Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Przewodnik leczenia bólu: leki pochodzenia roślinnego w leczeniu bólu w świetle danych naukowych

26.11.2018
dr n. med. Grzegorz Goncerz, Karolina Moćko, Anna Bagińska, dr n. farm. Elżbieta Studzińska-Sroka

Konsultowała prof. dr hab. n. farm. Halina Ekiert, Katedra Botaniki Farmaceutycznej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Jak cytować: Goncerz G., Moćko K., Bagińska A., Studzińska Sroka E.: Praktyka kliniczna – przewodnik leczenia bólu: Leki pochodzenia roślinnego w leczeniu bólu w świetle danych naukowych. Med. Prakt., 2018; 9: 94–107

Skróty: ASU (avocado and soybean unsaponifiables) – niezmydlające się frakcje oleju z soi i awokado, ChZ(S) – choroba zwyrodnieniowa (stawów), COX–2 – cyklooksygenaza 2, EMA (European Medicines Agency) – Europejska Agencja Leków, EULAR – European League Against Rheumatism, NSLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne, RCT – badanie z randomizacją, RZS – reumatoidalne zapalenie stawów, SYSADOA (symptomatic slow acting drugs for osteoarthritis) – wolno działające leki objawowe stosowane w ChZS, WOMAC – Western Ontario and McMaster Universities Index of Osteoarthritis

Wprowadzenie

Substancje pochodzenia roślinnego stosuje się w leczeniu bólu od niepamiętnych czasów. Już papirus Ebersa z około 1550 r. p.n.e. zawierał blisko 700 mieszanek leczniczych, składających się w większości z surowców roślinnych. Wiele wymienionych w nim roślin stosuje się obecnie w tych samych wskazaniach. Dioskurydes, grecki lekarz służący w armii Nerona, w 5 tomowej De materia medica opisał (50–70 r. n.e.) około 600 roślin leczniczych stosowanych w rejonie Morza Śródziemnego. Leki roślinne stosuje się na całym świecie. Za rośliny lecznicze uznaje się 15 000–40 000 gatunków (w Polsce ok. 400), z których przebadano jedynie niewielką część. Substancjami czynnymi są związki o bardzo różnej budowie chemicznej, m.in. węglowodany, lipidy, flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe, terpeny, kumaryny i alkaloidy. Z roślin otrzymano wiele związków chemicznych, które obecnie są syntetyzowane i dzięki temu mogą być szeroko stosowane w lecznictwie (salicylany, morfina, kodeina, papaweryna, kwas askorbinowy, efedryna, rezerpina, winblastyna itd.).
Obecnie w Polsce tylko około 20% surowców pochodzi ze stanowisk naturalnych, reszta z upraw (ok. 30 000 ha), a 80% uprawianych ziół jest eksportowanych. Tylko nieliczne substancje otrzymywane z roślin wchodzą w skład leków dostępnych na receptę. Znacznie więcej, głównie jako wyciągi, rzadziej czyste związki, jest dostępnych w preparatach bez recepty, jako składniki suplementów diety, w wolnej sprzedaży oraz w kosmetykach. Związki czynne zawarte w roślinach leczniczych wykazują różną aktywność biologiczną. Niektóre z nich mogą wchodzić w interakcje ze stosowanymi lekami oraz wywoływać objawy niepożądane i powodować zatrucia, dlatego ich stosowanie powinno być nadzorowane przez lekarza. Dawki większości stosowanych leków roślinnych ustala się według tradycyjnego stosowania i niektóre z tych surowców zostały zarejestrowane przez Europejską Agencję Leków (EMA) wyłącznie na tej podstawie. Stężenie substancji czynnej w surowcu roślinnym zależy od wielu czynników i może się znacznie różnić, dlatego też w celach leczniczych najlepiej stosować preparaty standaryzowane. Pomimo długiej historii stosowania leków roślinnych mało jest dobrej jakości danych dotyczących ich dawkowania oraz skuteczności i bezpieczeństwa. W niniejszym artykule przedstawiono dane – pochodzące głównie z badań z randomizacją (RCT), przeglądów systematycznych oraz wytycznych postępowania opracowanych przez naukowe towarzystwa medyczne – dotyczące surowców i leków roślinnych stosowanych w leczeniu bólu, głównie układu kostno stawowego i głowy.

Arnika górska (Arnica montana)

Kwiat arniki górskiej zawiera laktony seskwiterpenowe (helenalinę i arnifolinę) i kwas kawowy, które wykazują działanie przeciwzapalne, flawonoidy (eupafolinę, hispidulinę, kemferol i kwercetynę), które poprawiają mikrokrążenie i działają przeciwobrzękowo oraz alkaloidy pirolizydynowe i olejek eteryczny (zawierający tymol i jego pochodne). Związki czynne kwiatów arniki górskiej są dobrze wchłaniane przez naskórek, wzmacniają ściany naczyń włosowatych, a w przypadku urazu zapobiegają przenikaniu osocza poza łożysko naczyniowe, dzięki czemu zmniejszają obrzęk i bolesność. Dlatego też kwiaty arniki wykorzystuje się w leczeniu miejscowym krwiaków, zwichnięć, stłuczeń, obrzęku po złamaniu, stanu zapalnego oraz w leczeniu chorób reumatycznych.1–4
Na rynku dostępne są preparaty zarówno jedno-, jak i wieloskładnikowe, w postaci maści, żelu, płynu do okładów, kropli i nalewki. Do okładów, oprócz nalewki, którą przed użyciem należy rozcieńczyć 3–10 krotnie, można także wykorzystywać napary z surowca.5 Preparatów z kwiatów arniki nie należy stosować na uszkodzoną skórę (otwarte rany, oparzenia III stopnia, rozległe otarcia naskórka i ostre stany zapalne skóry) ani u kobiet w ciąży i kobiet karmiących piersią.1,5
Możliwym objawem niepożądanym leczenia miejscowego arniką jest kontaktowe zapalenie skóry. Preparaty z arniki stosuje się tylko zewnętrznie. Przyjęte doustnie, mogą wywołać silne objawy niepożądane – nieżyt żołądkowo­jelitowy, częstoskurcz, duszność, wstrząs, porażenie mięśni szkieletowych i mięśnia sercowego, a nawet zgon.1 Wyniki przeglądu systematycznego Cochrane wskazują na podobną skuteczność żelu zawierającego nalewkę ze świeżego kwiatu arniki (50 g nalewki/100 g żelu) i ibuprofenu stosowanego miejscowo (żel 5%) pod względem zmniejszenia natężenia bólu i poprawy sprawności stawów u chorych na chorobę zwyrodnieniową (ChZ) stawów rąk w okresie 3 tygodni obserwacji, przy podobnej częstości objawów niepożądanych (dane z 1 RCT, umiarkowana jakość danych).6 Pomimo powszechnego przekonania, że arnika zmniejsza ból mięśni, nie ma wiarygodnych danych naukowych, które by to potwierdzały. W jedynym opublikowanym RCT (próba podwójnie ślepa) stwierdzono, że stosowanie kremu z arniką po zakończeniu ekscentrycznych ćwiczeń łydki, w porównaniu ze stosowaniem placebo, zwiększyło natężenie bólu mięśni łydki oceniane po 24 godzinach, ale po 48 godzinach różnica między grupami nie była już znamienna.1,7

Pieprzowiec (Capsicum spp.)

