Realizacja szczepień ochronnych u osób przyjeżdżających z Ukrainy. Najważniejsze zagadnienia praktyczne

Data utworzenia:  05.03.2022
Aktualizacja: 17.03.2022
dr n. med. Agnieszka Matkowska-Kocjan1, dr n. med. Ilona Małecka2,3, dr n. med. Joanna Stryczyńska-Kazubska2,4, dr n. prawn. Tamara Zimna5, dr n. med. Jacek Mrukowicz6
1 Klinika Pediatrii i Chorób Infekcyjnych, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu
2 Katedra i Zakład Profilaktyki Zdrowotnej, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu
3 Oddział Obserwacyjno-Zakaźny, Specjalistyczny ZOZ nad Matką i Dzieckiem w Poznaniu
4 Oddział Dzieci Starszych, Specjalistyczny ZOZ nad Matką i Dzieckiem w Poznaniu
5 Kancelaria Prawa Medycznego w Oświęcimiu
6 Polski Instytut Evidence Based Medicine w Krakowie
Stan na 11 marca 2022 r.

Skróty: BCG – szczepionka przeciwko gruźlicy, DT – stosowana u dzieci szczepionka błoniczo-tężcowa adsorbowana, DTaP – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (bezkomórkowa), DTP – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi, DTaP – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (bezkomórkowa), DT – stosowana u dzieci szczepionka błoniczo-tężcowa adsorbowana, ECDC – European Centre for Disease Prevention and Control, Hib – skoniugowana szczepionka przeciwko Haemophilus influenzae typu b, IPV – inaktywowana szczepionka przeciwko poliomyelitis, MMR – szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce, OPV – doustna „żywa” szczepionka przeciwko poliomyelitis, PSO – program szczepień ochronnych, Td – szczepionka tężcowo-błonicza adsorbowana stosowana u młodzieży i dorosłych, UE – Unia Europejska, WHO (World Health Organization) – Światowa Organizacja Zdrowia, WZW – wirusowe zapalenie wątroby

W najbliższym czasie wielu lekarzy różnych specjalności będzie musiało podejmować decyzje dotyczące wykonywania szczepień u uchodźców z Ukrainy. Na wagę tego problemu w kontekście zapobiegania epidemiom chorób zakaźnych w związku z dużą falą uchodźców wojennych z Ukrainy zwróciły uwagę w swoich stanowiskach zarówno Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), jak i European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC).1,2 W niniejszym artykule przedstawiono najważniejsze praktyczne informacje, które ułatwią lekarzom realizację profilaktyki chorób zakaźnych poprzez szczepienia u tych osób.

Program szczepień ochronnych w Ukrainie

Obowiązujący w Ukrainie program szczepień ochronnych (PSO) dzieci w dużym stopniu pokrywa się z polskim PSO (p. ryc.).3 W porównaniu z obowiązującym w Polsce PSO,4 w ukraińskim kalendarzu szczepień nadal znajduje się doustna, „żywa” szczepionka przeciwko poliomyelitis (OPV), której w Polsce i innych krajach Unii Europejskiej (UE) nie stosuje się od 1 kwietnia 2016 roku, za to nie uwzględniono w nim szczepień przeciwko pneumokokom i rotawirusom. Mimo to niektóre dzieci ukraińskie są zaszczepione przeciwko pneumokokom, rotawirusom i innym patogenom nieujętym w obowiązkowym PSO (w ramach szczepień zalecanych). Ponadto, podobnie jak w Polsce, u niektórych ukraińskich dzieci stosowano preparaty wysoce skojarzone (np. dostępny w Ukrainie Pentaxim lub Infanrix Hexa). Do 2017 roku w Ukrainie obowiązywała również druga dawka szczepionki przeciwko gruźlicy (BCG) podawana w wieku 7 lat.5 Fakt zaszczepienia zazwyczaj dokumentuje się na dwustronnej karcie szczepień formatu A5 (rzadziej A4), w której poszczególne sekcje są opisane w języku ukraińskim, a podanie konkretnego preparatu wpisuje się odręcznie.

(kliknij, by powiększyć)

Ryc. Program szczepień ochronnych dzieci w Ukrainie (na podstawie: 3. poz. piśmiennictwa)

W zrozumieniu zapisów w dokumentacji szczepień u pacjentów z Ukrainy pomocny może być ukraińsko-polski słowniczek nazw chorób, którym można zapobiegać poprzez szczepienia (p. ramka 1). Przy kwalifikacji do szczepienia można skorzystać z kwestionariuszy wstępnego wywiadu przesiewowego przed szczepieniem przygotowanych w języku polskim i ukraińskim, co ułatwia korzystanie z nich również polskiemu lekarzowi. Kwestionariusze dostępne są w wersji do pobrania w serwisie „Szczepienia” Medycyny Praktycznej (p. Kwestionariusz wstępnego wywiadu przesiewowego przed szczepieniem w j. ukraińskim).

Kontynuacja szczepień w Polsce u dziecka z Ukrainy

Dziecko, przyjeżdżające do Polski na dłuższy pobyt rezydencki lub na stałe, które rozpoczęło szczepienia w innym kraju, po upływie 3 miesięcy podlega szczepieniom obowiązkowym ujętym w polskim PSO (p. dalej). Ukraiński PSO jest dość podobny do polskiego, zatem kontynuacja szczepień nie powinna przysparzać większych trudności. Należy jednak pamiętać o kilku różnicach,6 które trzeba uwzględnić, planując indywidualny kalendarz szczepień (IKSz):

