Szczepienie przeciwko rotawirusom AD 2015
Nie wylejmy dziecka z kąpielą

09.03.2015
dr n. med. Jacek Mrukowicz

Skróty: RV – rotawirus lub rotawirusy, NOP – niepożądany odczyn poszczepienny

„Człowiek jest tyle wart, ile da z siebie innym.”
Jan Paweł II


Mojej córce i wszystkim innym dzieciom, które wzięły
udział w badaniach klinicznych szczepionek
przeciwko rotawirusom oraz ich rodzicom.







Wprowadzenie

Dziś, po niemal 15 latach od rozpoczęcia badań klinicznych aktualnie dostępnych szczepionek przeciwko rotawirusom (RV), w tym 8 latach ich stosowania na masową skalę w kilkudziesięciu krajach na świecie,1,2 mamy wystarczająco dużo danych, aby rzetelnie podsumować skuteczność i efektywność (skuteczność rzeczywistą) szczepienia, a także profil bezpieczeństwa obu preparatów z uwzględnieniem rzadkich niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP). Dotyczy to zwłaszcza wgłobienia jelita, które w 1998 roku było przyczyną wycofania – po niecałym roku stosowania w Stanach Zjednoczonych – pierwszej zarejestrowanej szczepionki przeciwko RV (preparat RotaShield zawierający szczep RV rezusa).3

Najpierw nieco historii…

W maju 2014 roku minęło 41 lat od kiedy zespół australijskich naukowców pod kierownictwem Ruth Bishop odkrył i opisał w 1973 roku rotawirusa (RV) jako przyczynę niebakteryjnej biegunki o ostrym przebiegu u małych dzieci.8 Pierwsze badania kliniczne „w terenie” oceniające skuteczność prototypowych szczepionek przeciwko RV podawanych doustnie małym dzieciom przeprowadzono w Europie (w Finlandii) w 1982 roku.1 Ich wyniki dawały nadzieję, że dzięki szczepieniu można będzie skutecznie zapobiegać ciężkim zachorowaniom na biegunkę RV, które w populacji dzieci do 5. roku życia są przyczyną setek tysięcy zgonów rocznie w krajach rozwijających się, a w krajach uprzemysłowionych odpowiadają za większość hospitalizacji z powodu ostrej biegunki pozaszpitalnej.5 Nikt wtedy jeszcze nie przypuszczał, że będą musiały minąć aż 24 lata, by dopiero w 2006 roku (33 lata po odkryciu RV) zarejestrowano oficjalnie dwa preparaty do stosowania na masową skalę, które z powodzeniem przetrwały „próbę czasu”.1,2

Szczepionki Rotarix i Rotateq są w postaci płynnej do podawania doustnie, zawierają „żywe”, zdolne do replikacji, atenuowane szczepy RV stabilizowane sacharozą w dużym stężeniu i są przeznaczone dla niemowląt od 6. tygodnia życia.6,7 Producenci każdej z tych szczepionek zastosowali jednak odmienne metody atenuacji. W skład preparatu Rotarix wchodzi szczep ludzkiego rotawirusa RIX4414, który powstał po wielokrotnym pasażowaniu w hodowli komórkowej in vitro rotawirusa (szczep 89-12) wyizolowanego od amerykańskiego chłopca z biegunką w Cincinnati (Stany Zjednoczone).1 Rotateq zawiera natomiast zmodyfikowane szczepy rotawirusa cieląt WC3 (akronim od Wistar calf – szczep wyizolowano od cielęcia z biegunką w Instytucie Wistar w Filadelfii w Stanach Zjednoczonych), w których jedno z białek zewnętrznej warstwy kapsydu zastąpiono odpowiednim białkiem rotawirusa człowieka.1