W lecznictwie stosuje się owoc pieprzowca rocznego (papryki rocznej, Capsicum annuum) lub pieprzowca owocowego (pieprzu Cayenne, Capsicum frutescens). Owoc pieprzowca zawiera kapsaicynę – wybiórczego agonistę receptora waniloidowego z grupy receptorów przejściowego potencjału 1 (TRPV1) – zmniejszającą wrażliwość nocyceptorów, niewpływającą natomiast na czucie z nerwów skórnych bez ekspresji tych receptorów. Tradycyjnie owoce pieprzowca stosuje się w bólu stawów, w tym w reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS), bólu mięśni, neuralgii i bólu korzeniowym.4 Leki roślinne zawierające wyciągi z owoców pieprzowca (obecnie także samą kapsaicynę otrzymywaną syntetycznie) są zwykle dostępne w postaci plastrów lub w postaci półstałej do stosowania na skórę (np. maść, krem). Według EMA owoc pieprzowca można stosować wyłącznie u osób dorosłych i nie dłużej niż przez 3 kolejne tygodnie (maksymalnie 1 plaster dziennie z zachowaniem odstępu ≥12 h między kolejnymi plastrami). Po tym czasie konieczna jest przerwa trwająca co najmniej 2 tygodnie.8 Plastry z kapsaicyną o dużym stężeniu wymagają innego stosowania. Możliwe skutki niepożądane owocu pieprzowca to zaczerwienienie i pieczenie skóry, a w przypadku skóry wrażliwej i dłuższego stosowania – pęcherze i owrzodzenia w miejscu użycia. Reakcje alergiczne skóry występują rzadko. W razie wystąpienia wymienionych objawów należy natychmiast odstawić szkodzący lek.8
Według zaleceń Komitetu ds. Produktów Leczniczych Roślinnych (Committee on Herbal Medicinal Products – HMPC; jeden z komitetów naukowych EMA) owoc pieprzowca można stosować w celu łagodzenia natężenia bólu odcinka lędźwiowo krzyżowego kręgosłupa.8
Oltean i wsp.9 w przeglądzie systematycznym Cochrane stwierdzili, że stosowanie przez 3 tygodnie kremu zawierającego 2,2–2,6 g ekstraktu z owoców pieprzowca (Capsicum frutescens) lub plastra leczniczego zawierającego 22 µg kapsaicyny/cm2 lub 12 mg kapsacynoidów/plaster, w porównaniu z placebo, znamiennie zmniejsza natężenie przewlekłego nieswoistego bólu odcinka lędźwiowo krzyżowego kręgosłupa i tkanek miękkich (3 RCT, umiarkowana jakość danych). U osób z ostrym nieswoistym bólem krzyża stosowanie przez 14 dni kremu zawierającego salicylany i oleożywicę kapsaicyny (15,44 mg/g), w porównaniu z placebo, prawdopodobnie wiązało się ze zmniejszeniem natężenia tego bólu (1 RCT, bardzo niska jakość danych).
W innym przeglądzie systematycznym Cochrane6 stwierdzono, że u chorych na ChZ stawu kolanowego stosowanie przez 4 tygodnie żelu zawierającego kapsaicynę w stężeniu 0,0125%, w porównaniu z placebo, prawdopodobnie nie zmniejsza natężenia bólu i nie poprawia czynności stawu kolanowego. Ponadto wiąże się z 4 krotnie większym ryzykiem występowania objawów niepożądanych, głównie podrażnienia i pieczenia skóry. Liczba chorych, u których stosowanie żelu z kapsaicyną przez 4 tygodnie wiązało się z wystąpieniem 1 dodatkowego zdarzenia niepożądanego (NNH), wynosiła 2 (1 RCT, umiarkowana jakość danych).
Derry i wsp.10 opublikowani przegląd systematyczny Cochrane obejmujący 8 RCT, w którym ocenili skuteczność kapsaicyny stosowanej miejscowo w przewlekłym bólu neuropatycznym u dorosłych. Stwierdzono, że stosowanie plastrów zawierających kapsaicynę w dużym stężeniu (8%), w porównaniu z placebo lub plastrem zawierającym bardzo małe stężenie kapsaicyny (0,04%), może się wiązać ze zmniejszeniem natężenia bólu u chorych cierpiących na neuralgię popółpaścową, bolesną obwodową neuropatię cukrzycową oraz neuropatię spowodowaną zakażeniem wirusem HIV. U badanych występowały krótkotrwałe miejscowe objawy niepożądane, takie jak zaczerwienienie, pieczenie czy ból; poważne objawy niepożądane występowały rzadko, a ich częstość była podobna w obu grupach (umiarkowana lub bardzo niska jakość danych).
Według zaleceń European League Against Rheumatism (EULAR) kapsaicyna stosowana zewnętrznie jest skuteczna i bezpieczna w leczeniu ChZ stawów rąk (wiarygodność danych Ia; siła zalecenia 75 [68–83]/100), zwłaszcza w przypadku bólu o małym lub umiarkowanym natężeniu i zajęcia tylko kilku stawów.11 Kapsaicyna jest zalecana przez EULAR w ChZ stawu kolanowego (siła zalecenia A).12 Preparaty kapsaicyny są dobrze tolerowane przez chorych, a właściwie stosowane nie powodują istotnych skutków niepożądanych.
Autorzy wytycznych American College of Physicians i American Pain Society stwierdzili, że stosowanie leków roślinnych, takich jak owoc pieprzowca (Capsicum frutescens), czarci pazur i kora wierzby – wydaje się bezpieczną opcją leczniczą w zaostrzeniach przewlekłego bólu krzyża, ale korzyści są małe lub umiarkowane.13
Według International Association for the Study of Pain (Special Interest Group on Neuropathic Pain – NeuPSIG) plaster z kapsaicyną o stężeniu 8% (przez 30–60 min co 3 mies.) jest lekiem drugiego rzutu w bólu spowodowanym neuropatią obwodową (zalecenie słabe).14

Ostryż długi, kurkuma (Curcuma longa)

W celach leczniczych wykorzystuje się kłącze ostryżu długiego. Zawiera ono 5% kurkuminoidów (z czego do 90% stanowi kurkumina), które nadają kurkumie żółtą barwę.15 Kurkumina hamuje aktywację czynnika transkrypcyjnego NF κB, wydzielanie wielu cytokin prozapalnych (IL 1, IL 6, IL 8) i chemokin oraz zmniejsza syntezę cyklooksygenazy 2 (COX 2) i lipooksygenazy 5 (LOX 5).16 Ostryż długi stosuje się w leczeniu dolegliwości bólowych spowodowanych ChZS, obrzęku stawów w RZS oraz w terapii łuszczycy.1,17
EMA zaleca następujący schemat dawkowania ostryżu długiego (świeże kłącze) p.o. u dorosłych:
1) w leczeniu stanów zapalnych ostrych 5–30 g/d, przewlekłych 3–10 g/d
2) w leczeniu zapalenia stawów 8–60 g 3 × dz. (lub 400–600 mg kurkuminy 3 × dz.).
Nie zaleca się stosowania surowca u osób do 18. roku życia.
W RCT Kuptniratsaikul i wsp.18 stwierdzili, że u chorych na ChZ stawu kolanowego (wiek ≥50 lat, natężenie bólu ≥5 pkt w 11 stopniowej skali) stosowanie przez 4 tygodnie doustnie 1500 mg/d ekstraktu z ostryża długiego było nie mniej skuteczne pod względem zmniejszenia natężenia bólu, sztywności stawów i poprawy funkcjonowania (ocenianych za pomocą wskaźnika WOMAC; Western Ontario and McMaster Universities Index of Osteoarthritis) od przyjmowania ibuprofenu (p.o. 1200 mg/d). Nie stwierdzono istotnej statystycznie różnicy między grupami w zakresie dystansu 6 minutowego marszu. Częstość występowania objawów niepożądanych była podobna w obu grupach (29,7% vs 35,7%; p = 0,22), w grupie leczonych ekstraktem z ostryża długiego odnotowano jedynie znamiennie mniejszą częstość bólu i wzdęcia brzucha (10,8% vs 18,1%; p = 0,046).
Wyniki przeglądu systematycznego opublikowanego w 2017 r. wskazują, że w obserwacji krótkoterminowej u chorych na ChZ stawu kolanowego, stawu biodrowego lub stawów rąk stosowanie ekstraktu z kłącza ostryżu długiego, w porównaniu z placebo, pozwala uzyskać duży (standaryzowana średnia różnic [SMD] >0,8) i klinicznie istotny efekt w zakresie zmniejszenia natężenia bólu i poprawy sprawności fizycznej. Ze względu na to, że włączone do przeglądu badania były małe, jakość danych uznano za niską i konieczne jest przeprowadzenie dalszych badań z dłuższym okresem obserwacji.19

Kadzidłowiec indyjski (Boswellia serrata)

Żywica z kadzidłowca indyjskiego zawiera kwasy bosweliowe, które wykazują działanie przeciwzapalne (prawdopodobnie przez hamowanie syntazy prostaglandyny E i katepsyny G). Ekstrakty z kadzidłowca stosuje się głównie w leczeniu chorób zapalnych stawów,2 a sugerowana dawka ekstraktu z żywicy kadzidłowca wynosi 300–400 mg p.o (ekstraktu standaryzowanego na 60% kwasów bosweliowych) 3 × dz.20 Stosowanie u chorych na ChZ stawu kolanowego przez 90 dni ekstraktu z kadzidłowca wzbogaconego 30% kwasem acetylo 11 keto beta bosweliowym (AKBA) w dawkach 100 mg/d i 250 mg/d p.o. wiązało się, w porównaniu z placebo, z mniejszym natężeniem bólu i poprawą funkcjonowania (umiarkowana jakość danych).21
Wyniki przeglądu systematycznego wskazują, że w obserwacji krótkoterminowej u chorych na ChZ stawu kolanowego, stawu biodrowego lub stawów rąk stosowanie ekstraktu z kadzidłowca, w porównaniu z placebo, pozwoliło uzyskać duży (SMD >0,8) i klinicznie istotny efekt w zakresie zmniejszenia natężenia bólu i poprawy sprawności fizycznej.19