  1. w Polsce szczepienie przeciwko pneumokokom jest obowiązkowe dla dzieci urodzonych po 31 grudnia 2016 roku – oznacza to, że u dzieci spełniających ten warunek, które dotychczas nie zostały zaszczepione przeciwko pneumokokom, należy wykonać to szczepienie w schemacie należnym dla wieku;
  2. w Ukrainie szczepienie przeciwko poliomyelitis jest realizowane w sposób mieszany – w ramach 2 pierwszych dawek podaje się szczepionkę inaktywowaną (IPV), a w kolejnych szczepionkę doustną, „żywą” (OPV) – szczepionki te należy traktować wymiennie, tzn. jeśli 2-letnie dziecko otrzymało dotychczas 2 dawki IPV i 2 dawki OPV, to nie trzeba mu podawać dodatkowych dawek IPV, aby dostosowywać się do polskiego PSO (zgodnie z którym w ciągu pierwszych 2 lat życia podaje się 3 dawki IPV);
  3. w Ukrainie szczepienie przeciwko Haemophilus influenzae typu b (Hib) jest realizowane w schemacie 2 + 1, natomiast w Polsce obowiązuje schemat 3 + 1 – liczba dawek, które należy podać dziecku, będzie zatem zależała od jego wieku, na przykład:
    • 7-miesięcznemu niemowlęciu, które w Ukrainie dotychczas otrzymało 2 dawki szczepionki przeciwko Hib, należy podać jeszcze trzecią dawkę w 1. roku życia, a w 2. roku życia podać dawkę uzupełniającą (tzn. czwartą);
    • dziecku >1. roku życia, które dotychczas otrzymało w Ukrainie 2 dawki szczepionki przeciwko Hib w pierwszym półroczu życia, należy podać dawkę przypominającą (trzecią) i na tym zakończyć schemat szczepienia;
  4. w Ukrainie dzieci w 6. roku życia otrzymują szczepionkę przeciwko błonicy i tężcowi (DT), natomiast w Polsce w tym wieku podaje się szczepionkę z dodatkowym komponentem przeciwkrztuścowym (DTaP) – przykładowo: u 9-letniego dziecka, które ostatnią dawkę szczepienia przeciwko krztuścowi otrzymało w 2. roku życia (zgodnie z ukraińskim PSO), optymalne rozwiązanie będzie obejmowało podanie szczepionki zawierającej komponent przeciwkrztuścowy: preparat skojarzony przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi (bezkomórkowy) i poliomyelitis (DTaP-IPV) lub ewentualnie preparat zawierający toksoid tężcowy, zmniejszoną dawkę toksoidu błoniczego i bezkomórkowe komponenty krztuśca (Tdap). Dopuszcza się ponowne podanie składowej tężcowej i błoniczej bez dodatkowego ryzyka dla pacjenta (w bardzo rzadkich przypadkach w krótkim czasie po podaniu preparatów zawierających toksoid tężcowy może wystąpić nasilony odczyn miejscowy, tzw. reakcja Arthusa, jednak ustępuje ona samoistnie w ciągu kilku dni [p. Reakcja Arthusa po podaniu dawki przypominającej Tdap – przyp. red.]);
  5. w Ukrainie młodzieży w wieku 14 lat podaje się dawkę OPV, natomiast u ich równolatków w Polsce stosuje się dawkę przypominającą Tdap – na przykład nastolatkom w wieku 15 lat, które w wieku 14 lat otrzymały w Ukrainie dawkę OPV, a nie otrzymały Tdap, należy podać 1 dawkę Tdap.

Potrzeba pilnej nowelizacji przepisów dotyczących obowiązku szczepień obcokrajowców

Zgodnie z art. 17 ust. 1a Ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi: „Osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres krótszy niż 3 miesiące są zwolnione z obowiązku poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym, z wyjątkiem szczepień poekspozycyjnych”.7 W związku z tym obcokrajowiec przebywający w Polsce podlega naszemu obowiązkowemu PSO dopiero po 3 miesiącach pobytu. W obliczu masowego przyjazdu uchodźców wojennych z Ukrainy – przede wszystkim kobiet i dzieci – wydaje się jednak, że istnieje pilna potrzeba zmiany tej ustawowej zasady. Trudno sobie wyobrazić 3-miesięczną przerwę w realizacji szczepień na przykład u niemowlęcia w pierwszym półroczu życia. Należałoby wprowadzić obowiązek szczepień ochronnych przed upływem ustawowego 3-miesięcznego pobytu u dzieci przybywających z Ukrainy na terytorium Polski. W najbliższych miesiącach wiele z nich będzie mieszkało w warunkach suboptymalnych, najczęściej w dużych skupiskach, w tym skupiskach innych dzieci. Zaniechanie realizacji szczepień w tych szczególnych warunkach stwarza ryzyko wybuchu ognisk epidemicznych, zwłaszcza krztuśca, poliomyelitis lub odry.1,2

W chwili, gdy powstaje ten artykuł, nie opublikowano jeszcze odrębnych regulacji prawnych w tym zakresie, niewykluczone jednak, że w najbliższym czasie przepisy zostaną odpowiednio zmienione. Wytyczne WHO wydane niedawno w związku z wojną na Ukrainie i masową migracją uchodźców wskazują, że szczepienia zgodnie z obowiązującym PSO należy rozpocząć jak najszybciej, obejmując nimi uchodźców, którzy przebywają w danym państwie dłużej niż tydzień, natomiast ECDC wskazuje okres dłuższy niż 14 dni.1,2

Zgodnie z komunikatami Ministra Zdrowia z 8 i 10 marca 2022 roku dzieci uchodźców z Ukrainy można bezpłatnie zaszczepić obowiązkowymi szczepionkami zgodnie z polskim PSO także przed upływem 3 miesięcy od daty wjazdu na teren Polski, jeśli zgadzają się na to ich opiekunowie prawni (rodzice), do czego należy ich zachęcać (ramka 2).8,9 Natomiast noworodki urodzone na terenie Polski podlegają obowiązkowemu szczepieniu BCG i przeciwko WZW typu B na ogólnych zasadach.

Zgodnie z cytowaną Ustawą i komunikatami Ministra Zdrowia obowiązek poddania się szczepieniom poekspozycyjnym (przeciwko tężcowi lub wściekliźnie) nie zależy od czasu pobytu na terytorium Polski, a zasady realizacji szczepień w takiej sytuacji są dla obcokrajowców dokładnie takie same jak dla obywateli Polski.7–9

Ramka 2. Komunikaty Ministra Zdrowia z 8 i 10 marca 2022 roku w sprawie realizacji szczepień u dzieci z Ukrainya

Realizacja szczepień ochronnych zgodnie z PSO na 2022 roku powinna się odbywać w podmiotach wykonujących działalność leczniczą w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) według poniższych zasad:

  1. Osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (RP) przez okres <3 miesięcy mogą dobrowolnie poddać się szczepieniom ochronnym określonym w PSO na 2022 rok jako obowiązkowe dla obywateli RP, z wykorzystaniem preparatów udostępnianych przez stacje sanitarno-epidemiologiczne na dotychczasowych zasadach.
  2. Zarówno szczepienie noworodków przeciwko gruźlicy (BCG) oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, jak i kolejne szczepienia obowiązkowe zgodnie z PSO są również obowiązkowe dla dzieci urodzonych na terenie RP przez uchodźczynie.
  3. Szczepienia poekspozycyjne, które są wymagane dla zapewnienia zdrowia i życia pacjenta (przeciwko tężcowi, przeciwko wściekliźnie), powinny być wykonane niezwłocznie, zgodnie z decyzją lekarza.
  4. Szczepienia należy udokumentować w karcie uodpornienia lub w e-Karcie Szczepień, książeczce szczepień oraz dokumentacji medycznej.b
  5. O rozpoczęciu, kontynuacji lub uzupełnieniu realizacji szczepień ochronnych zgodnie z PSO na 2022 rok (w tym o terminach szczepień) każdorazowo decyduje lekarz POZ sprawujący opiekę nad dzieckiem, zgodnie z opracowanym indywidualnym kalendarzem szczepień (IKSz).
  6. Osoby do 19. rż. przebywające na terytorium RP >3 miesiące są objęte obowiązkiem szczepień ochronnych zgodnie z PSO na 2022 rok.
  7. Osoby nieposiadające dokumentacji medycznej poświadczającej otrzymanie szczepień należy traktować jak niezaszczepione. Nie zaleca się rutynowego wykonywania badań serologicznych w celu ustalenia statusu uodpornienia.
  8. U hospitalizowanych dzieci o nieznanym statusie szczepienia przeciwko WZW typu B w celu określenia stanu uodpornienia należy oznaczyć stężenie przeciwciał anty-HBs.
  9. Priorytetowe szczepienia do realizacji u dzieci z Ukrainy:
    • MMR u dzieci w 2. rż.
    • DTP i przeciwko poliomyelitis należnie dla wieku
    • WZW typu B należnie dla wieku
    • przeciwko COVID-19 (nieuwzględnione w PSO) – zgodnie z dotychczasowymi zasadami ujętymi w odpowiednich komunikatach Ministra Zdrowia.

a Opracowano na podstawie 8. i 9. poz. piśmiennictwa.
b Ta dokumentacja ma być podstawą rozliczenia świadczeń przez Narodowy Fundusz Zdrowia także w przypadku realizacji szczepień u uchodźców przebywających na terenie RP <3 mies. – przyp. red.

Weryfikacja dokumentacji szczepień i zalecane postępowanie

Zgodnie z aktualnymi przepisami obcokrajowców przebywających na terenie Polski przez okres >3 miesięcy można zwolnić ze szczepień obowiązkowych, jeśli już wcześniej je otrzymali za granicą w zakresie wymaganym w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 18 sierpnia 2011 roku w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych.10 Warunkiem takiego zwolnienia jest posiadanie dokumentacji potwierdzającej wcześniejsze wykonanie szczepienia. Zwolnienie z obowiązku szczepienia następuje w przypadku, gdy od wykonania obowiązkowych szczepień ochronnych nie minął okres dłuższy od okresu utrzymywania się odporności, gdyż tylko w takim przypadku na podstawie aktualnej wiedzy medycznej można odstąpić od szczepienia.10 Zwolnienie obejmuje także osoby, u których stwierdzono przeciwwskazania medyczne do szczepienia. Szczepienia obowiązkowe obcokrajowców powinny być realizowane bezpłatnie w poradniach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), nawet jeśli pacjent nie jest objęty ubezpieczeniem zdrowotnym.7

Tłumaczenie przysięgłe ukraińskiej karty szczepień

W wielu polskich ośrodkach utarł się zwyczaj, że pacjenci szczepieni za granicą, którzy chcą kontynuować rutynowe szczepienia ochronne w Polsce, powinni przedstawić przetłumaczoną przez tłumacza przysięgłego dokumentację dotychczasowych szczepień. Nie ma jednak prawnego obowiązku tłumaczenia przez tłumacza przysięgłego karty szczepień sporządzonej przez lekarza za granicą (w sprawie uznania szczepień przeciwko COVID-19 obowiązują odrębne przepisy, p. niżej – przyp. red.).11 Dostęp do ukraińsko-polskich tłumaczeń przysięgłych może być obecnie przez dłuższy czas utrudniony ze względu na wielokrotnie większą niż dotychczas liczbę obywateli Ukrainy przebywających w Polsce. Ponadto usługa ta generuje koszty (zazwyczaj duże), które mogą przekraczać możliwości wielu uchodźców wojennych z Ukrainy. Dodatkowo, z praktyki współautorek niniejszego artykułu, pracujących w poradni konsultacyjnej ds. szczepień, wynika, że tłumaczenie – nawet wykonane przez tłumacza przysięgłego – ręcznie prowadzonej dokumentacji szczepień nie zawsze jest poprawne. Specyfika układu ukraińskiej karty szczepień sprawia, że niektóre istotne wpisy bywają pomijane w tłumaczeniach, a inne są opisywane jako „nieczytelne” (co wynika z nieznajomości przez niektórych tłumaczy zasad zapisywania wykonanych szczepień ochronnych). W związku z tym, podejmując decyzję odnośnie do dalszych szczepień ochronnych, należy się opierać zarówno na tłumaczeniu (jeśli jest dostępne), jak i na oryginale dokumentacji. Ponieważ jednak tłumaczenie przysięgłe karty rutynowych szczepień nie jest wymagane prawem, to w obecnej, wyjątkowej sytuacji kryzysu humanitarnego warto się nauczyć samodzielnej analizy ukraińskiej karty szczepień, wykorzystując ukraińsko-polski słowniczek nazw chorób, którym można zapobiegać poprzez szczepienia (p. ramka 1). Pomocne może być również przeczytanie na głos przez rodzica/opiekuna dziecka poszczególnych nazw szczepionek – ich brzmienie zazwyczaj nie pozostawia wątpliwości, jakie szczepionki dziecko otrzymało.

Brak dokumentacji szczepień ochronnych

Dotychczas, w czasie pokoju, absolutnie wyjątkowo zdarzało się, aby pacjent nie miał dokumentacji szczepień ochronnych. W najbliższych miesiącach taka sytuacja może być niestety zjawiskiem powszechnym. Wiele rodzin, które w pośpiechu uciekły z ogarniętej wojną Ukrainy, nie zabrało ze sobą ważnych dokumentów – w tym książeczek zdrowia dzieci i kart ich szczepień (lub uległy one zniszczeniu).

