 23.06.2019)
37. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego–Państwowy Zakład Higieny. Szczepienia ochronne w Polsce. wwwold.pzh.gov.pl (cyt. 23.06.2019)
38. Zavadska D., Anca I., André F. i wsp.: Recommendations for tick-borne encephalitis vaccination from the Central European Vaccination Awareness Group (CEVAG). Hum. Vaccin. Immunother., 2013; 9: 362–374

Reklama

Napisz do nas

Zadaj pytanie ekspertowi, przyślij ciekawy przypadek, zgłoś absurd, zaproponuj temat dziennikarzom.
Pomóż redagować portal.
Pomóż usprawnić system ochrony zdrowia.

Przegląd badań