Wrotycz (złocień) maruna (Tanacetum parthenium)

Wrotycz (złocień) maruna zawiera >30 laktonów seskwiterpenowych, głównie partenolid, który hamuje wydzielanie serotoniny, mediatora w dużym stopniu odpowiedzialnego za wywoływanie bólu głowy, oraz flawonoidy i olejek eteryczny. Ekstrakt z wrotycza maruny wykorzystuje się tradycyjnie w leczeniu migreny.1 Stosuje się 50–140 g sproszkowanych lub granulowanych liści wrotycza maruny dziennie, w dawkach podzielonych, jednak nie dłużej niż przez 4 miesiące, ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa długoterminowego. Wrotycza maruny nie należy stosować u osób do 18. roku życia oraz u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Możliwe działania niepożądane to: reakcje alergiczne, kontaktowe zapalenie skóry, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, tzw. zespół powrotyczowy (nawrót migreny, niepokój, zawroty głowy, bezsenność, sztywność mięśni i stawów).
Wrotycz maruna może wchodzić w interakcje z lekami przeciwpłytkowymi (np. kwasem acetylosalicylowym i klopidogrelem) i przeciwkrzepliwymi (np. warfaryną).1,22 Autorzy przeglądu systematycznego Cochrane stwierdzili, że nie ma wystarczających danych naukowych potwierdzających skuteczność wrotyczu maruny w zapobieganiu migrenie, w porównaniu z placebo.23 Wniosek ten znajduje potwierdzenie w dokumentach opublikowanych przez EMA, w których wskazano, że pomimo przeprowadzenia kilku badań dotyczących stosowania wrotycza maruny (samego lub w połączeniu z innymi lekami) w leczeniu migreny nie można zarejestrować leku na podstawie zasady ugruntowanego stosowania medycznego i konieczne jest przeprowadzenie większych badań klinicznych.1,24
W wytycznych American Academy of Neurology i American Headache Society (AAN/AHS) stwierdzono natomiast, że wyciąg z wrotycza maruny (MIG 99) jest prawdopodobnie skuteczny w zapobieganiu migrenie (siła zalecenia B).25 W zaleceniach European Federation of Neurological Societies (EFNS) wrotycz maruna (6,25 mg 3 × dz.) uznano za lek trzeciego wyboru w leczeniu zapobiegawczym migreny (prawdopodobna skuteczność, siła zalecenia C).26

Mięta pieprzowa (Mentha piperita)

Do celów farmaceutycznych wykorzystuje się liść mięty pieprzowej, z którego poprzez destylację z parą wodną otrzymuje się olejek miętowy zawierający m.in. mentol (30–55%), menton, limonen, mentofuran i izomenton. Stosuje się go miejscowo w celu łagodzenia dolegliwości bólowych mięśni oraz lekkiego napięciowego bólu głowy. Olejek zastosowany na skórę stymuluje receptory wrażliwe na zimno, wywołując uczucie zimna i dając efekt przeciwbólowy.
Olejku miętowego nie należy stosować doustnie ze względu na silne reakcje, jakie może wywołać po przedawkowaniu (ból brzucha, wymioty, a w dużych dawkach – zaburzenia równowagi i snu). Mentol otrzymywany z olejku miętowego jest natomiast składnikiem wielu leków przeznaczonych do użytku wewnętrznego i zewnętrznego, m.in. preparatów przeciwbólowych do wcierania. W migrenie i nerwo­bólu wykorzystuje się sztyft mentolowy do pocierania bolącego miejsca.4,27 Miejscowo należy stosować olejek z mięty pieprzowej z ostrożnością, w małych ilościach. Ze względu na brak danych na temat bezpieczeństwa nie należy go stosować u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Nie zaleca się również miejscowego stosowania tego preparatu u niemowląt i małych dzieci z uwagi na możliwość wystąpienia ciężkiej niewydolności oddechowej. W tej grupie odnotowano przypadki skurczu głośni, sinicy, silnego wycieku z nosa, a nawet zgonu z powodu zatrzymania oddechu i czynności serca po zastosowaniu kropli do nosa z 2% mentolu.1,4,28
W małych RCT oceniono stosowanie miejscowe na skórę czoła 10% roztworu olejku eterycznego z mięty pieprzowej w etanolu, w porównaniu z placebo, i stwierdzono zmniejszenie natężenia napięciowego bólu głowy już po 15 minutach od aplikacji, a efekt utrzymywał się w godzinnej obserwacji. Ponadto zaobserwowano, że stosowanie olejku eterycznego z mięty pieprzowej było równie skuteczne pod względem zmniejszenia natężenia bólu jak stosowanie paracetamolu w jednorazowej dawce 1000 mg.1,28

Wierzba (Salix spp.)

Przeciwgorączkowe, przeciwzapalne i przeciwbólowe działanie kory wierzby jest znane od bardzo dawna. Jako surowiec zielarski kora wierzby – zwykle wierzby purpurowej (Salix purpurea), rzadziej białej (Salix alba) lub wawrzynkowatej (Salix daphnoides) – została opisana m.in. w polskiej i europejskiej farmakopei. Jej właściwości lecznicze wiążą się głównie z salicylanami (m.in. salicyna, salikortyna, salirepozyd, populina, saligenina), które stanowią jedną z ważniejszych grup związków czynnych występujących w korze.1
Zawarta w niej salicyna w środowisku flory jelitowej ulega hydrolizie do saligeniny, która zostaje utleniona do kwasu salicylowego. Wyciąg z kory wierzby (wodny lub alkoholowy) ma więc działanie zbliżone do preparatów zawierających syntetyczne salicylany, a jednocześnie nie ma tak silnego działania niepożądanego na przewód pokarmowy.17 W porównaniu z preparatami syntetycznymi efekt działania surowca jest ograniczony przez mniejszą zawartość salicylanów. Kora wierzby zawiera także garbniki, które wykazują działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne, oraz flawonoidy działające moczopędnie.27 Za surowiec farmaceutyczny uważa się wysuszoną korę z młodych pędów wierzby o zawartości związków salicylowych ≥1,5% w przeliczeniu na salicynę.29 Kora wierzby (sama lub w połączeniu z innymi składnikami) jest dostępna w postaci rozdrobnionego surowca do przygotowania odwaru, płynnego wyciągu, tabletek lub kapsułek do stosowania doustnego oraz maści. Dawka terapeutyczna w chorobach reumatycznych wynosi 120–240 mg salicyny na dobę (przeciwgorączkowo 60–120 mg/d).5,29
Przeciwwskazaniem do stosowania kory wierzby jest nadwrażliwość na salicylany lub niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSLPZ), zwłaszcza astma aspirynowa, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej oraz okres ciąży i karmienia piersią.1,17,30 Nie zaleca się także równoczesnego stosowania kory wierzby z syntetycznymi salicylanami i innymi NSLPZ bez konsultacji z lekarzem.
Najczęstszymi skutkami niepożądanymi są reakcje alergiczne (osutka, pokrzywka, astma) oraz objawy ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, ból w podbrzuszu, biegunka, dyspepsja, zgaga).29 W monografii opracowanej przez EMA kora wierzby została wskazana jako środek zarejestrowany na podstawie zasady ugruntowanego stosowania medycznego w łagodzeniu bólu odcinka lędźwiowo krzyżowego kręgosłupa, a także stosowany tradycyjnie w celu uśmierzania umiarkowanego bólu kostno stawowego, bólu głowy oraz w leczeniu gorączki towarzyszącej przeziębieniu.29 Surowiec nie jest natomiast przeznaczony do leczenia ostrych stanów zapalnych stawów.30
W przeglądzie systematycznym Cochrane stwierdzono, że u dorosłych chorych z nieswoistym przewlekłym bólem odcinka lędźwiowo­krzyżowego kręgosłupa stosowanie wyciągu kory wierzby białej (120 mg lub 240 mg salicyny na dobę w postaci tabletek powlekanych), w porównaniu ze stosowaniem placebo, zmniejsza natężenie bólu (dane umiarkowanej jakości).9 W tym samym przeglądzie wykazano, że działanie przeciwbólowe kory wierzby (240 mg salicyny/d) jest podobne do działania rofekoksybu (12,5 mg/d; dane bardzo niskiej jakości; rofekoksyb wycofano z rynku w 2004 r. z powodu zwiększania ryzyka incydentów zakrzepowo zatorowych).9 Natomiast wyniki przeprowadzonego przez Cameron i wsp. przeglądu systematycznego dotyczącego skuteczności standaryzowanego wyciągu z kory wierzby w łagodzeniu bólu u chorych na ChZS były sprzeczne.21 W pierwszym z włączonych RCT stosowanie alkoholowego wyciągu z kory wierzby (240 mg salicyny/d) w okresie 2 tygodni znamiennie zmniejszało, w porównaniu z placebo, natężenie bólu.31 W drugim RCT w okresie 6 tygodni zaobserwowano podobną do placebo oraz istotnie mniejszą od diklofenaku (100 mg/d) skuteczność alkoholowego wyciągu z kory wierzby (240 mg salicyny/d) pod względem zmniejszenia natężenia bólu.32 W małym RCT (n = 26) przeprowadzonym przez Biegerta i wsp. wpływ kory wierzby (240 mg salicyny/d) na natężenie bólu kostno stawowego u chorych na RZS był podobny jak w przypadku zastosowania placebo.32 Nie ma mocnych danych naukowych potwierdzających skuteczność kory wierzby w zmniejszaniu natężenia migrenowego bólu głowy. We wszystkich cytowanych badaniach kora wierzby była dobrze tolerowana przez chorych – ryzyko wystąpienia objawów niepożądanych było podobne jak u chorych przyjmujących placebo lub rofekoksyb oraz mniejsze niż w przypadku stosowania diklofenaku.9,21
Stosowane w lecznictwie surowce pochodzenia roślinnego zawierające w swoim składzie pochodne kwasu salicylowego pozyskuje się również z topoli (Populus; pączki przed pękaniem, niekiedy kora lub młode liście) oraz wiązówki błotnej (Filipendula ulmaria; kwiaty). Ponieważ zawierają mniej salicylanów niż kora wierzby, wykazują one słabsze działanie przeciwgorączkowe, przeciwzapalne i przeciwbólowe.5,27,33 W medycynie tradycyjnej stosuje się je w połączeniu z innymi surowcami (w postaci naparu, odwaru lub tabletek) pomocniczo w chorobach reumatycznych w celu zmniejszenia bólu i obrzęku spowodowanych stanem zapalnym.5,27 Nie znaleziono wysokiej jakości danych naukowych potwierdzających skuteczność powyższych surowców w zmniejszaniu natężenia bólu, w tym bólu kostno stawowego towarzyszącego chorobom reumatycznym, bólu krzyża czy migreny.