W przypadku trwałej niedostępności dokumentacji szczepień wskazane jest opracowanie IKSz uznając pacjenta za nieszczepionego (zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami,7,10 uznanymi wytycznymi,1,2,9,12 a także ogólną zasadą, że podanie dodatkowych dawek rutynowych szczepionek nie wiąże się z dodatkowym ryzykiem dla pacjenta12). Jest to najprostsze i najbardziej pragmatyczne postępowanie (zwłaszcza w sytuacji napływu do Polski dużej fali uchodźców z Ukrainy), które umożliwi szybkie uodpornienie populacji uchodźców i zapobieganie ogniskom epidemicznym chorób zakaźnych. Jest również w pełni zgodnie z ogólnymi wytycznymi dotyczącymi szczepień ochronnych amerykańskiego Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP), które w przypadku braku dokumentacji szczepień nie zalecają rutynowego wykonywania badań serologicznych w celu ustalenia statusu uodpornienia, gdyż jest to postępowanie skomplikowane, wymagające dłuższego czasu, dużo droższe i nie zawsze skuteczne (w wielu przypadkach dostępne testy laboratoryjne nie wykrywają bowiem swoistych przeciwciał w surowicy po szczepieniu; tab. 1).12

Tabela 1. Zalecenia Advisory Committee on Immunization Practices, dotyczące postępowania w przypadku braku lub wątpliwej dokumentacji medycznej szczepieńa
Szczepienie Postępowanie zalecane (preferowane) Postępowanie alternatywne
DTP szczepienie DTP zgodnie z zaleceniami dla wieku, a w przypadku ciężkiego miejscowego NOP (odczyn Arthusa) ocena swoistych przeciwciał przeciwko toksoidom tężca i błonicy w klasie IgG w surowicy w przypadku udokumentowania podania ≥3 dawek DTP:
  • ocena swoistych przeciwciał przeciwko toksoidom tężca i błonicy w klasie IgG w surowicy
    lub
  • podanie 1 dawki przypominającej DTaP, a następnie ocena swoistych przeciwciał przeciwko toksoidom tężca i błonicy w klasie IgG w surowicy po ≥4 tyg., a w razie potrzeby kontynuacja szczepienia
Hib szczepienie zgodnie z zaleceniami dla wieku
IPV, PCV szczepienie zgodnie z zaleceniami dla wieku
przeciwko WZW typu B szczepienie zgodnie z zaleceniami dla wieku (ew. po uprzednim badaniu HbsAgb)
przeciwko rotawirusom szczepienie zgodnie z zaleceniami dla wieku
MMR szczepienie MMR zgodnie z zaleceniami dla wieku oznaczenie stężenia swoistych przeciwciał w klasie IgG przeciwko wirusom odry, świnki i różyczkic
przeciwko ospie wietrznej szczepienie zgodnie z zaleceniami dla wiekud
dTap szczepienie zgodnie z zaleceniami dla wieku
a Uwzględniono tylko szczepionki obowiązkowe w polskim programie szczepień ochronnych.
b W rzadkich przypadkach podanie szczepionki przeciwko WZW typu B może być przyczyną fałszywie dodatniego wyniku badania HbsAg w ciągu 18 dni po szczepieniu, dlatego w razie decyzji o wykonaniu tego badania próbkę krwi należy pobrać przed szczepieniem.
c Do rozważenia w przypadku przeciwwskazań do szczepienia lub w sytuacjach wymagających zachowania szczególnej ostrożności podczas kontynuacji szczepienia MMR.
d Można rozważyć rezygnację z uzupełniania tego szczepienia, jeśli rodzice są pewni, że dziecko chorowało na ospę wietrzną.

DTaP – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (bezkomórkowa), Tdap – szczepionka zawierająca toksoid tężcowy, zmniejszoną dawkę toksoidu błoniczego i bezkomórkowe komponenty krztuśca, HbsAg – antygen HBs, Hib – skoniugowana szczepionka przeciwko Haemophilus influenzae typu b, IPV – inaktywowana szczepionka przeciwko poliomyelitis, MMR – szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce, PCV – skoniugowana szczepionka przeciwko pneumokokom, WZW – wirusowe zapalenie wątroby

Na podstawie: General Best Practice Guidelines for Immunization: Best Practices Guidance of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general-recs/programs.html (dostęp: 02.03.2022)

Ustne oświadczenie rodziców lub opiekunów dziecka, niepoparte dokumentacją medyczną, nie może stanowić dowodu potwierdzającego wykonane szczepienia.13 Ponadto ze względu na okresową powszechną w ostatnich latach w Ukrainie niedostępność niektórych preparatów szczepionek (p. dalej) dziecko, którego rodzic jest przekonany, że jest ono w pełni zaszczepione, mogło w praktyce nie otrzymać niektórych szczepionek obowiązkowych. W praktyce jedynym szczepieniem, którego wykonanie można uznać za bardzo prawdopodobne w przypadku braku dostępu do dokumentacji szczepień, jest szczepienie przeciwko gruźlicy szczepionką BCG, ponieważ pozostawia ono typową bliznę poszczepienną na lewym ramieniu. U 10% dzieci prawidłowo zaszczepionych BCG blizna nie jest jednak widoczna, a w takim przypadku przy braku dokumentacji zaleca się ponowne szczepienie.

Przykładowe IKSz dla dzieci dotychczas nieszczepionych (lub bez wiarygodnej dokumentacji szczepień) w zależności od wieku – p. „Załącznik”.

Fałszowanie dokumentacji szczepień u dzieci

Kilka lat temu na łamach „Medycyny Praktycznej – Szczepienia” ukazał się artykuł, w którym opisano zjawisko fałszowania dokumentacji szczepień dzieci w Ukrainie.14 Przyczyny wpisywania do dokumentacji szczepionek, których w rzeczywistości nie podano pacjentowi, były złożone. Wynikały z okresowego braku w Ukrainie niektórych preparatów, karania personelu medycznego za zbyt małą wyszczepialność dzieci (niezależnie od dostępności szczepionek), a także postaw antyszczepionkowych niektórych lekarzy. Nie wiadomo, jaka jest skala tego zjawiska, niemniej jeśli podczas wizyty w celu szczepienia opiekun dziecka podaje, że nie było ono w rzeczywistości szczepione, pomimo wpisu w dokumentacji, to należy mu wierzyć. Realizując szczepienia u dzieci urodzonych w Ukrainie, warto wręcz zapytać opiekuna, czy dziecko na pewno otrzymało wszystkie szczepionki wpisane w dokumentach. Zazwyczaj rodzic doskonale wie, czy dokumentacja szczepień dziecka jest fałszywa.