Epidemiologia i konsekwencje zachorowania

Zakażenie RV jest powszechne już w pierwszych latach życia, a u wszystkich dzieci do 3.–5. roku życia stwierdza się serologiczne markery zakażenia.8 Jedynym pragmatycznym czynnikiem ryzyka ciężkiego przebiegu choroby jest młody wiek.5,9 W Polsce ryzyko hospitalizacji dziecka do 60. miesiąca życia z powodu pozaszpitalnej biegunki RV oszacowano na podstawie wyników wieloośrodkowego badania przekrojowego z prospektywnym zbieraniem danych w latach 1998–2001 na około 10/1000/rok (do 24. mż. ok. 20/1000/rok).9,10 W ciągu pierwszych 5 lat życia do szpitala z tego powodu trafiało 1 na 20 dzieci (ryzyko 5%), a RV był odpowiedzialny za 55% hospitalizacji z powodu ostrej biegunki pozaszpitalnej.9 Zgodnie z wynikami modelowania (piramida epidemiologiczna5) z wykorzystaniem nowszych danych z lat 2005–2009 ryzyko hospitalizacji w ciągu pierwszych 4 lat życia może być nieco większe – 1 na 17 dzieci (6%).11 W latach 2008–2013 w Polsce oficjalnie rocznie zgłaszano 20 170–29 616 hospitalizacji z powodu biegunki RV.10 Wyniki wieloośrodkowego badania w krajach Unii Europejskiej wskazują, że tylko 16% tej liczby to niemowlęta w pierwszym półroczu życia (a <10% do 3. mż.), ale aż 81% to dzieci, które nie ukończyły 2 lat.12 W Polsce w ciągu pierwszych 5 lat życia leczenia w POZ z powodu biegunki RV wymaga 1 na 21 dzieci (badanie przekrojowe w Kielcach i okolicy),13 choć modelowanie wykorzystujące wyniki ogólnopolskiej ankiety telefonicznej wśród rodziców sugeruje, że problem ten może dotyczyć nawet co trzeciego dziecka.11

Stosując model piramidy epidemiologicznej i wyniki wieloośrodkowego badania przekrojowego, oszacowano, że każdego roku w Polsce notuje się 13 zgonów dzieci do 5. roku życia bezpośrednio lub pośrednio związanych z zakażeniem RV.5,9 RV jest także główną przyczyną ostrej biegunki szpitalnej u dzieci w pierwszych kilku latach życia, a około połowa tych przypadków przedłuża hospitalizację o kilka dni.9 Oszacowano, że na dwoje dzieci przyjmowanych do szpitala z biegunką RV, przypada jeden przypadek szpitalnej biegunki RV.9

Wnioski. Epidemiologia i istotne konsekwencje zakażeń RV uzasadniają stosowanie szczepień w celu redukcji obciążeń zdrowotnych zarówno u indywidualnych pacjentów, jak i w skali populacji. Taką profilaktykę należy rozpocząć jak najwcześniej (w pierwszych 3 mż.).

Skuteczność szczepionek

Ocena w badaniach z randomizacją

Wyniki kilkunastu badań z randomizacją obejmujących niemowlęta wykazały, że skuteczność obu szczepionek stosowanych zgodnie z zalecanym schematem jest podobna i bardzo duża w ciągu pierwszych 2 lat życia. W warunkach europejskich wynosi ona: >70% (zakres wyników: 60–84%) wobec jakiejkolwiek biegunki RV, 90% (zakres wyników: 85–100%) w przypadku biegunki o ciężkim przebiegu, a 96% (zakres wyników: 84–100%) w przypadku hospitalizacji.13-15 Aktualnie dostępne, opublikowane dane sugerują także, że ochrona utrzymuje się co najmniej 3–4 lata.16-18

A jak to wygląda w praktyce, czyli skuteczność rzeczywista i efekty programów szczepień