Hakorośl rozesłana (Harpagophytum procumbens)

Pochodzącą z Afryki Południowej hakorośl rozesłaną (czarci pazur, diabelski pazur) uważa się za surowiec roślinny o wielokierunkowym działaniu farmakologicznym. Do celów leczniczych zbiera się jej korzeń. Jego składnikami aktywnymi, wykazującymi działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe, są glikozydy irydowe: harpagozyd, harpagenina, harpagid i prokumbid. Inne składniki farmakologiczne to glikozydy fenyloetanoidowe, oligosacharydy, triterpeny, fitosterole i flawonoidy.5,17 Główna substancja aktywna wyciągu z hakorośli – harpagozyd – działa przeciwzapalnie i przeciwbólowo poprzez hamowanie syntezy prozapalnej prostaglandyny PGE2 i tlenku azotu oraz hamowanie aktywności COX 2.5,34 Powstałe w wyniku rozkładu harpagozydu harpagid i 8-p-kumaroiloharpagid również wykazują umiarkowane działanie przeciwzapalne i przeciwreumatyczne.34
Za surowiec farmaceutyczny uważa się korzeń hakorośli z zawartością glikozydów irydowych ≥1,5% w przeliczeniu na harpagozyd (Farmakopea Polska wymaga ≥1,2% harpagozydu w surowcu).35 Na bazie sproszkowanego korzenia oraz ekstraktu płynnego i suchego wytwarza się nalewki, tabletki i kapsułki do przyjmowania doustnego oraz żele do stosowania na skórę.
Sugeruje się przyjmowanie 4,5 g surowca lub odpowiadającą tej dawce ilość preparatu albo odwaru sporządzonego z 1,5–4,5 g surowca i 300 ml wody (w 3 podzielonych porcjach) dziennie.5,36 W przypadku ChZS zaleca się kontynuowanie terapii przez 2–3 miesięce.36
Nie zaleca się stosowania wyciągu z korzenia hakorośli u chorych na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, kamicę żółciową oraz u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Ponadto surowiec ten może nasilać działanie leków hipotensyjnych i antyarytmicznych.5,17,36
Hakorośl rozesłana jest dobrze tolerowana przez chorych. W dotychczasowych badaniach stwierdzano występowanie jedynie pojedynczych, łagodnych objawów niepożądanych, głównie ze strony przewodu pokarmowego.17,36
Hakorośl rozesłana jest zaliczana do wolno działających leków objawowych stosowanych w ChZS (SYSADOA – p. dalej). Korzeń hakorośli został wskazany przez EMA jako środek farmaceutyczny wykorzystywany tradycyjnie w celu łagodzenia bólu kostno stawowego u chorych na ChZS, bólu odcinka lędźwiowo krzyżowego kręgosłupa oraz w przypadku problemów z łaknieniem (głównie z uwagi na gorzki smak związków zawartych w surowcu).36
Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe korzenia hakorośli było przedmiotem niewielu badań klinicznych. W przeglądzie systematycznym Oltean i wsp. wykazano większą od placebo (2 RCT, niska jakość danych) oraz zbliżoną do rofekoksybu (12,5 mg/d; 1 RCT, bardzo niska jakość danych) skuteczność wodnego wyciągu z hakorośli (50–100 mg/d harpagozydu) w krótkotrwałym łagodzeniu bólu u osób z nieswoistym bólem odcinka lędźwiowo krzyżowego kręgosłupa.9 Nie ma danych dotyczących długotrwałej skuteczności wyciągu z hakorośli w tej populacji. Nie potwierdzono także zależności efektu od dawki harpagozydu.
U chorych na ChZS skuteczność i bezpieczeństwo stosowania hakorośli analizowano w 4 RCT włączonych do przeglądu systematycznego opublikowanego w 2014 roku przez Cochrane Collaboration.21 W 3 RCT porównywano wyciąg z korzenia hakorośli (tabl. [suchy wyciąg alkoholowy] 960 mg/d lub tabl. [suchy wyciąg wodny] 4290 mg/d) z placebo, a w czwartym badaniu – sproszkowany korzeń hakorośli (kapsułki 2610 mg, co odpowiada ok. 60 mg harpagozydu/d) z diacereiną (100 mg/d). Wyniki badań sugerują możliwą korzyść kliniczną (zmniejszenie bólu) płynącą ze stosowania wodnego wyciągu z hakorośli w porównaniu placebo (skuteczność alkoholowego wyciągu z korzenia hakorośli i placebo była podobna) oraz nie gorszą skuteczność niż diacereiny, ale dostępne są jedynie dane naukowe bardzo niskiej jakości.