Realizacja programu szczepień w Ukrainie

W drugiej dekadzie XXI wieku w Ukrainie doszło – głównie w związku z trudną sytuacją społeczno-polityczną – do kilkuletniego załamania systemu szczepień ochronnych. Jeszcze w latach 2008–2010 odsetek populacji dzieci szczepionych zgodnie z obowiązkowym PSO był bardzo duży (>90%), ale w kolejnych latach znacząco się zmniejszył. W latach 2014–2016 odsetek dzieci, które zaszczepiono zgodnie z PSO trzecią dawką DTP, był bardzo mały (20%). Zmniejszył się również odsetek dzieci zaszczepionych zgodnie z PSO przeciwko odrze – w latach 2010–2016 wynosił jedynie 31–57%, czyli znacznie poniżej progu wymaganego dla osiągnięcia odporności populacyjnej (>95%),15 co doprowadziło do wybuchu epidemii odry w latach 2017–2019 (zgłoszono wówczas w Ukrainie prawie 100 000 zachorowań).1,2,16 Chociaż w ostatnich latach realizacja szczepień obowiązkowych u dzieci w Ukrainie znacząco się poprawiła (w 2019 r. odsetek dzieci zaszczepionych należnie dla wieku drugą dawką szczepionki przeciwko odrze wyniósł 92%, a trzecią dawką szczepionki przeciwko poliomyelitis lub DTP odpowiednio 78% i 80%),2,15 poziom zaszczepienia przeciwko polio i odrze należy uznać za niedostateczny. W 2021 roku w Ukrainie odnotowano 2 przypadki porażenia wiotkiego wywołanego przez wirus polio pochodzenia szczepionkowego (vaccine-derived polio virus - VDPV). Do transmisji VDPV dochodzi w regionach, w których odsetek populacji zaszczepionej przeciwko polio jest zbyt mały.1,2

Szczepienie przeciwko COVID-19

W Ukrainie notuje się jeden z najmniejszych w Europie wskaźników wyszczepialności przeciwko COVID-19. Szacuje się, że w pełni zaszczepionych przeciwko COVID-19 jest jedynie 35% mieszkańców Ukrainy.2,17 Szczepienie przeciwko COVID-19 jest dostępne w tym kraju dla osób w wieku ≥12 lat (młodsze dzieci nie były szczepione), a realizowano je następującymi preparatami (nazwy stosowane w Ukrainie):

  1. Pfizer-BioNTech COVID-19 mRNA vaccine (Comirnaty, jedyna szczepionka dopuszczona dla dzieci)
  2. Spikevax, COVID-19 Vaccine Moderna
  3. Vaxzevria, COVID-19 Vaccine AstraZeneca
  4. Covishield, jako odpowiednikiem zarejestrowanego w UE preparatu Vaxzevria (AstraZeneca)
  5. CoronaVac (Sinovac), jako odpowiednikiem zarejestrowanego w UE preparatu Nuvaxovid (Novavax).2,3,18

Niektóre osoby w Ukrainie mogły zostać zaszczepione preparatami, które nie są dopuszczone na terenie UE, ani nie znajdują się na liście odpowiedników tych szczepionek.18 Takie osoby należy traktować jako niezaszczepione przeciwko COVID-19 i powtórzyć szczepienie zgodnie z zaleceniami obowiązującymi w Polsce.1,2,19

Zgodnie z komunikatami Ministra Zdrowia weryfikacja statusu uodpornienia i szczepienie wszystkich uchodźców >5. roku życia przeciwko COVID-19 znajduje się wśród priorytetowych działań profilaktycznych w zakresie chorób zakaźnych, a 25 lutego 2022 roku ogłoszono możliwość bezpłatnego szczepienia cudzoziemców narodowości ukraińskiej w ramach Narodowego Programu Szczepień przeciwko COVID-19.20 W komunikacie z 7 marca 2022 roku Minister Zdrowia przedstawił zasady kontynuacji i uzupełniania szczepień przeciwko COVID-19 u uchodźców z Ukrainy (tab. 2).19 Na podstawie obecnie obowiązujących przepisów polskiego prawa, w przypadku wystąpienia stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 szczepienia przeciwko COVID-19 (zakup szczepionek oraz koszty przeprowadzania szczepienia) są finansowane ze środków publicznych i zalecane u osób, które najpóźniej w dniu szczepienia ukończyły 5. rok życia – bez względu na obywatelstwo osoby szczepionej.21

Tabela 2. Realizacja szczepienia przeciwko COVID-19 u uchodźców z Ukrainy w wieku ≥18 lat zgodnie z komunikatem Ministra Zdrowia z 7 marca 2022 rokua
osoby dotychczas nieszczepione
preparaty stosowane w Polsce preparat preferowany
J/J&J (1/1 dawka), Comirnaty (2/2 dawki), Spikevax (2/2 dawki), Nuvaxovid (2/2 dawki) J/J&J
osoby zaszczepione w niepełnym schemacie
stosowane preparaty dopuszczone preparaty preferowany preparat
Comirnaty, Spikevax, Vaxzevria, Nuvaxovid lub ich odpowiednikib Comirnaty, Spikevax, Vaxzevria lub Nuvaxovid Comirnaty, Spikevax, Vaxzevria lub Nuvaxovid
niedopuszczone do obrotu w UE oraz niewymienione w wykazie odpowiedników szczepionek dopuszczonych do obrotu w UEc rozpoczęcie nowego schematu: Comirnaty, Spikevax, Vaxzevria lub Nuvaxovid Comirnaty, Spikevax, Vaxzevria lub Nuvaxovid
szczepienie przypominającec
ukończony schemat szczepienia dopuszczone preparaty preferowany preparat odstęp od schematu podstawowego
Comirnaty, Spikevax, Vaxzevria, Nuvaxovid lub ich odpowiednikib Comirnaty, Spikevax (połowa dawki), Vaxzevria, J/J&J lub Nuvaxovid Comirnaty, Spikevax (połowa dawki), Vaxzevria, J/J&J lub Nuvaxovid 150 dni
J/J&J Comirnaty, Spikevax (połowa dawki), Vaxzevria, J/J&J lub Nuvaxovid Comirnaty, Spikevax (połowa dawki), Vaxzevria, J/J&J lub Nuvaxovid 60 dni
a Opracowano na podstawie 19. poz. piśmiennictwa.
b W przypadku udokumentowanego szczepienia 1 dawką preparatu CoronaVac (Sinovac Biotech) jako drugą dawkę należy podać preparat wektorowy firmy J/J&J lub preparat mRNA. W przypadku udokumentowanego szczepienia 2 dawkami szczepionki należy podać dawką przypominającą zgodnie z zaleceniami obowiązującymi w programie szczepień przeciwko COVID-19 w Polsce.
c U osób zaszczepionych preparatem niedopuszczonym do obrotu w UE oraz niewymienionym w wykazie odpowiedników szczepionek dopuszczonych do obrotu w UE (p. www.mp.pl/szczepienia/prawo/aktyprawne/283200), należy rozpocząć nowy schemat szczepienia.