Wyniki badań obserwacyjnych wykazały, że program szczepień niemowląt przeciwko RV jest bardzo skuteczny i w ciągu 2–3 lat znacznie zmniejsza wskaźnik hospitalizacji z powodu pozaszpitalnej biegunki RV oraz umieralność z powodu biegunki wśród najmłodszych dzieci.18-25 Zaobserwowano również redukcję tych wskaźników w starszych grupach wiekowych, których nie szczepiono, co wskazuje na pojawienie się odporności zbiorowiskowej. Stopniowo zaczynają się pojawiać także dowody, że program szczepień w podobnym stopniu redukuje liczbę i ryzyko szpitalnej biegunki RV.25

Skuteczność rzeczywista obu szczepionek przeciwko RV w rutynowej praktyce klinicznej jest bardzo zbliżona do zaobserwowanej w badaniach z randomizacją, zwłaszcza wobec cięższych zachorowań.18,27,28 Okazało się także, że kompletne szczepienie wiązało się z ponad 20% (95% CI: 10–30) zmniejszeniem ryzyka drgawek w ciągu roku po szczepieniu.29

Wnioski. Szczepienie przeciwko RV jest wysoce skuteczne w zapobieganiu cięższym postaciom zakażeń RV, a ochrona utrzymuje się w okresie największego ryzyka.

Bezpieczeństwo

Obie szczepionki są dobrze tolerowane, a stosowane zgodnie z zaleceniami ESPID i ESPGHAN są bezpieczne.13,30,31

W jednym z badań z randomizacją szczepionki Rotarix zaobserwowano, że w ciągu 15 dni po szczepieniu u co 10. niemowlęcia (95% CI: 0–20) pojawiał się przejściowy brak łaknienia, ale tego spostrzeżenia nie potwierdziły 2 inne badania.13 Natomiast w ciągu tygodnia po podaniu pierwszej dawki szczepionki Rotateq u co 77. niemowlęcia może wystąpić łagodna biegunka (95% CI: 43–405) lub łagodne wymioty (95% CI: 47–220); nie wymagały one interwencji lekarskiej i ustępowały samoistnie.13,32 Szczepionki przeciwko RV nie powodowały natomiast gorączki po szczepieniu lub pojawienia się świeżej krwi w stolcu; u zaszczepionych niemowląt objawy te występowały z podobną częstością jak po placebo.13,31

SCID

W trakcie stosowania szczepionek w praktyce zauważono, że u dzieci, u których później rozpoznano ciężki złożony niedobór odporności (SCID), po zaszczepieniu przeciwko RV dochodziło do przewlekającej się biegunki, zwolnienia tempa przyrostu masy ciała i przewlekłego (0,5–1 roku) wydalania w stolcu wirusów pochodzących ze szczepionki. W 2010 roku 3 takie przypadki opisano na łamach „New England Journal of Medicine”, a do eliminacji zakażenia RV i ustąpienia objawów doszło u nich dopiero po skutecznej immunorekonstytucji w wyniku przeszczepienia szpiku, które i tak jest metodą z wyboru w leczeniu SCID.33 Po tej publikacji ciężki niedobór odporności komórkowej wpisano na listę przeciwwskazań do tego szczepienia.

SCID to bardzo rzadka choroba, która zazwyczaj objawia się ciężkimi, zagrażającymi życiu zakażeniami w ciągu 1. roku życia. Zakażenie RV jest powszechne i >50% dzieci styka się z nim już do 12. miesiąca życia. Objawy, które wystąpiły po przypadkowym zaszczepieniu tych dzieci przeciwko RV, zasadniczo nie wpłynęły na metody leczenia SCID. W skali całego społeczeństwa korzyści ze szczepienia przeciwko RV znacznie przewyższają ryzyko związane z przypadkowym podaniem szczepionki niemowlęciu z nierozpoznanym SCID.

Wnioski. Ryzyko SCID jest większe od przeciętnego, jeśli w najbliższej rodzinie rozpoznano już ten zespół, dlatego podczas kwalifikacji do szczepienia należy o to obowiązkowo zapytać. U niemowląt ze SCID praktycznie od urodzenia stwierdza się bardzo małą bezwzględną liczbę limfocytów, jeśli więc z jakiegoś powodu w pierwszych tygodniach życia dziecka wykonano badanie morfologii krwi obwodowej, należy przeanalizować ten parametr podczas kwalifikacji do szczepienia.