Imbir lekarski (Zingiber officinale)

Surowcem leczniczym jest kłącze imbiru, a składnikami czynnymi biologicznie związki seskwiterpenowe (α-zingiberen, zingiberon, zingiberol, kurkumen, βbisabolen), monoterpenowe i fenolowe (nadające ostry, piekący smak gingerol, zingeron i szogaole).1,17 Zawartemu w kłączu imbiru gingerolowi przypisuje się działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, ale jego mechanizm nie został do końca poznany. W badaniach in vitroin vivo stwierdzono możliwe oddziaływanie na szlak przemian kwasu arachidonowego. Ponadto wykazano wpływ na hamowanie produkcji cytokin prozapalnych (zwłaszcza TNF-α i IL 8).5
W medycynie tradycyjnej imbir stosuje się m.in. w profilaktyce choroby lokomocyjnej, nudności i wymiotów (u kobiet w ciąży i polekowych) oraz w leczeniu dyspepsji i w łagodzeniu dolegliwości związanych z chorobami reumatycznymi.37
Farmakopea amerykańska jako surowiec farmaceutyczny wskazuje kłącze imbiru o zawartości gingeroli ≥0,8%, olejku eterycznego ≥1,8 ml/100 g, skrobi ≥42% oraz szogaoli ≤0,18%.38 Wspomagająco w łagodzeniu bólu kostno stawowego w chorobach reumatycznych stosuje się najczęściej wyciąg z kłącza imbiru doustnie w postaci kapsułek. W celu uzyskania działania przeciwbólowego i przeciwzapalnego należy stosować ≥250 mg sproszkowanego kłącza imbiru 3 × dz., jako bezpieczną dawkę dobową wskazuje się 4 g sproszkowanego kłącza imbiru.5,37 Nie zaleca się stosowania imbiru m.in. u chorych na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, kamicę żółciową, u osób z zaburzeniami krzepnięcia krwi i z niewydolnością serca.1,17,37 Najczęstsze objawy niepożądane to zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (dyspepsja, biegunka, uszkodzenie błony śluzowej żołądka) oraz kontaktowe zapalenie skóry w przypadku stosowania powierzchniowego.37,39
Wyniki przeglądów systematycznych opublikowanych przez Bartlesa i wsp.40 oraz Del Grossi Moura i wsp.41 wskazują, że u chorych na ChZ stawu kolanowego lub stawu biodrowego imbir (500–1000 mg/d w zależności od badania) znamiennie zmniejsza, w porównaniu z placebo, natężenie bólu (SMD –0,30; 95% CI: od –0,50 do –0,09) oraz zgłaszane przez chorych ograniczenie sprawności (SMD –0,22; 95% CI: –0,39 do –0,04). W pojedynczych RCT zaobserwowano u takich osób mniejszą skuteczność imbiru w zmniejszeniu natężenia bólu w porównaniu z ibuprofenem (400–1200 mg/d; 2  RCT) i diklofenakiem (50 mg/d; 1 RCT). Wnioski sformułowano na podstawie danych naukowych umiarkowanej lub niskiej jakości. Stosowanie imbiru we wskazanych powyżej dawkach wiązało się z podobnym ryzykiem wystąpienia objawów niepożądanych jak w przypadku placebo. Co więcej, imbir cechował się korzystniejszym profilem bezpieczeństwa w porównaniu z NSLPZ.40-42
Dostępne są skąpe dane naukowe dotyczące skuteczności imbiru w łagodzeniu bólu migrenowego oraz bólu menstruacyjnego u kobiet z zespołem bolesnego miesiączkowania. Wyniki metaanalizy przeprowadzonej przez Chen i wsp. wskazują, że u kobiet z zespołem bolesnego miesiączkowania imbir (150–2000 mg/d przez 3–4 dni) jest skuteczniejszy od placebo oraz nie mniej skuteczny niż NSLPZ (kwas mefenamowy 750–1000 mg/d lub ibuprofen 1600 mg/d) pod względem zmniejszenia natężenia bólu menstruacyjnego.43 Wyniki 1 RCT sugerują zmniejszenie natężenia migrenowego bólu głowy u chorych przyjmujących imbir łącznie z ketoprofenem (400 mg imbiru + 100 mg ketoprofenu) w porównaniu ze stosowaniem placebo łącznie z ketoprofenem (100 mg).44

Żywokost lekarski (Symphytum officinale)

Surowcem leczniczym pozyskiwanym z żywokostu lekarskiego jest korzeń. Za jego działanie lecznicze odpowia-dają przede wszystkim alantoina (do 1,5%), garbniki (do 6,5%), triterpeny, poli­sacharydy (w tym śluzy 10–15%) i fruktany.45
Komisja E (działający od 1978 roku w Niemczech zespół ekspertów publikujących monografie na temat skuteczności i bezpieczeństwa stosowania wybranych surowców zielarskich) zaleca wyłącznie miejscowe stosowanie wyciągu z żywokostu lekarskiego w leczeniu siniaków oraz w zwichnięciach.45 W medycynie tradycyjnej spotyka się również stosowanie okładów zawierających wyciąg z żywokostu w celu: 1) przyspieszenia gojenia ran (ze względu na zawartość składników antyoksydacyjnych i alantoiny); 2) pobudzenia regeneracji kości w przypadku złamań (m.in. dzięki dużej zawartości wapnia); 3) łagodzenia bólu i przywrócenia ruchomości kończyn u chorych na choroby reumatyczne (dzięki zawartości kwasu rozmarynowego).17,45 Ze względu na obecność w wyciągu z korzenia żywokostu hepatotoksycznych i rakotwórczych alkaloidów pirolizydynowych w monografii opublikowanej w 2011 roku EMA wskazuje na zasadność ograniczenia jego stosowania oraz używania wyłącznie standaryzowanego na zawartość alkaloidów pirolizydynowych wyciągu z korzenia żywokostu w postaci maści na skórę 2 × dz. (100 g maści zawiera 10 g ekstraktu z żywokostu).45 W sprzedaży dostępne są maści i żele zawierające wyciąg z żywokostu.
W przeglądzie systematycznym Oltean i wsp. wskazano, że stosowanie maści z wyciągiem z korzenia żywokostu (4 g maści 3 × dz. przez 5 dni), w porównaniu z placebo, istotnie statystycznie i klinicznie zmniejsza natężenie bólu u chorych z ostrym bólem odcinka lędźwiowo­krzyżowego kręgosłupa (1 RCT, niska jakość danych).9 Inny przegląd Cochrane wskazuje, że u chorych na ChZ stawu kolanowego stosowanie maści zawierającej wyciąg z żywokostu (2 g maści 3 × dz. przez 21 dni), w porównaniu z placebo, zmniejsza natężenie bólu oceniane za pomocą wzrokowej skali analogowej (VAS) oraz wiąże się z poprawą w zakresie natężenia bólu, sztywności stawów i ogólnej sprawności ocenianych za pomocą wskaźnika WOMAC (1 RCT, umiarkowana jakość danych).6 Między grupami nie obserwowano różnic w częstości występowania objawów niepożądanych.6 Wyniki RCT opublikowanego przez Kolla i wsp. wskazują, że stosowanie maści z wyciągiem z żywokostu (2 g maści 4 × dz. przez 8 dni), w porównaniu ze stosowaniem placebo, może się wiązać ze zmniejszeniem bólu w zwichnięciu stawu skokowego, zmniejszeniem obrzęku okolicy kostki oraz zwiększeniem ruchomości stawu (niska jakość danych).46

Lawenda lekarska (Lavandula officinalis)

Surowcem leczniczym jest kwiat lawendy, z którego otrzymuje się olejek lawendowy (Lavandulae aetheroleum) zawierający m.in. octan linalolu, linalol, ocymeny i lawandulol. Ponadto w surowcu znajdują się garbniki, związki trójterpenowe, pochodne kumarynowe, antocyjany, kwasy organiczne i fitosterole. Olejek eteryczny wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, antyoksydacyjne, spazmolityczne i uspokajające, pobudza także aktywność wydzielniczą, m.in. żołądka i wątroby, a osłabiając wrażliwość nerwów czuciowych, zmniejsza natężenie bólu w chorobach reumatycznych.27,47
W medycynie tradycyjnej lawendę stosuje się w stanach napięcia nerwowego i pobudzenia, w przypadku trudności z zasypianiem, psychogennych zaburzeń czynności przewodu pokarmowego, a także zaburzeń trawienia, jako środek rozkurczowy w lekkim bólu brzucha, powierzchniowo do smarowania ropiejących, trudno gojących się ran oraz w łagodzeniu bólu kostno stawowego w chorobach reumatycznych.17,27 Farmakopea Polska wskazuje, że kwiat lawendy jako surowiec leczniczy powinien zawierać ≥1,7% olejku eterycznego.27 Na rynku dostępny jest zarówno wysuszony surowiec leczniczy do sporządzania naparu, jak i olejek eteryczny (jako preparat jednoskładnikowy lub w połączeniu z innymi substancjami aktywnymi) do inhalacji, kąpieli, stosowania miejscowego (maść/żel) lub masażu w dolegliwościach bólowych stawów kręgosłupa, bólu mięśni i nerwobólu. Dawkowanie zależy od preparatu i drogi podania.
Olejek lawendowy cechuje się korzystnym profilem bezpieczeństwa. W badaniach klinicznych preparaty z lawendy były dobrze tolerowane przez chorych. W przypadku stosowania wziewnego notowano wyłącznie pojedyncze objawy niepożądane. Przy stosowaniu powierzchniowym rzadko występuje osutka,47 po przyjęciu doustnym w zbyt dużej dawce rozwija się stan zapalny błony śluzowej żołądka i jelit27 EMA nie zaleca olejku lawendowego kobietom w ciąży ze względu na brak wystarczających danych naukowych potwierdzających bezpieczeństwo jego stosowania w tej populacji.47
Dane naukowe dotyczące stosowania ekstraktu z lawendy w łagodzeniu bólu są skąpe. W RCT opublikowanym przez Yipa i Tse akupresura z użyciem olejku lawendowego (8 sesji w ciągu 3 tyg.), w porównaniu z leczeniem standardowym u chorych z nieswoistym ostrym lub przewlekłym bólem odcinka lędźwiowo­krzyżowego kręgosłupa, istotnie zmniejszała natężenie bólu (ocena za pomocą VAS), skracała czas, w jakim chory pokonywał dystans 15 metrów, oraz poprawiała ruchomość kręgosłupa.9,48 Nie odnotowano istotnych objawów nie-pożądanych związanych ze stosowaniem olejku lawendowego. W innych RCT analizowano wpływ olejku lawendowego podawanego wziewnie (krople umieszczone na waciku lub wewnątrz maski tlenowej, z której korzystał chory, lub wtarte w skórę dłoni i wdychane) łącznie ze standardowymi lekami przeciwbólowymi na zużycie leków przeciwbólowych u osób otyłych po operacji laparoskopowego zmniejszenia żołądka,49 natężenie bólu odczuwanego przy wkłuciu do przetoki tętniczo­żylnej u osób poddawanych hemodializie50 oraz na dzienne zużycie paracetamolu u dzieci w wieku 6–12 lat po operacji usunięcia migdałków51. W badaniach tych obserwowano mniejsze deklarowane przez chorych natężenie odczuwanego bólu bądź mniejsze zużycie leków przeciwbólowych w grupach, w których stosowano olejek lawendowy, w porównaniu z grupami kontrolnymi, w których ze standardowym leczeniem przeciwbólowym łączono placebo.