UE – Unia Europejska, J/J&J – szczepionka przeciwko COVID-19 firmy Janssen/Johnson&Johnson

Według aktualnego stanu prawnego w celu wydania Unijnego Certyfikatu COVID (UCC) osoba, która została zaszczepiona przeciwko COVID-19 poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, musi przedstawić podmiotowi przeprowadzającemu szczepienia przeciwko COVID-19 w Polsce wszystkie wymienione niżej dokumenty:

  1. oryginał zaświadczenia o wykonaniu szczepienia przeciwko COVID-19, zgodny ze wzorem obowiązującym w kraju przyjęcia szczepionki
  2. tłumaczenie tego zaświadczenia na język polski wykonane przez tłumacza przysięgłego (p. uwagi wyżej)
  3. oświadczenie zawierające zgodę tej osoby lub jej przedstawiciela ustawowego na przetwarzanie danych osobowych związanych z wydaniem UCC.16

W celu wydania UCC uznawane jest przyjęcie szczepionki dopuszczonej do obrotu w UE lub znajdującej się w wykazie odpowiedników szczepionek dopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (wykaz wg stanu na dzień 1 marca 2022 r.). Wykaz odpowiedników szczepionek przeciwko COVID-19 uznawanych przez Polskę dostępny jest na stronie internetowej NIZP-PZH BIP (http://bip.pzh.gov.pl/public/?id=216377 [p. także: Wykaz odpowiedników szczepionek przeciwko COVID-19 uznawanych przez Polskę – przyp. red.]).18

Podsumowanie

W aktualnej, bardzo trudnej sytuacji klęski humanitarnej spowodowanej zbrojną napaścią Rosji na Ukrainę i działań wojennych na jej terytorium, dbałość o profilaktykę chorób zakaźnych wśród licznie napływających do Polski uchodźców z Ukrainy staje się bardzo ważna – zwłaszcza w obliczu doświadczeń związanych z pandemią COVID-19.1,2 Polscy lekarze zajmujący się szczepieniami ochronnymi będą się powszechnie spotykali z koniecznością wykonywania szczepień u uchodźców. Konieczne jest jak najszybsze opracowanie rozwiązań systemowych dotyczących jak najszybszej realizacji szczepień u tych osób, zwłaszcza dzieci – przede wszystkim formalnego skrócenia ustawowego czasu pobytu uchodźców na terytorium Polski, po którym podlegają oni obowiązkowi szczepienia zgodnie z polskim PSO. Lekarze powinni aktywnie zachęcać rodziców dzieci z Ukrainy do jak najszybszego uzupełnienia szczepień zgodnie z polskim PSO, zwłaszcza szczepień DTP, MMR, przeciwko poliomyelitis oraz COVID-19 (w tym ostatnim przypadku u wszystkich osób >5. rż.).

Załącznik

Przykład 1. Proponowany IKSz dla 13-miesięcznego dziecka, które nie posiada dokumentacji szczepień

  1. Dziecko bez dokumentacji medycznej szczepień traktuj jak nieszczepione.2,9
  2. W pierwszej kolejności ustal, które z obowiązkowych szczepień przewidzianych w polskim PSO należy uzupełnić u dziecka w wieku 13 miesięcy (tab. 3). Ustalając zakres szczepień, kieruj się rutynowymi zasadami (uwzględniając np. grupy ryzyka wynikające z dodatkowych obciążeń zdrowotnych).4
  3. U 13-miesięcznego dziecka szczepienia można realizować preparatami dostępnymi w poradni (bezpłatnie) lub z wykorzystaniem preparatów wysoce skojarzonych (odpłatnych) typu 5 w 1 (DTaP-IPV-Hib) lub 6 w 1 (DTaP-IPV-Hib-HBV). W tym drugim przypadku koszt szczepionki pokrywają rodzice/prawni opiekunowie dziecka, co w sytuacji wielu uchodźców będzie poważną barierą uniemożliwiającą skorzystanie z tej opcji.2,4
  4. W razie potrzeby w trakcie jednej wizyty można podać kilka różnych szczepionek (p. Koadministracja szczepionek – przyp. red.).6,12,22 Optymalnym rozwiązaniem jest zaplanowanie jak najmniejszej liczby wizyt w celu szczepienia, w jak najkrótszych, dopuszczalnych odstępach czasu (p. Zalecany optymalny i minimalny wiek oraz zalecane i minimalne odstępy czasu pomiędzy kolejnymi dawkami rutynowo stosowanych szczepionek, tab. 1.; Ogólne wytyczne dotyczące szczepień ochronnych – cz. 1. Aktualne [2021] zalecenia Advisory Committee on Immunization Practices [ACIP] – przyp. red.). Szczepionki wysoce skojarzone pozwalają nadrobić zaległości w krótszym czasie i w prostszy sposób. Jedyny odstęp, jaki należy zachować, to ≥4 tygodnie między szczepieniem BCG a MMR.6,22
  5. Przed podjęciem decyzji o konieczności podania BCG oceń typową bliznę na lewym ramieniu dziecka – jeśli jest widoczna, możesz odstąpić od uzupełnienia tego szczepienia (większość zaszczepionych dzieci).6,12 Kwalifikując dziecko w wieku 13 miesięcy do szczepienia BCG, przeprowadź bardzo wnikliwy wywiad dotyczący kontaktu z chorym na gruźlicę. Co do zasady, w przypadku ujemnego wywiadu wykonywanie próby tuberkulinowej przed szczepieniem nie jest konieczne.6,12 Z uwagi na niejasną sytuację epidemiologiczną gruźlicy w Ukrainie (prawdopodobnie złą)1,2 należy jednak uznać, że dziecko należy do grupy ryzyka kontaktu z prątkiem gruźlicy, dlatego w takim przypadku wykonanie próby tuberkulinowej przed szczepieniem jest uzasadnione. Wcześniejsze podanie MMR może być przyczyną fałszywie ujemnego wyniku próby tuberkulinowej, dlatego wykonaj próbę przed uzupełnieniem tego szczepienia. Niestety dostępność tuberkuliny w Polsce jest ostatnio bardzo ograniczona (podobnie jak techniczne możliwości wykonania próby w poradni POZ), więc rutynowa realizacja tego optymalnego schematu postępowania w obliczu fali uchodźców jest aktualnie w praktyce nierealna. W takich sytuacjach wyjątkowo, gdy wywiad epidemiologiczny w kierunku kontaktu z chorym na gruźlicę jest ujemny, można rozważyć szczepienie BCG bez diagnostyki. Podanie szczepionki BCG osobie zakażonej prątkiem gruźlicy wiąże się z ryzykiem wystąpienia niepożądanego odczynu poszczepiennego w postaci tzw. fenomenu Kocha (powstanie nasilonego odczynu w miejscu wstrzyknięcia w krótkim czasie po wstrzyknięciu BCG, zazwyczaj między 2. a 7. dniem po szczepieniu). Pacjentów z tym objawem po podaniu BCG należy pilnie skierować na badania diagnostyczne w kierunku zakażenia prątkiem gruźlicy, a w razie potwierdzenia rozpoznania – na leczenie.