Wgłobienie jelita

W badaniach klinicznych z randomizacją, w których uczestniczyło ponad 146 000 niemowląt, nie odnotowano – w porównaniu z placebo – zwiększenia ryzyka ciężkich i poważnych działań niepożądanych, w tym wgłobienia jelita.13,31 Rotarix zmniejszył nawet ryzyko wystąpienia wgłobienia jelita w ciągu 1. roku życia o 72% (95% CI: 20–90),34 a podobny trend (różnica nie była statystycznie istotna) zaobserwowano po szczepieniu szczepionką Rotateq.13 Dotyczy to schematu, w którym pierwszą dawkę podawano przed ukończeniem 12. tygodnia życia, a cały cykl kończono przed 24. tygodniem życia dziecka. Na ten aspekt zwracały uwagę zalecenia ESPID i ESPGHAN.30

Wyniki dużych badań obserwacyjnych (kohortowych, kliniczno-kontrolnych, self-controlled case series), przeprowadzonych już po wprowadzeniu powszechnego programu szczepień niemowląt, potwierdziły dobrą tolerancję i bezpieczeństwo szczepionek przeciwko RV.32 Obserwacje z Meksyku, Australii, Stanów Zjednoczonych i Niemiec zwróciły jednak uwagę na rzadką możliwość wystąpienia wgłobienia jelita w ciągu 21 dni (a zwłaszcza w ciągu tygodnia) po podaniu pierwszej dawki szczepionki Rotarix lub Rotateq, oraz znacznie mniejsze ryzyko po drugiej dawce szczepionki Rotarix.35-42 Ryzyko bezwzględne jest bardzo małe – w krajach rozwiniętych to 1–5 dodatkowych przypadków na 100 000 zaszczepionych niemowląt. Przed wprowadzeniem szczepień przeciwko RV podstawowa zapadalność na wgłobienie jelita wymagające hospitalizacji wynosiła 34/100 000 w 1. roku życia w Stanach Zjednoczonych i 18/100 000 w pierwszych 2 latach życia w Wielkiej Brytanii.43,44 Przebieg, konsekwencje i efekty leczenia wgłobienia związanego ze szczepieniem przeciwko RV wydają się takie same, jak po wgłobieniu niezwiązanym ze szczepieniem.38,39

Związku szczepienia z wgłobieniem nie zaobserwowano natomiast w Brazylii, mimo że badanie przeprowadzono według takiego samego protokołu jak w Meksyku i dla tej samej szczepionki (Rotarix).36 Możliwe, że ryzyko zależy od wieku, w którym podano pierwszą dawkę – w Meksyku aż 13% dzieci, u których wystąpiło wgłobienie jelita w ciągu tygodnia po szczepieniu, otrzymało ją po ukończeniu 14. tygodnia życia (najstarsze miało 238 dni!), podczas gdy w Brazylii zaledwie 3% (najstarsze dziecko miało 136 dni). Badanie to nie umożliwiało jednak wiarygodnej weryfikacji tej hipotezy. Przemawiają za nią wyniki niemieckich obserwacji (nadzór epidemiologiczny nad NOP) sugerujących, że ryzyko jest znamiennie zwiększone tylko u niemowląt, którym pierwszą dawkę szczepionki podano po 12. tygodniu życia.42 Autorzy nie zauważyli natomiast, aby ryzyko wgłobienia u szczepionych dzieci było zwiększone w ciągu całego 1. roku życia, co może wskazywać na efekt ochronny szczepienia u niektórych niemowląt – podobnie jak to wykazały badania z randomizacją (na ten aspekt zwraca uwagę w dyskusji większość autorów). Celem badania niemieckiego było tylko wstępne wychwycenie niepokojącego sygnału i nie dawało ono możliwości szczegółowej oraz wiarygodnej analizy przyczyn. Z kolei duże badanie kohortowe (186 488 niemowląt w pełni zaszczepionych przeciwko RV i 64 089 nieszczepionych) przeprowadzone w ramach amerykańskiego Vaccine Safety Datalink (VSD) nie potwierdziło, aby ryzyko wgłobienia jelita w okresie 4–55 tygodni po szczepieniu było istotnie zmniejszone (0,027 vs 0,035%; RR: 0,94 [95% CI: 0,51–1,75]), ale oszacowanie jest mało precyzyjne (szeroki przedział ufności).45