Róża dzika (Rosa canina)

Surowcem leczniczym są pseudoowoce z orzeszkami, mięsiste i czerwone pseudoowoce bez orzeszków oraz orzeszki róży.5 Głównymi składnikami aktywnymi zaś witamina C (1,8–6%), karoteny, flawonoidy, garbniki, kwasy organiczne, cukry i galaktolipid. Z orzeszków tłoczy się olej zawierający kwas linolowy i α-linolenowy. Owocom dzikiej róży przypisuje się działanie wzmacniające (ze względu na zawartość witaminy C), moczopędne, żółciopędne, antyoksydacyjne i stabilizujące ścianę naczyń włosowatych (ze względu na zawartość flawonoidów), a także przeciwzapalne i przeciwreumatyczne (ze względu na zawartość galaktolipidu).1,5,17,27
W medycynie tradycyjnej owoc dzikiej róży stosuje się m.in. w celu uzupełnienia niedoboru witaminy C i zwiększenia odporności w stanach rekonwalescencji oraz ogólnego osłabienia, zmęczenia i stresu, a także pomocniczo w chorobach reumatycznych.1,17,27
Pomocniczo w łagodzeniu dolegliwości związanych z ChZS stosuje się sproszkowany owoc dzikiej róży. Dzika róża jest również dostępna jako surowiec do przygotowywania odwarów i naparów, a także w postaci wyciągów jako składnik kropli, syropów i olejów. Dotychczas nie odnotowano objawów niepożądanych związanych ze stosowaniem dzikiej róży w dawkach terapeutycznych.27
W przeglądzie systematycznym opublikowanym w 2008 roku przez Christensena i wsp. wykazano, że w okresie średnio 3,3 miesiąca stosowanie sproszkowanego owocu dzikiej róży (5 g/d), w porównaniu ze stosowaniem placebo, znamiennie zmniejsza natężenie bólu oraz zużycie leków przeciwbólowych u chorych na ChZ stawu kolanowego lub stawu biodrowego.52

Niezmydlające się oleje z soi i awokado

Niezmydlające się frakcje oleju z soi i awokado (avocado and soybean unsaponifiables – ASU) należą do leków z grupy SYSADOA. Zazwyczaj 1/3 ASU stanowi olej z awokado, a 2/3 – olej z soi. Głównym składnikiem wyciągu są fitosterole, a ponadto występują w nim witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, alkohole trójterpenowe i inne kwasy tłuszczowe. Za wpływ preparatów zawierających ASU na chondrocyty odpowiada komponent sterolowy. ASU hamują degradację chrząstki stawowej i wspomagają procesy regeneracyjne poprzez hamowanie wielu szlaków metabolicznych w ChZS.53
W przeglądzie systematycznym Cochrane, w którym oceniano skuteczność i bezpieczeństwo stosowania ASU u chorych na ChZ stawu kolanowego lub stawu biodrowego, stwierdzono, że doustny preparat zawierający 300 mg ASU (100 mg oleju z awokado i 200 mg oleju z soi), w porównaniu z placebo, zmniejsza natężenie bólu i poprawia funkcjonowanie w okresie 3–12 miesięcy (6 RCT, umiarkowana jakość danych).21 Autorzy zaznaczyli jednak, że zaobserwowany efekt był nieznaczny i wątpliwy klinicznie. Wyniki jednego z badań uwzględnionych w tym przeglądzie wskazują również na większą, w porównaniu z placebo, skuteczność ASU w większej dawce (600 mg/d), przy podobnej częstości objawów niepożądanych (umiarkowana jakość danych). Prawdopodobnie nie ma statystycznie istotnej różnicy między wpływem ASU (300 mg/d) i siarczanu chondroityny (3 × 400 mg) na natężenie bólu, funkcjonowanie i częstość objawów niepożądanych (1 RCT, niska jakość danych).
W 2016 r. opublikowano wyniki badania obserwacyjnego przeprowadzonego w Polsce, które wskazują na skuteczność stosowania ASU (p.o. 300 mg/d) u 4822 chorych na objawową ChZ stawu kolanowego.54 Chorzy nie przyjmowali innych leków z grupy SYSADOA. W 6 miesięcznej obserwacji wykazano korzystny wpływ ASU na natężenie bólu i funkcjonowanie chorych. Odsetek pacjentów przyjmujących NSLPZ w celu uśmierzenia bólu zmniejszył się z 58,8% podczas pierwszej wizyty do 24,9% po 6 miesiącach. Nie odnotowano poważnych objawów niepożądanych.
Według wytycznych EULAR u chorych na ChZ stawów rąk leki z grupy SYSADOA, takie jak siarczan glukozaminy, siarczan chondroityny, ASU, diacereina oraz kwas hialuronowy (wstrzykiwany dostawowo), wykazują działanie objawowe przy małym ryzyku skutków niepożądanych, ale korzystny efekt jest niewielki; nie określono, u których chorych należy je stosować (wiarygodność danych: Ib–IV dla różnych leków z grupy SYSADOA; siła zalecenia: 63 [48–76]/100).11 Natomiast u chorych na ChZ stawu kolanowego siarczan glukozaminy, siarczan chondroityny, ASU, diacereina i kwas hialuronowy wykazują działanie objawowe i mogą wpływać na zmiany strukturalne w stawie.12 W ChZ stawu biodrowego siarczan glukozaminy, siarczan chondroityny, ASU, diacereina i kwas hialuronowy wykazują działanie objawowe przy małym ryzyku skutków niepożądanych, ale korzystny efekt jest niewielki i nie określono, u których chorych należy te leki stosować. Dostępne dane dotyczące wpływu ASU na nasilenie dolegliwości nie pozwalają na wyciągnięcie ostatecznych wniosków. Nie ustalono, czy i jak SYSADOA zmieniają strukturę stawu, ani efektywności kosztowej tych leków.55

Śpioszyn lekarski (Withania somnifera)

Surowcem leczniczym śpioszynu lekarskiego jest korzeń. Za jego aktywność biologiczną odpowiadają przede wszystkim witanolidy – związki o działaniu przeciwzapalnym, przeciwbakteryjnym i przeciwnowotworowym. W korzeniu śpioszynu występują także alkaloidy, fitosterole (β-sitosterol), kumaryny i fenolokwasy. Działanie przeciwzapalne tej rośliny wykorzystuje się w chorobach reumatycznych.1,56 Dane naukowe na temat jej skuteczności są jednak skąpe.
W 2016 roku opublikowano wyniki RCT wskazujące na skuteczność suchego wyciągu wodnego ze śpioszynu lekarskiego (kapsułka 125–250 mg 2 × dz.), w porównaniu z placebo, u 60 chorych z przewlekłym bólem stawu kolanowego. Zaobserwowano zmniejszenie natężenia bólu i sztywności stawów oraz poprawę funkcjonowania (ocenianych za pomocą wskaźnika WOMAC) u chorych przyjmujących śpioszyn lekarski, zarówno w porównaniu ze stanem wyjściowym, jak i z grupą kontrolną.57 Krótkotrwałe stosowanie śpioszynu lekarskiego doustnie wydaje się bezpieczne, nie ma natomiast danych dotyczących bezpieczeństwa długoterminowego.1,56,57 Nie zaleca się stosowania tego surowca leczniczego u kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz u chorych na choroby autoimmunologiczne.1