Tabela 3. Szczepienia obowiązkowe, które należy wykonać u dziecka w wieku 13 miesięcy zgodnie z polskim PSO
Szczepienia obowiązkowe Schemat szczepienia
DTPw DTaP-IPV-Hib DTaP-IPV-Hib-HBV
DTP 4 dawki w schemacie 3 + 1 (3 dawki w odstępie ≥1 mies. i 1 dawka uzupełniająca po upływie ≥6 mies.) 4 dawki w schemacie: 3 + 1 (3 dawki w odstępie ≥1 mies. i 1 dawka uzupełniająca po upływie ≥6 mies.) 4 dawki w schemacie: 3 + 1 (3 dawki w odstępie ≥1 mies. i 1 dawka uzupełniająca po upływie ≥6 mies.)
IPV 3 dawki w schemacie 2 + 1 (2 dawki w odstępie ≥1 mies. i 1 dawka uzupełniająca po upływie ≥6 mies.)
Hib
1 dawka
WZW typu B
3 dawki (0, 1, 6 mies.)
PCV
2 dawki w odstępie 8 tyg.
MMR
1 dawka
BCG
1 dawka
przeciwko ospie wietrznej
2 dawki w odstępie 6–12 tyg.a
a Jeśli dziecko kwalifikuje się do tego szczepienia zgodnie z polskim PSO.

BCG – szczepionka przeciwko gruźlicy, DTaP-IPV-Hib – szczepionka wysoce skojarzona przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis oraz Haemophilus influenzae typu b (typu 5 w 1), DTaP-IPV-Hib-HBV – szczepionka wysoce skojarzona przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis, Hib oraz WZW typu B (typu 6 w 1), DTPw – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (całokomórkowa), Hib – skoniugowana szczepionka przeciwko Haemophilus influenzae typu b, IPV – inaktywowana szczepionka przeciwko poliomyelitis, MMR – szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce, PCV – skoniugowana szczepionka przeciwko pneumokokom, WZW – wirusowe zapalenie wątroby

Przykład 2. Proponowany IKSz u 4,5-letniego dziecka, które nie posiada dokumentacji szczepień

  1. Dziecko bez dokumentacji medycznej szczepień traktuj jak nieszczepione.
  2. W pierwszej kolejności ustal, które z obowiązkowych szczepień przewidzianych w polskim PSO należy uzupełnić u dziecka w wieku 4,5 lat (tab. 4). Ustalając zakres szczepień, kieruj się rutynowymi zasadami (uwzględniając np. grupy ryzyka wynikające z dodatkowych obciążeń zdrowotnych).
  3. Zgodnie ze stanowiskiem Polskiego Towarzystwa Wakcynologii u dziecka w wieku 4,5 lat do realizacji szczepienia przeciwko krztuścowi, błonicy i tężcowi oraz poliomyelitis można wykorzystać preparat DTaP-IPV (Tetraxim lub Infanrix-IPV przeznaczone do realizacji szczepienia przypominającego w 6. rż.), co daje przede wszystkim możliwość realizacji pełnego schematu podstawowego szczepienia przeciwko krztuścowi.6 U dziecka w tym wieku można także zastosować preparaty DTaP, jednak aktualnie są one niedostępne.
  4. Uwagi dotyczące planowania liczby i terminów wizyt, koadministracji szczepionek oraz realizacji szczepienia BCG – p. Przykład 1.

Tabela 4. Szczepienia obowiązkowe, które należy wykonać u dziecka w wieku 4,5 lat zgodnie z polskim PSO
Szczepienia obowiązkowe Schemat szczepienia
DTaP DTaP-IPV: 4 dawki w schemacie 3 + 1 (3 dawki w odstępie ≥1 mies. i 1 dawka uzupełniająca p IPV o upływie ≥6 mies.)
IPV
Hib 1 dawkaa
WZW typu B 3 dawki (0, 1, 6 mies.)
PCV 2 dawki w odstępie 8 tyg.
MMR 1 dawka
BCG 1 dawka
a Szczepienie obowiązkowe do 6. rż.
BCG – szczepionka przeciwko gruźlicy, DTaP-IPV – szczepionka skojarzona przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi (bezkomórkowa) i poliomyelitis, Hib – skoniugowana szczepionka przeciwko Haemophilus influenzae typu b, IPV – inaktywowana szczepionka przeciwko poliomyelitis, MMR – szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce, PCV – skoniugowana szczepionka przeciwko pneumokokom, WZW – wirusowe zapalenie wątroby

Przykład 3. Proponowany IKSz dla osoby w wieku 16 lat, która nie posiada dokumentacji szczepień

  1. Dziecko bez dokumentacji medycznej szczepień traktuj jako nieszczepione.
  2. W pierwszej kolejności ustal, które z obowiązkowych szczepień przewidzianych w polskim PSO należy uzupełnić u osoby w wieku 16 lat (tab. 5).
  3. Ustalając zakres szczepień, kieruj się rutynowymi zasadami (np. grupy ryzyka wynikające z dodatkowych obciążeń zdrowotnych).
  4. U osoby w tym wieku nie można już wykonać pełnego schematu podstawowego szczepienia przeciwko krztuścowi. Jako jedną z dawek w schemacie podstawowym szczepienia przeciwko tężcowi i błonicy należy natomiast podać szczepionkę Tdap, aby liczyć na przynajmniej częściową, krótkotrwałą ochronę przeciwko krztuścowi.6
  5. Osoby w wieku 16 lat nie podlegają już obowiązkowi szczepienia przeciwko gruźlicy (zgodnie z polskim PSO szczepienie jest obowiązkowe do 15. rż.).4
  6. Uwagi dotyczące planowania liczby i terminów wizyt oraz koadministracji szczepionek – p. Przykład 1.