Wyniki jednego badania kohortowego przeprowadzonego w ramach VSD sugerowały, że ryzyko wgłobienia po szczepieniu jest większe w przypadku szczepionki Rotarix niż Rotateq.41 Zbyt mała liczba przypadków wgłobienia uwzględniona w tym badaniu oraz bardzo szeroki przedział ufności nakazują zachować ostrożność w interpretacji tej obserwacji, tym bardziej, że inne badania wskazują na podobne ryzyko związane z obiema szczepionkami.37,42,46

Ryzyko wgłobienia po szczepieniu jest więc znikome, co potwierdza bezpieczeństwo szczepionek przeciwko RV, a stosowanie się do schematu szczepienia zalecanego przez ESPID i ESPGHAN prawdopodobnie jeszcze to bezpieczeństwo zwiększa. Trzeba jednak poinformować rodziców (ale przede wszystkim ze względu na naturalne występowanie wgłobienia jelita u niemowląt), że w przypadku pojawienia się zespołu objawów wskazującego na to zaburzenie (okresowy płacz co kilkanaście minut [spowodowany kurczowym bólem brzucha], uporczywe wymioty lub wymioty żółcią, wzdęty i napięty brzuch, stolec w postaci „malinowej galaretki” [krwisty], ew. także gorączka), rodzice powinni pilnie zabrać dziecko do szpitala. Jeżeli wgłobienie jelita wystąpi do miesiąca po szczepieniu, lekarz ma obowiązek zgłoszenia podejrzenia NOP.

Przyjmując ryzyko bezwzględne wgłobienia po szczepieniu nieco ponad 1 przypadek na 100 000 zaszczepionych niemowląt, epidemiolodzy amerykańscy przeprowadzili symulację (modelowanie) bilansu korzyści i ryzyka szczepień przeciwko RV w ciągu pierwszych 5 lat życia w kraju rozwiniętym (na przykładzie Stanów Zjednoczonych).47 Wykazali, że w tym okresie w przeliczeniu na 1 przypadek związany z wgłobieniem po szczepieniu chronimy – dzięki szczepieniu – 71 dzieci przed zgonem, a 10093 przed hospitalizacją. Podobną analizę przeprowadzili niedawno epidemiolodzy brytyjscy dla Wielkiej Brytanii, zakładając jednak 5-krotnie większe ryzyko bezwzględne wgłobienia po szczepieniu (1 przypadek na około 20 000 zaszczepionych).44 Ta analiza także dowiodła, że korzyści ze szczepienia znacznie przewyższają ryzyko. W przeliczeniu na 1 przypadek związany z wgłobieniem po szczepieniu chronimy – dzięki szczepieniu – 88 dzieci przed zgonem, a 375 przed hospitalizacją.