Tabela. Leki pochodzenia roślinnego w leczeniu bólua
Roślina Surowiec leczniczy Wskazania Jakość danych Skutki niepożądane
arnika górska (Arnica montana) kwiat łagodzenie bólu kostno-stawowego u chorych na ChZS, łagodzenie bólu mięśni, tradycyjnie także w leczeniu miejscowym krwiaków, zwichnięć, stłuczeń, obrzęku po złamaniu i stanu zapalnego umiarkowana i niska stosowana miejscowo – kontaktowe zapalenie skóry; po podaniu doustnym – nieżyt żołądkowo jelitowy, częstoskurcz, duszność, wstrząs, porażenie mięśni szkieletowych i mięśnia sercowego, zgon
pieprzowiec (Capsicum spp.) owoc łagodzenie bólu odcinka lędźwiowo­krzyżowego kręgosłupa oraz bólu kostno-stawowego u chorych na ChZS, bólu w przebiegu neuralgii popółpaścowej, bolesnej obwodowej neuropatii cukrzycowej i neuropatii spowodowanej zakażeniem wirusem HIV, tradycyjnie także w łagodzeniu bólu mięśni, neuralgii i w bólu korzeniowym bardzo niska do umiarkowanej zaczerwienienie i pieczenie skóry, w przypadku skóry wrażliwej i dłuższego stosowania także pęcherze i owrzodzenia w miejscu użycia, reakcje alergiczne skóry występują rzadko
ostryż długi, kurkuma (Curcuma longa) kłącze łagodzenie bólu kostno-stawowego u chorych na ChZS, obrzęk stawów w RZS niska w zalecanych dawkach nie wywołuje objawów niepożądanych
kadzidłowiec (Boswellia serrata) żywica łagodzenie bólu kostno-stawowego u chorych na ChZS umiarkowana bd
złocień (wrotycz) maruna (Tanacetum parthenium) liście migrena niska reakcje alergiczne, kontaktowe zapalenie skóry, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, tzw. zespół pozłocieniowy (nawrót migreny, niepokój, zawroty głowy, bezsenność, sztywność mięśni i stawów)
mięta pieprzowa (Mentha piperita) liście napięciowy ból głowy, tradycyjnie także w łagodzeniu bólu mięśni niska po przedawkowaniu olejku miętowego doustnie – ból brzucha, wymioty, zaburzenia równowagi i snu; stosowany miejscowo u niemowląt i małych dzieci – ciężka niewydolność oddechowa
wierzba (Salix spp.) kora łagodzenie bólu odcinka lędźwiowo­krzyżowego kręgosłupa, bólu kostno­stawowego u chorych na ChZS, tradycyjnie także w łagodzeniu migrenowego bólu głowy umiarkowana i niska reakcje alergiczne (osutka, pokrzywka, astma), objawy ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, ból w podbrzuszu, biegunka, dyspepsja, zgaga)
hakorośl rozesłana (Harpagophytum procumbens) korzeń łagodzenie bólu odcinka lędźwiowo­ krzyżowego kręgosłupa, bólu kostno-stawowego u chorych na ChZS niska i bardzo niska łagodne objawy niepożądane ze strony układu pokarmowego
imbir lekarski (Zingiber officinale) kłącze łagodzenie bólu kost-no stawowego u chorych na choroby reumatyczne, migrena, ból miesiączkowy umiarkowana i niska zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (dyspepsja, biegunka, uszkodzenie błony śluzowej żołądka), po podaniu miejscowym – kontaktowe zapalenie skóry
żywokost lekarski (Symphytum officinale) korzeń łagodzenie bólu odcinka lędźwiowo­krzyżowego kręgosłupa, bólu kostno­ stawowego u chorych na ChZS, w zwichnięciach oraz tradycyjnie w leczeniu miejscowym siniaków oraz w celu przyspieszenia gojenia się ran niska i umiarkowana po podaniu doustnym heptatotoksyczny i rakotwórczy ze względu na obecność alkaloidów pirolizydynowych
lawenda lekarska (Lavandula officinalis) kwiat łagodzenie bólu odcinka lędźwiowo­krzyżowego kręgosłupa, a także tradycyjnie w łagodzeniu bólu kostno-stawowego w chorobach reumatycznych niska i bardzo niska po podaniu miejscowym – osutka (rzadko), po podaniu doustnym w zbyt dużej dawce – stan zapalny błony śluzowej żołądka i jelit
róża dzika (Rosa canina) pseudoowoce, orzeszki łagodzenie bólu kostno-stawowego u chorych na ChZS oraz tradycyjnie pomocniczo w chorobach reumatycznych niska w zalecanych dawkach nie wywołuje objawów niepożądanych
niezmydlające się frakcje oleju z soi i awokado nasiona; owocnia łagodzenie bólu kostno-stawowego u chorych na ChZS umiarkowana i niska bd
śpioszyn lekarski (Withania somnifera) korzeń tradycyjnie w chorobach reumatycznych bardzo niska/brak bd
a na podstawie danych z piśmiennictwa (p. tekst) bd – brak danych, ChZS – choroba zwyrodnieniowa stawów, RZS – reumatoidalne zapalenie stawów

Piśmiennictwo:

1. Edwaeds S.F., da Costa Rocha I., Williamson E.M., Heinrich M.: Phytopharmacy: An evidence based guide to herbal medicinal products. First Edition. 2015 Jahn Wiley and Sons Ltd.
2. Dragos D., Gilca M., Gaman L. i wsp.: Phytomedicine in joint disorders. Nutrients, 2017; doi: 10.3390/nu9 010 070.
3. Pharmaceutical Press Editorial Team 2013; Williamson i wsp. 2013
4. Ożarowski A.: Ziołolecznictwo – poradnik dla lekarzy. Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1982
5. Lamer Zarawska E., Kowal Gierczak B., Niedowork J.: Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 2007
6. Cameron M., Chrubasik S.: Topical herbal therapies for treating osteoarthritis. Cochrane Database Syst Rev., 2013; doi: 10.1002/14651858.CD010538
7. Adkison J.D., Bauer D.W., Chang T.: The effect of topical arnica on muscle pain. Ann Pharmacother., 2010; 44: 1579–1584
8. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2015/06/WC500188823.pdf [dostęp: 22.08.2018]
9. Oltean H., Robbins C., van Tulder M.W. i wsp.: Herbal medicine for low back pain. Cochrane Database Syst Rev., 2014; doi: 10.1002/14 651 858.CD004 504.pub4
10. Derry S., Rice A.S., Cole P. i wsp.: Topical capsaicin (high concentration) for chronic neuropathic pain in adults. Cochrane Database Syst. Rev., 2017; doi: 10.1002/14651858.CD007393.pub4
11. Zhang W., Doherty M., Leeb B.F. i wsp.: EULAR evidence based recommendations for the management of hand osteoarthritis – report of a task force of the EULAR Standing Committee for International Clinical Studies In-cluding Therapeutics (ESCISIT). Ann. Rheum. Dis., 2007; 66: 377–388
12. Jordan K.M., Arden N.K., Doherty M. i wsp.: EULAR recommendations 2003: an evidence based approach to the management of knee osteoarthritis: report of a Task Force of the Standing Committee for International Clinical Studies Including Therapeutic Trials (ESCISIT). Ann Rheum Dis., 2003; 62: 1145–1155
13. Chou R., Qaseem A., Snow V. i wsp.: Diagnosis and treatment of low back pain: a joint clinical practice guideline from the American College of Physicians and the American Pain Society. Ann Intern Med., 2007; 147: 478–491
14. Finnerup N.B., Attal N., Haroutounian S. i wsp.: Pharmacotherapy for neuropathic pain in adults: a systematic review and meta-analysis. Lancet Neurol., 2015; 14: 162–173
15. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2010/02/WC500070700.pdf [dostęp: 22.08.2018]
16. Sikora Polaczek M., Bielak Żmijewska A., Sikora E.: Molekularne i komórkowe mechanizmy działania kurkuminy – dobroczynny wpływ na organizm. Postępy Biochemii, 2011; 57: 74–84
17. Braun L., Cohen M.: Herbs and natural supplements. An evidence based guide 4th edition, vol. 2. 2015. ISBN: 9780729541725
18. Kuptniratsaikul V., Thanakhumtorn S., Chinswangwatanakul P. i wsp.: Efficacy and safety of Curcuma domestica extracts in patients with knee osteoarthritis. J. Altern. Complement. Med., 2009; 15: 891–897
19. Liu X., Machado G.C., Eyles J.P.: Dietary supplements for treating osteoarthritis: a systematic review and meta analysis. Br. J. Sports Med., 2018; 52: 167–175
20. Boswellia serrata. Monograph. Altern. Med. Rev., 2008; 13: 165–167 http://archive.foundationalmedicinereview.com/publications/13/2/165.pdf [dostęp: 22.08.2018]
21. Cameron M., Chrubasik S.: Oral herbal therapies for treating osteoarthritis. Cochrane Database Syst Rev., 2014; doi: 10.1002/14651858.CD002947.pub2
22. Ernst E., Pittler M.H., Wider B.: The desktop guide to complementary and alternative medicine: an evidence based approach. 2nd Edition ISBN 0 723 43383 6 
23. Wider B., Pittler M.H., Ernst E.: Feverfew for preventing migraine. Cochrane Database Syst. Rev., 2015; 4: CD002286
24. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2011/06/WC500107719.pdf [dostęp 22.08.2018]
25. Holland S., Silberstein S.D., Freitag F.: Evidence based guideline update: NSAIDs and other complementary treatments for episodic migraine prevention in adults: report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology and the American Headache Society. Neurology, 2012; 78: 1346–1353
26. Evers S., Afra J., Frese A.: EFNS guideline on the drug treatment of migraine – revised report of an EFNS task force. Eur. J. Neurol., 2009; 16: 968–981
27. Ożarowski A., Jaroniewski W.: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1987
28. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2010/01/WC500059311.pdf [dostęp: 22.08.2018]
29. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2017/07/WC500230918.pdf [dostęp: 22.08.2018]
30. Salicortex – charakterystyka produktu leczniczego
31. Schmid B., Ludtke R., Selbmann H.K. i wsp.: Efficacy and tolerability of a standardized willow bark extract in patients with osteoarthritis: randomized placebo controlled double blind clinical trial. Phytother. Res., 2001; 15: 344–350
32. Biegert C., Wagner I., Lüdtke R. i wsp.: Efficacy and safety of willow bark extract in the treatment of osteoarthri-tis and rheumatoid arthritis: results of 2 randomized double­ blind controlled trials. J. Rheumatol., 2004; 31: 2121–2130
33. Katanić J., Boroja T., Mihailović V., i wsp.: In vitro and in vivo assessment of meadowsweet (Filipendula ulmaria) as anti inflammatory agent. J. Ethnopharmacol., 2016; 193: 627–636
34. Wolski T., Baj T., Ludwiczuk A. i wsp.: Hakorośl rozesłana (Harpagophytum procumbens DC.) – roślinny surowiec o wielokierunkowym działaniu farmakologicznym. Post. Fitoter., 2010; 1: 13–22
35. Farmakopea Polska, 2014. Warszawa, PTFarm, 2017 (FP XI 2017)
36. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2016/11/WC500216100.pdf [dostęp: 22.08.2018]
37. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2012/06/WC500128140.pdf [dostęp: 22.08.2018]
38. http://www.worldcat.org/title/usp-32-nf-27-united-states-pharmacopeia-and-national-formulary-supplement-1/oclc/801832093
39. Piechal A., Widy Tyszkiewicz E., Blecharz Klin K.: Imbir (Zingiber officinale) we współczesnej terapii. Przew. Lek., 2004; 5: 34–43
40. Bartels E.M., Folmer V.N., Bliddal H i wsp.: Efficacy and safety of ginger in osteoarthritis patients: a meta analysis of randomized placebo controlled trials. Osteoarthr.Cartil., 2015; 23: 13–21
41. Del Grossi Moura M., Lopes L.C., Biavatti M.W. i wsp.: Oral herbal medicines marketed in Brazil for the treatment of osteoarthritis: A systematic review and meta analysis. Phytother. Res., 2017; 31: 1676–1685
42. Lakhan S.E., Ford C.T., Tepper D.: Zingiberaceae extracts for pain: a systematic review and meta analysis. Nutr J., 2015; doi: 10.1186/s12937 015 0038 8 
43. Chen C.X., Barrett B., Kwekkeboom K.L.: Efficacy of oral ginger (Zingiber officinale) for dysmenorrhea: a systematic review and meta analysis. Evid. Based Complement. Alternat. Med., 2016; 2016; doi: 10.1155/2016/6295737
44. Martins L.B., Rodrigues A.M.D., Rodrigues D.F. i wsp.: Double blind placebo controlled randomized clinical trial of ginger (Zingiber officinale Rosc.) addition in migraine acute treatment. Cephalalgia, 2018; doi: 10.1177/0333102418776016
45. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2015/06/WC500187600.pdf [dostęp: 22.08.2018]
46. Koll R., Buhr M., Dieter R. i wsp.: Efficacy and tolerance of a comfrey root extract (Extr. Rad. Symphyti) in the treatment of ankle distorsions: results of a multicenter, randomized, placebo controlled, double blind study. Phytomedicine, 2004; 11: 470–477
47. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2012/06/WC500128642.pdf [dostęp: 22.08.2018]
48. Yip Y.B., Tse S.H.: The effectiveness of relaxation acupoint stimulation and acupressure with aromatic lavender essential oil for non-specific low back pain in Hong Kong: a randomised controlled trial. Complement Ther Med. 2004; 12: 28–37
49. Kim J.T., Ren C.J., Fielding G.A. i wsp.: Treatment with lavender aromatherapy in the post anesthesia care unit reduces opioid requirements of morbidly obese patients undergoing laparoscopic adjustable gastric banding. Obes. Surg., 2007; 17: 920–925
50. Bagheri Nesami M., Espahbodi F., Nikkhah A. i wsp.: The effects of lavender aromatherapy on pain following needle insertion into a fistula in hemodialysis patients. Complement. Ther. Clin. Pract., 2014; 20: 1–4
51. Soltani R., Soheilipour S., Hajhashemi V. i wsp.: Evaluation of the effect of aromatherapy with lavender essential oil on post tonsillectomy pain in pediatric patients: a randomized controlled trial. Int. J. Pediatr. Otorhinolaryngol., 2013; 77: 1579–1581
52. Christensen R., Bartels E.M., Altman R.D. i wsp.: Does the hip powder of Rosa canina (rosehip) reduce pain in osteoarthritis patients? A meta analysis of randomized controlled trials. Osteoarthritis Cartilage, 2008; 16: 965–972
53. Frankiewicz T.T.: Kwas bosweliowy i niezmydlające się frakcje olejów soi i awokado w farmakoterapii choroby zwyrodnieniowej stawów – krótki przegląd najnowszej wiedzy. Reumatologia News, 2017; 3: 153–157
54. Głuszko P., Stasiek M.: Skuteczność niezmydlających się frakcji olejowych z awokado i soi w rutynowym lecze-niu modyfikującym objawy choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych w Polsce. Otwarte, prospektywne, 6 miesięczne badanie obserwacyjne. Reumatologia, 2016; 54: 217–226
55. Zhang W., Doherty M., Arden N. i wsp.: EULAR evidence based recommendations for the management of hip osteoarthritis: report of a task force of the EULAR Standing Committee for International Clinical Studies Includ-ing Therapeutic Trials (ESCISIT). Ann. Rheum. Dis., 2005; 64: 669–6 81
56. Mishra L.C., Singh B.B., Dagenais S.: Scientific basis for the therapeutic use of Withania somnifera (ashwagan-dha): a review. Altern. Med., 2000; 5: 334–346
57. Ramakanth G.S., Uday Kumar C., Kishan P.V., Usharani P.: A randomized, double blind placebo controlled study of efficacy and tolerability of Withaina somnifera extracts in knee joint pain. J. Ayurveda Integr. Med., 2016; 7: 151–157

Napisz do nas

Zadaj pytanie ekspertowi, przyślij ciekawy przypadek, zgłoś absurd, zaproponuj temat dziennikarzom.
Pomóż redagować portal.
Pomóż usprawnić system ochrony zdrowia.

Patronat

Partnerem serwisu jest

Materiał sponsora