Tabela 5. Szczepienia obowiązkowe, które należy wykonać u 16-latka zgodnie z polskim PSO
Szczepienia obowiązkowe Schematy szczepień
Tdap/Td 1 dawka Tdap, a następnie 2 dawki Td: pierwsza po upływie ≥4 tyg. i druga po upływie kolejnych 6 mies. (w sumie 3 dawki)
IPV 3 dawki w schemacie 2+1 (2 dawki w odstępie ≥1 mies. i 1 dawka uzupełniająca po upływie ≥6 mies.)
WZW typu B 3 dawki (0, 1, 6 mies.)
MMR 2 dawki w odstępie ≥4 tyg.
IPV – inaktywowana szczepionka przeciwko poliomyelitis, MMR – szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce, Td – szczepionka tężcowo-błonicza adsorbowana dla młodzieży i dorosłych, Tdap – szczepionka zawierająca toksoid tężcowy, zmniejszoną dawkę toksoidu błoniczego i bezkomórkowe komponenty krztuśca, WZW – wirusowe zapalenie wątroby

Piśmiennictwo:

1. World Health Organization: Provision of immunization services to refugees: guidance for host countries in the context of mass population movement from Ukraine. 03.2022. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2022. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO; https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/352373/WHO-EURO-2022-5135-44898-63834-eng.pdf?sequence=1&isAllowed=y (dostęp: 11.03.2022)
2. European Centre for Disease Prevention and Control. Operational public health considerations for the prevention and control of infectious diseases in the context of Russia’s aggression towards Ukraine. 8.03.2022. Stockholm: ECDC; 2022. https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/prevention-control-infectious-diseases-russia-aggression.pdf (dostęp: 11.03.2022)
3. Ministry of Health of Ukraine: Recommended immunization schedule. https://en.moz.gov.ua/vaccinations (dostęp: 02.03.2022)
4. Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 28 października 2021 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2022. Dz. U. Ministra Zdrowia, poz. 85
5. World Health Organization: Routine immunization profile Ukraine. https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0006/420954/UKR-ENG.pdf (dostęp: 02.03.2022)
6. Matkowska-Kocjan A., Stryczyńska-Kazubska J.: Jak ułożyć indywidualny kalendarz szczepień u zdrowego dziecka z opóźnieniami w realizacji szczepień? Med. Prakt. Szczep., 2019; 3: 74–86
7. Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r., poz. 2069 z późn. zm.
8. Minister Zdrowia: Komunikat w sprawie realizacji szczepień ochronnych u dzieci, które przekroczyły granice Rzeczypospolitej Polskiej z Ukrainą w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. https://www.gov.pl/web/zdrowie/komunikat-w-sprawie-realizacji-szczepien-ochronnych-u-dzieci-ktore-przekroczyly-granice-rzeczypospolitej-polskiej-z-ukraina-w-zwiazku-z-konfliktem-zbrojnym-na-terytorium-tego-panstwa (dostęp: 08.03.2022)
9. Minister Zdrowia: Wytyczne dotyczące sposobu realizacji szczepień dzieci z Ukrainy, w związku z konfliktem zbrojnym w tym kraju. https://www.gov.pl/web/zdrowie/uzupelnienie-komunikatu-z-dnia-4-marca-2022-r-w-sprawie-realizacji-szczepien-ochronnych-u-dzieci-ktore-przekroczyly-granice-rzeczypospolitej-polskiej-z-ukraina-w-zwiazku-z-konfliktem-zbrojnym-na-terytorium-tego-panstwa-o-wytyczne-dotyczace-sposobu-realizacji-szczepien-u-dzieci-na-podstawie-programu-szczepien-ochronnych-pso-na-2022-rok (dostęp: 11.03.2022)
10. § 4 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych. Tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r., poz. 2069 z późn. zm.
11. Zimna T.: Czy konieczne jest tłumaczenie przez tłumacza przysięgłego karty szczepień z zagranicy? Med. Prakt. Szczep. 2019; 2: 98; www.mp.pl/213816
12. General Best Practice Guidelines for Immunization: Best Practices Guidance of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general-recs/programs.html (dostęp: 02.03.2022)
13. Kuchar E.: Co zrobić w razie braku dokumentacji dotyczącej szczepień? www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/ekspert/150945,co-zrobic-w-razie-braku-dokumentacji-dotyczacej-szczepien (dostęp: 02.03.2022)
14. Matkowska-Kocjan A., Solecka M.: Ukraiński-polski problem. Med. Prakt. Szczep. 2019; 2: 26–30
15. Ukraine: WHO and UNICEF estimates of immunization coverage: 2019 revision. www.who.int/immunization/monitoring_surveillance/data/ukr.pdf (dostęp: 02.03.2022)
16. Rodyna R.: Measles situation in Ukraine during the period 2017–2019. Eur. J. Pub. Health, 2019; 4. doi:10.1093/eurpub/ckz186.496
17. https://covidvax.live/location/ukr
18. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy: Wykaz odpowiedników szczepionek przeciwko COVID-19 uznawanych przez Polskę. http://bip.pzh.gov.pl/public/?id=216377 (dostęp: 04.03.2022)
19. Minister Zdrowia: Komunikat w sprawie doprecyzowania schematów szczepień przeciwko Covid-19 dla osób z Ukrainy. www.gov.pl//web/zdrowie/komunikat-w-sprawie-doprecyzowania-schematow-szczepien-przeciwko-covid-19-dla-osob-z-ukrainy (dostęp: 11.03.2022)
20. Szczepienia przeciw Covid-19 cudzoziemców narodowości ukraińskiej. https://www.gov.pl/web/zdrowie/szczepienia-przeciw-covid-19-cudzoziemcow-narodowosci-ukrainskiej (dostęp: 02.03.2022)
21. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 lutego 2022 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii. Dz. U. z 2022r., poz. 473, § 2 ust. 40–41; www.dziennikustaw.gov.pl/DU/2022/473/D2022000047301.pdf
22. Matkowska-Kocjan A., Rorat M., Małecka I.: Koadministracja szczepionek. Zobacz, jakie to proste. Med. Prakt. Szczep., 2020; 3: 81–84
Wybrane treści dla pacjenta:
Zbiórka dla szpitali w Ukrainie!

Reklama

Napisz do nas

Zadaj pytanie ekspertowi, przyślij ciekawy przypadek, zgłoś absurd, zaproponuj temat dziennikarzom.
Pomóż redagować portal.
Pomóż usprawnić system ochrony zdrowia.

Przegląd badań