Podsumowanie

Szansa, że szczepienie przyniesie przeciętnemu dziecku istotne korzyści, jest więc wielokrotnie większa niż ryzyko związane z tym szczepieniem. Rozmawiając z rodzicami o szczepieniu przeciwko RV, pamiętajmy, aby dobrze naświetlić ryzyko zachorowania na biegunkę RV i jej konsekwencje oraz zbilansować je ze znacznie mniejszym ryzykiem NOP, tak aby nie wylać dziecka z kąpielą.

dr n. med. Jacek Mrukowicz
Redaktor naczelny „Medycyny Praktycznej – Szczepienia” i „Medycyny Praktycznej – Pediatrii”, Dyrektor Polskiego Instytutu Evidence Based Medicine w Krakowie

Piśmiennictwo:

1. Vesikari T., Giaquinto C., Huppertz H-I.: Clinical trials of rotavirus vaccines in Europe. Pediatr. Infect. Dis. J., 2006; 25: S42–S47
2. Parashar U.D., Glass R.I.: Rotavirus vaccination in Europe: The time has finally arrived. J. Ped. Gastroenterol. Nutr., 2008; 46: S21–S23
3. Murphy TV, Gargiullo PM, Massoudi MS, et al. Intussusception among infants given an oral rotavirus vaccine. N Engl J Med 2001; 344:564–72
4. Diez-Domingo J., Baldo J.M., Patrzałek M. i wsp.: Primary care-based surveillance to estimate the burden of rotavirus gastroenteritis among children aged less than 5 years in six European countries (SPRIK). Eur. J. Pediatr., 2011; 170: 213–222
5. Soriano-Gabarro M., Mrukowicz J., Vesikari T. i wsp.: Burden of rotavirus disease in European Union countries. Pediatr. Infect. Dis. J., 2006; 25: S7–S11
6. European Medicines Agency. RotaTeq Summary of Product Characteristics. www.emea.europa.eu/humandocs/Humans/EPAR/rotateq/rotateq.htm
7. European Medicines Agency. Rotarix Summary of Product Characteristics. www.emea.europa.eu/humandocs/Humans/EPAR/rotarix/rotarix.htm
8. Kapikian A.Z., Hoshino Y., Chanock R.M.: Rotaviruses. W: Fields B.N., Knipe D.M., Howley P.M. (red.). Fields Virology. Wyd. 4. Lippincott-Raven, Philadelphia; 2001: 1787 1833
9. Mrukowicz J., Kowalska-Duplaga K., Krobicka B. i wsp.: The epidemiology and disease burden of rotavirus gastroenteritis in Poland: prospective, sentinel surveillance at 6 pediatric hospitals. J. Pediatr. Gastroenterol. Nutr., 2003; 36: 540
10. Zakład Epidemiologii, Państwowy Zakład Higieny, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego. Główny Inspektorat Sanitarny. Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2013 roku. Warszawa, 2014 (www.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/index_p.html)
11. Rogalska J., Stefanoff P., Goryński P. i wsp.: Estimation of burden of rotavirus infections in children <5 years old in Poland. European Scientific Conference on Applied Infectious Disease Epidemiology (ESCAIDE 2011); Sztokholm (Szwecja), 6–8 listopada 2011 r.
12. Forster J., Guarino A., Parez N. i wsp.: Hospital-based surveillance to estimate the burden of rotavirus gastroenteritis among European children younger than 5 years of age. Pediatrics, 2009; 123: e393 e400
13. Mrukowicz J.: Appendix I: Methods for the development of evidence-based recommendations for rotavirus vaccination in Europe. Appendix: Evidence tables. J. Pediatr. Gastroenterol. Nutr., 2008; 46 (supl. 2): S49–S76
14. Vesikari T., Karvonen A., Prymula R. i wsp.: Efficacy of human rotavirus vaccine against rotavirus gastroenteritis during the first 2 years of life in European infants: randomised, double-blind controlled study. Lancet, 2007; 370: 1757–1763 (p. Med. Prakt. Pediatr. 1/2008 – przyp. red.)
15. Vesikari T., Itzler R., Karvonen A. i wsp.: RotaTeq, a pentavalent rotavirus vaccine: Efficacy and safety among infants in Europe. Vaccine, 2010; 28: 345–351
16. Phua K.B., Lim F.S., Lau Y.L. i wsp.: Rotavirus vaccine RIX4414 efficacy sustained during the third year of life: A randomized clinical trial in an Asian population. Vaccine, 2012; 30: 4552– 4557
17. Vesikari T., Karvonen A., Ferrante S.A. i wsp.: Sustained efficacy of the Pentavalent Rotavirus Vaccine (RV5) up to 3.1 years following the last dose of vaccine. Pediatr. Infect. Dis. J., 2010; 29: 957–963
18. Payne D.C., Boom J.A., Staat M.A. i wsp.: Effectiveness of pentavalent and monovalent rotavirus vaccines in concurrent use among US children <5 years of age, 2009–2011. Clin. Infect. Dis., 2013; 57: 13 20 (doi: 10.1093/cid/cit164)
19. Cortes J.E., Curns A.T., Tate J.E. i wsp.: Rotavirus vaccine and health care utilization for diarrhea in U.S. children. NEJM, 2011; 365: 1108–1117
20. Patel M.M., Steele D., Gentsch J.R. i wsp.: Real-world impact of rotavirus vaccination. Pediatr. Infect. Dis. J., 2011; 30: S1-S5
21. Dey A., Wang H., Menzles R. i wsp.: Changes in hospitalisations for acute gastroenteritis in Australia after the national rotavirus vaccination program. MJA, 2012; 197: 453–457
22. Vesikari T., Uhari M., Renko M. i wsp.: Impact and effectiveness of RotaTeq vaccine based on 3 years of surveillance following introduction of a rotavirus immunization program in Finland. Pediatr. Infect. Dis. J., 2013; 32: 1365–1373
23. Paulke-Korineka M., Kundib M., Rendi-Wagnerc P. i wsp.: Herd immunity after two years of the universal mass vaccination program against rotavirus gastroenteritis in Austria. Vaccine, 2011; 29: 2791–2796
24. Richardson V., Parashar U., Patel M.: Childhood diarrhea deaths after rotavirus vaccination in Mexico. NEJM, 2011; 365: 772 773
25. Paulke-Korinek M., Kollaritscha H., Aberleb S.W. i wsp.: Sustained low hospitalization rates after four years of rotavirus mass vaccination in Austria. Vaccine, 2013; 31: 2686–2691
26. Anderson E.J., Rupp A., Shulman S.T. i wsp.: Impact of rotavirus vaccination on hospital-acquired rotavirus gastroenteritis in children. Pediatrics, 2011; 127: e264–e270
27. Braeckman T., Van Herck K., Meyer N. i wsp.: Effectiveness of rotavirus vaccination in prevention of hospital admissions for rotavirus gastroenteritis among young children in Belgium: case-control study. BMJ, 2012; 345: e4752
28. Patel M.M., Patzi M., Pastor D. i wsp.: Effectiveness of monovalent rotavirus vaccine in Bolivia: case-control study. BMJ, 2013; 346: f3726 (doi: 10.1136/bmj.f3726)
29. Payne D.C., Baggs J., Zerr D.M. i wsp.: Protective association between rotavirus vaccination and childhood seizures in the year following vaccination in US children. Clin. Infect. Dis., 2014; 58: 173–177
30. Vesikari T., Van Damme P., Giaquinto C. i wsp.: ESPID/ESPGHAN evidence-based recommendations for rotavirus vaccination in Europe. J. Pediatr. Gastroenterol. Nutr., 2008; 46 (supl. 2): S38–S48 (p. Med. Prakt. Pediatr. WS 2/2009 – przyp. red.)
31. Maglione M.A., Das L., Raaen L. i wsp.: Safety of vaccines used for routine immunization of US children: a systematic review. Pediatrics, 2014; 134: DOI: 10.1542/peds.2014-1079
32. Dennehy P.H.: An update on the safety profile of pentavalent rotavirus vaccine from the REST study. Int. J. Infect. Dis., 2006; 10 (supl. 1): S225
33. Patel N.C., Hertel P.M., Estes M.K. i wsp.: Vaccine-acquired rotavirus in infants with severe combined immunodeficiency. NEJM, 2010; 362: 314 319
34. Macias M., Lopez P., Velazquez F.R. i wsp.: The rotavirus vaccine RIX4414 (Rotarix) is not associated with intussusception in one year old infants. W: 45th Annual Interscience Conference on Antimicrobial Agents and Chemotherapy; Waszyngton, 17 grudnia 2005 r.
35. Buttery J.P., Danchin M.H., Lee K.J. i wsp.: Intussusception following rotavirus vaccine administration: post-marketing surveillance in the National Immunization Program in Australia. Vaccine, 2011; 29: 3061–3066
36. Patel M.M., Lopez-Collada V.R., Bulhoes M.M. i wsp.: Intussusception risk and health benefits of rotavirus vaccination in Mexico and Brazil. N. Engl. J. Med., 2011; 364: 2283–2292
37. Carlin J.B., Macartney K.K., Lee K.J. i wsp.:Intussusception risk and disease prevention associated with rotavirus vaccines in Australia’s national immunisation program. Clin. Inf. Dis., 2013; 57: 1427 1434
38. Velázquez F.R., Colindres R.E., Grajales C. i wsp.: Postmarketing surveillance of intussusception following mass introduction of the attenuated human rotavirus vaccine in Mexico. Pediatr. Infect. Dis. J., 2012; 31: 736 744
39. Quinn H.E., Wood N.J., Cannings K.L. i wsp.: Intussusception following monovalent human rotavirus vaccine in Australia: severity and comparison of using healthcare database records versus case-confirmation to assess risk. Pediatr. Infect. Dis. J., 2014; DOI : 10.1097/INF.0000000000000362
40. Yih W.K., Lieu T.A., Kulldorf M. i wsp.: Intussusception risk after rotavirus vaccination in US infants. NEJM, 2014; 370: 503–512
41. Weintraub E.S., Baggs J., Duffy J. i wsp.: Risk of intussusception after monovalent rotavirus vaccination. NEJM, 2014; 370: 513–519
42. Oberle D.F., Jenke A.C., von Kries R. i wsp.: Rotavirus vaccination: a risk factor for intussusception? Bundesgesundheitsbl., 2014; 57: 234–241
43. Tai J.H., Curns A.T., Parashar U.D. i wsp.: Rotavirus vaccination and intussusception: Can we decrease temporally associated background cases of intussusception by restricting the vaccination schedule? Pediatrics, 2006; 118: e258 (DOI: 10.1542/peds.2005-2874)
44. Clark A., Jit M., Andrews N. i wsp.: Evaluating the potential risks and benefits of infant rotavirusvaccination in England. Vaccine, 2014; 32: 3604–3610
45. Payne D.C., Baggs J., Klein N.P. i wsp.: Does preventing rotavirus infections through vaccination also protect against naturally occurring intussusception over time? Clin. Inf. Dis., 2014; DOI: 10.1093/cid/ciu746
46. Glass R.I., Parashar U.D.: Rotavirus vaccines – balancing intussusception risks and health benefits. N. Engl. J. Med., 2014; 370: 568 570
47. Desai R., Cortese M.M., Meltzer M.I. i wsp.: Potential intussusception risk versus benefits of rotavirus vaccination in the United States. Pediatr. Infect. Dis. J., 2013; 32: 1–7

Reklama

Napisz do nas

Zadaj pytanie ekspertowi, przyślij ciekawy przypadek, zgłoś absurd, zaproponuj temat dziennikarzom.
Pomóż redagować portal.
Pomóż usprawnić system ochrony zdrowia.

Konferencje i szkolenia

Kraków – 7–8 września 2018 r.: Krakowska Jesień Pediatryczna 2018 – Krajowa Konferencja Szkoleniowa, szczegółowe informacje »

Przegląd badań